ვიკიპედია kawiki https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%98_%E1%83%92%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%93%E1%83%98 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter მედია სპეციალური განხილვა მომხმარებელი მომხმარებლის განხილვა ვიკიპედია ვიკიპედია განხილვა ფაილი ფაილის განხილვა მედიავიკი მედიავიკის განხილვა თარგი თარგის განხილვა დახმარება დახმარების განხილვა კატეგორია კატეგორიის განხილვა პორტალი პორტალი განხილვა TimedText TimedText talk მოდული მოდულის განხილვა Event Event talk 0 12074 5411998 5411552 2026-06-12T17:44:17Z Mehman 75871 [[Special:Contributions/ობლიგაციები|ობლიგაციები]]-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა [[User:Mehman|Mehman]]-ის მიერ რედაქტირებული ვერსია 5411227 wikitext text/x-wiki {{გადამისამართება|თსუ}} {{განახლება}} {{უნივერსიტეტი |სახელი= ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |მშობლიური_სახელი = |ლათინური სახელი = Universitas Tphilisensis |სურათი= TSU Main Building in 2018 (2).jpg |დევიზი= |დამფუძნებლები=<li> '''[[ივანე ჯავახიშვილი]]'''</li><small> <li> [[კონსტანტინე აფხაზი]] </li> <li> [[გრიგოლ გველესიანი]]</li> <li>[[ექვთიმე თაყაიშვილი]]</li> <li>[[გიორგი ახვლედიანი]]</li> <li>[[შალვა ნუცუბიძე]]</li> <li>[[დიმიტრი უზნაძე]]</li> <li>[[გრიგოლ წერეთელი]]</li> <li>[[აკაკი შანიძე]]</li> <li>[[ანდრია რაზმაძე]]</li> <li>[[იოსებ ყიფშიძე]]</li> <li>[[კორნელი კეკელიძე]]</li> <li>[[პეტრე მელიქიშვილი]]</li></small> |დაფუძნდა= [[8 თებერვალი]], [[1918]] <br /><small>[ძვ. სტ. 26 იანვარი]</small> |ტიპი= საჯარო |endowment = |staff = |კოლეგია= |პრეზიდენტი= |პროვოსტი= |რექტორი= [[ჯაბა სამუშია]] |კანცლერი= [[ლაშა საღინაძე]] |დეკანი= |students = |undergrad = |postgrad = |bg_color=#e6f4fe |doctoral = |ქალაქი= [[თბილისი]] |შტატი= |ქვეყანა= [[საქართველო]] |კამპუსი= 11 |ფერები= |მასკოტი= |მეტსახელი=თსუ |კავშირები= |საიტი= https://www.tsu.ge/ |მისამართი= 0128, ი. ჭავჭავაძის გამზირი 1, თბილისი, საქართველო |ტელეფონი= +995 32 2250484 |coor = |ლოგო= Coat of Arms of Tbilisi State University.svg }} '''ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი''' ('''თსუ''') — [[საქართველო]]ს უძველესი და უდიდესი [[უმაღლესი სასწავლებელი]]. დაარსდა [[1918]] წლის [[8 თებერვალი|8 თებერვალს]] [ძვ. სტ. [[26 იანვარი|26 იანვარს]]], [[დავით აღმაშენებელი|დავით აღმაშენებლის]] ხსენების დღეს, [[თბილისი|თბილისში]], ძველი გიმნაზიის შენობაში. ამავე წლის 3 სექტემბერს ეწოდა — თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ეს პირველი და ერთადერთი უნივერსიტეტი იყო იმ დროს მთელ [[კავკასია|კავკასიაში]]. ამჟამად თსუ-ს 7 ფაკულტეტზე 22 000-მდე სტუდენტი სწავლობს.<ref>{{cite web |url=https://www.tsu.ge/ka/page/%E1%83%A3%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%A1%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A2%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%94%E1%83%91 |title=უნივერსიტეტის შესახებ |accessdate=23.09.2025 |author= |date= |work= |publisher=თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |archiveurl= |archivedate= }}</ref> უნივერსიტეტს აქვს 7 ფაკულტეტი, 16 კვლევითი ინსტიტუტი და 85-მდე სასწავლო ლაბორატორია,<ref>{{cite web |url=https://tsu.ge/ka/scientific-relations/page/%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%91%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%AA%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%9D-DSRD |title=სამეცნიერო ლაბორატორიები |accessdate=23.09.2025 |author= |date= |work= |publisher=თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |archiveurl= |archivedate= }}</ref> უმდიდრესი სამეცნიერო ბიბლიოთეკა (4 მილიონამდე წიგნითა და პერიოდული გამოცემით), 7 მუზეუმი, აგრეთვე, საკუთარი გამომცემლობა და სტამბა. უნივერსიტეტი გამოსცემს საკუთარ გაზეთს „თბილისის უნივერსიტეტი“. უნივერსიტეტს აქვს საკუთარი საერთო საცხოვრებელი.<ref>{{cite web |url=https://www.tsu.ge/ka/domitory |title=სტუდქალაქი |accessdate=23.09.2025 |author= |date= |work= |publisher=თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |archiveurl= |archivedate= }}</ref> [[1917]] შეიქმნა თბილისში ქართული უნივერსიტეტის დამფუძნებელი საზოგადოება, რომელმაც ითავა უნივერსიტეტის დაფუძნებაზე ზრუნვა. უნივერსიტეტის მთავარი დამფუძნებელი იყო ცნობილი ქართველი ისტორიკოსი, აკადემიკოსი [[ივანე ჯავახიშვილი]]. თანადამფუძნებლები იყვნენ: [[კონსტანტინე აფხაზი]], [[გრიგოლ გველესიანი]], [[ექვთიმე თაყაიშვილი]], [[გიორგი ახვლედიანი]], [[შალვა ნუცუბიძე]], [[დიმიტრი უზნაძე]], [[გრიგოლ წერეთელი]], [[აკაკი შანიძე]], [[ანდრია რაზმაძე]], [[იოსებ ყიფშიძე]], [[კორნელი კეკელიძე]] და [[პეტრე მელიქიშვილი]]. პროფესორი პეტრე მელიქიშვილი, მსოფლიო სახელის მქონე ქართველი ქიმიკოსი, რუსეთის საიმპერატორო აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი, ივანე ჯავახიშვილის წარდგენით, არჩეულ იქნა უნივერსიტეტის პირველ რექტორად. უნივერსიტეტის გახსნის დღეს მის ეზოში საზეიმო წირვა აღავლინა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა [[კირიონ II|კირიონმა]]. [[1922]] წლის 15 იანვარს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში შეიქმნა პოლიტექნიკური ფაკულტეტი, რომლის ბაზაზე [[1928]] წელს ჩამოყალიბდა [[საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]]. [[1919]]–[[1926]] წლებში თსუ-ის რექტორი იყო ივანე ჯავახიშვილი. [[1926]] წელს, საბჭოთა რეჟიმის გადაწყვეტილებით, იგი გაათავისუფლეს რექტორის მოვალეობისგან. ამასთან, მას ხანგრძლივი დროით აეკრძალა მის მიერვე დაარსებულ უნივერსიტეტში ლექციების წაკითხვა. 1991 წლის 14 ოქტომბერს თსუ–ის რექტორად დაინიშნა [[როინ მეტრეველი]]. [[1992]] წელს მისი ძალისხმევით თსუ–მ ავტონომიური უმაღლესი სასწავლებლის სტატუსი აღიდგინა (მართავს დიდი საბჭო), რაც [[1926]] წლის შემდეგ დაკარგული ჰქონდა. [[1992]] წლის [[18 აპრილი|18 აპრილს]] უნივერსიტეტის დიდმა საბჭომ როინ მეტრეველი თსუ-ის რექტორად აირჩია. პეტრე მელიქიშვილისა და ივანე ჯავახიშვილის შემდეგ როინ მეტრეველი პირველი არჩეული რექტორი იყო. 1946-1958 წლებში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი [[იოსებ სტალინი]]ს სახელობისა იყო.<ref>ენციკლოპედია „საქართველო“ სტატია: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ტ. 3 გვ. 601-606 ლიტ. გაიპარაშვილი ზ., უნივერსიტეტი, თბ. 2011</ref> [[1989]] წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს ივანე ჯავახიშვილის სახელი მიენიჭა.<ref>{{Cite web |url=http://staff.ge/education_.php?id=25 |title=ი. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი // Staff.ge |accessdate=2011-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008044958/http://staff.ge/education_.php?id=25 |archivedate=2011-10-08 }}</ref> == ქართული უმაღლესი განათლების ისტორია == [[ფაილი:Тифлис.Выставка в Гимназии.1913г.jpg|მინი|გამოფენა ტფილისის გიმნაზიაში. 1913]] საქართველოს, რომლის საუკეთესო ტრადიციები განათლების სფეროში საყოველთაოდ იყო ცნობილი (ფაზისის ფილოსოფიისა და რიტორიკის სკოლა კოლხეთში ([[IV საუკუნე]]), [[გელათის აკადემია|გელათისა]] და [[იყალთოს აკადემია|იყალთოს]] აკადემიები (XII საუკუნე), სამონასტრო-საგანმანათლებლო ცენტრები [[პალესტინა|პალესტინაში]] (V საუკუნე), [[სირია|სირიაში]] (VI საუკუნე), [[საბერძნეთი|საბერძნეთში]] (X-XI საუკუნეები), [[ბულგარეთი|ბულგარეთში]] (XI საუკუნე)), პოლიტიკურ-ეკონომიკური დაუძლურებისა და ბოლოს რუსეთის კოლონიად გადაქცევის შედეგად რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში აღარ გააჩნდა ეროვნული უმაღლესი სასწავლო დაწესებულება. == თსუ-ის დაარსებისა და განვითარების ისტორია == [[ფაილი:TSU Founding Professors.jpg|thumbnail|300px|უნივერსიტეტის პირველი პედაგოგები]] [[File:TSU Silver Coin.png|thumbnail|300px|საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ უნივერსიტეტის 100 წლის საიუბილეო თარიღისადმი მიძღვნილი საკოლექციო მონეტა]] ერთ-ერთი პირველი ნაბიჯი, რომელიც [[ქართველები|ქართველმა ხალხმა]] გადადგა [[მეოცე საუკუნე|მეოცე საუკუნის]] დასაწყისში, [[საქართველო|საქართველოს]] მიერ ეროვნული დამოუკიდებლობის მოპოვებისა და ეროვნული დემოკრატიული სახელმწიფოს გამოცხადებამდე, სწორედ თბილისში ეროვნული უნივერსიტეტის შექმნა იყო. შემდგომ ბოლშევიკურ და კომუნისტურ პერიოდში, მიუხედავად თავსმოხვეული იდეოლოგიისა და მკაცრი ცენზურისა, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა შეძლო ეროვნული სულისკვეთების შენარჩუნება, ზოგადსაკაცობრიო იდეალებისადმი მსახურება, აღზარდა ეროვნული ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომადგენლები, ჩამოაყალიბა საყოველთაოდ ცნობილი სამეცნიერო სკოლები მათემატიკაში, [[ფსიქოლოგია|ფსიქოლოგი]]აში, [[ფილოსოფია]]ში, [[ენათმეცნიერება]]ში, [[ისტორია]]ში, [[აღმოსავლეთმცოდნეობა]]ში. თსუ-მ საფუძველი ჩაუყარა საქართველოში მრავალი უმაღლესი სასწავლებლის და [[საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია|საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის]] შექმნას. 1917 წელს [[ცარიზმი]]ს დამარცხებამ და [[თებერვლის რევოლუცია]]მ შესაძლებელი გახადა [[რუსეთის იმპერია]]ში არარუსულენოვანი უნივერსიტეტის დაარსება. [[ივანე ჯავახიშვილი|ივანე ჯავახიშვილმა]] პეტერბურგში დააარსა საინიციატივო ჯგუფი, ხოლო მაისის დასაწყისში ჩავიდა თბილისში, სადაც ჩაიტანა უკვე მზა წესდება და დახმარებისთვის ექვთიმე თაყაიშვილს მიმართა. 12 მაისს ჯავახიშვილმა და თაყაიშვილმა გამართეს დამფუძნებელი კრების პირველი სხდომა, სადაც საპატიო თავმჯდომარედ [[პეტრე მელიქიშვილი]] აირჩიეს. დაარსების სავარაუდო თარიღად 1918 წლის დასაწყისი განისაზღვრა. დამფუძნებელმა საზოგადოებამ შექმნა ორი კომისია: აკადემიური და ფინანსური. ფინანსურს დაეკისრა უნივერსიტეტის დაარსებისთვის სახსრების მოზიდვა, ხოლო აკადემიურს — მეცნიერული ორგანიზაციისთვის ზრუნვა. აკადემიურ კომისიაში შევიდნენ: პ. მელიქიშვილი, ივ. ჯავახიშვილი, ე. თაყაიშვილი, ი. ყიფშიძე, ა. შანიძე, შ. ნუცუბიძე, ფ. გოგიჩაიშვილი, კ. კეკელიძე, დ. უზნაძე, ა. რაზმაძე. კომისიამ სხვადასხვა დროს 9 სხდომა ჩაატარა. 1917 წლის 26 ნოემბრის სხდომაზე გადაწყდა, რომ თავდაპირველად დაარსებულიყო ერთი — სიბრძნისმეტყველების ანუ ფილოსოფიური ფაკულტეტი, რომელსაც შემდეგ მიემატებოდა სხვები. 1918 წლის 13 იანვარს შედგა უნივერსიტეტის პირველი სხდომა, სადაც რექტორად ივანე ჯავახიშვილის არჩევა სურდათ, თუმცა ამ უკანასკნელმა უარი განაცხადა და რექტორად [[პეტრე მელიქიშვილი]] აირჩიეს. მიუხედავად ამისა, ფაქტობრივი რექტორი მაინც ჯავახიშვილი იყო, რადგან მელიქიშვილი არაფერს წყვეტდა უმისოდ. 1918 წლის 26 იანვარს კი უნივერსიტეტი საზეიმოდ გაიხსნა. იმავე წლის 3 სექტემბერს უნივერსიტეტი სახელმწიფო უნივერსიტეტად გამოცხადდა. ==თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორთა სია== #[[პეტრე მელიქიშვილი]] — 1918/I - 1919/XII #[[ივანე ჯავახიშვილი]] — 1919/XII -1926/VI #[[თევდორე ღლონტი]] — 1926/IX - 1928/IX #[[მალაქია ტოროშელიძე]] — 1928/IX - 1930/IX #[[ივანე ვაშაყმაძე]] — 1930/I - 1931/IX #[[ალექსანდრე ერქომაიშვილი]] — 1931/X - 1932/XII #[[ლევან აღნიაშვილი]] — 1933/IV - 1935/VI #[[კარლო ორაგველიძე]] — 1935/VI - 1937/VI #[[გიორგი კიკნაძე]] — 1937/VII - 1938/IX #[[დავით ყიფშიძე]] — 1938/X - 1942/II #[[ალექსანდრე ჯანელიძე]] — 1942/II - 1945/VII # [[ნიკოლოზ კეცხოველი]] — 1945/VII - 1953/VI # [[ილია ვეკუა]] — 1953/VII - 1953/IX, 1966/IV - 1972/IV #[[ერმილე ბურჭულაძე]] — 1953/IX - 1954/IX #[[ვიქტორ კუპრაძე]] — 1954/IX - 1958/III #[[გიორგი ძოწენიძე]] — 1958/IV - 1959/III #[[ევგენი ხარაძე]] — 1959/III - 1966/III #[[დავით ჩხიკვიშვილი]] — 1972/V - 1980/II #[[ვაჟა ოკუჯავა]] — 1980/III - 1985/IX #[[ნოდარ ამაღლობელი]] — 1985/IX - 1991/VIII #[[თამაზ გამყრელიძე]] — 1991/VIII - 1991/IX #[[ოთარ ჯაფარიძე (ისტორიკოსი)|ოთარ ჯაფარიძე]] — 1991/IX - 1991/X #[[როინ მეტრეველი]] — 1991/X - 2004/X #[[რუსუდან ლორთქიფანიძე]] — 2004/XII - 2006/IV #[[გიორგი ხუბუა]] — 2006/IV - 2010/VIII #[[ალექსანდრე კვიტაშვილი]] — 2010/VIII - 2013/VII #[[ვლადიმერ პაპავა]] — 2013/VII - 2016/III #[[დარეჯან თვალთვაძე]] (მოვალეობის შემსრულებელი) — 2016/IV - 2016/IX #[[გიორგი შარვაშიძე (რექტორი)|გიორგი შარვაშიძე]] — 2016/IX - 2022/X #[[ჯაბა სამუშია]] ({{Comment|მ/შ|მოვალეობის შემსრულებელი}}; 2022/X - 2022/XII) — 2022/XII-დან [[საბჭოთა კავშირი]]ს დაშლისა და საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ცხოვრებაში ახალი ერა დაიწყო. მას დაეკისრა ერის სულიერებაზე ზრუნვის, ეროვნული თვითშეგნების გაღრმავების ისტორიული მისია. ამასთან მის ძირითად გამოკვეთილ მიზანს კვლავ წარმოადგენს საქართველოში თავისუფალი დემოკრატიული საზოგადოების ჩამოყალიბებისათვის ხელშეწყობა, კულტურისა და მეცნიერების განვითარება, ერის ცივილიზაციის დონის ამაღლება. ამიტომ, დღესაც ქართველი ხალხი თბილისის უნივერსიტეტს სიყვარულით და პატივისცემით მეცნიერების წმინდა ტაძარს უწოდებს. უნივერსიტეტი საზეიმოდ გაიხსნა [[1918]] წლის 26 იანვარს, — საქართველოს მეფის, [[დავით IV|დავით აღმაშენებლის]] ხსენების დღეს. მისივე სახელობის ეკლესია უნივერსიტეტის ბაღში [[1995]] წლის [[5 სექტემბერი|5 სექტემბრიდან]] შეუდგა მსახურებას. [[1989]] წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტს მისი დამაარსებლის ივანე ჯავახიშვილის სახელი მიენიჭა. უნივერსიტეტის პირველ რექტორად პროფესორთა კოლეგიამ ცნობილი ქიმიკოსი, ღვაწლმოსილი პროფესორი [[პეტრე მელიქიშვილი]] აირჩია. თავიდან მუშაობას შეუდგა ერთადერთი ფაკულტეტი — სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტი საენათმეცნიერო, საისტორიო და ფილოსოფიური დარგებით. პირველი ლექცია, რომელიც [[1918]] წლის [[30 იანვარი|30 იანვარს]] შედგა, ცნობილმა ქართველმა [[ისტორიკოსი|ისტორიკოსმა]] [[ივანე ჯავახიშვილი|ივანე ჯავახიშვილმა]] წაიკითხა. პროფესორ-მასწავლებელთა რაოდენობა [[1918]] წლის დასაწყისისათვის 18 კაცს ითვლიდა. სწავლას შეუდგა 369 სტუდენტი და 89 თავისუფალი მსმენელი. უნივერსიტეტის პირველი გამოშვება შედგა [[1922]] წელს. ამ წელს თსუ დაამთავრეს [[სიმონ ჯანაშია]]მ, [[ვარლამ თოფურია]]მ, [[არნოლდ ჩიქობავა]]მ, [[შალვა ამირანაშვილი|შალვა ამირანაშვილმა]], [[ლევან მუსხელიშვილი|ლევან (ლენკო) მუსხელიშვილმა]] და შემდგომში გამოჩენილმა სხვა მეცნიერებმა. == არქიტექტურა == [[ფაილი:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შენობა 1918 წელს.jpg|300პქ|მინი|თსუ-ის პირველი კორპუსის შენობა 1918 წელს]] [[ფაილი:Tbilisi State University building in 1920s.jpg|მინი|300პქ|უნივერსიტეტის პირველი კორპუსი გახსნის პერიოდში]] მთავარი კორპუსის ოთხსართულიანი შენობა, [[რენესანსი|რენესანსული]] არქიტექტურის მოტივებს ეფუძნება. მთავარი ფასადის ცენტრალურ ნაწილს გუმბათით დასრულებული შვერილი წარმოადგენს, რომელიც რუსტრირებული და გიგანტური კორინთული პილასტრებითაა გაფორმებული. ფართო კიბისა და სიმეტრიული პანდუსის კომპოზიცია ფასადს პარადულობას ანიჭებს. შენობის ხუროთმოძღვარია პირველი ქართველი [[არქიტექტორი]], რომელსაც აკადემიური განათლება ჰქონდა მიღებული — სიმონ კლდიაშვილი, მშენებლობის ორგანიზატორი კი — ცნობილი ქართველი პედაგოგი, პუბლიცისტი და საზოგადო მოღვაწე ნიკოლოზ ცხვედაძე. ბიბლიოთეკის დარბაზსა და [[ივანე ჯავახიშვილი|ივ. ჯავახიშვილის]] სახელობის აუდიტორიაში მხატვარ [[გია ბუღაძე|გ. ბუღაძის]] მიერ 2001 წელს შესრულებული მოხატულობაა.<ref>{{Cite web |url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=104&info_id=797 |title=დაარქივებული ასლი |accessdate=2011-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819142535/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=104&info_id=797 |archivedate=2011-08-19 }}</ref> 1940 წელს მ. შავიშვილის პროექტით აგებული უნივერსიტეტის II კორპუსი, რომელიც ილია ჭავჭავაძის გამზირის პლასტიკურ მოხაზულობას მიჰყვება, თავისი მასშტაბით, არქიტექტურული მორთულობითა და ფერით მთავარ კორპუსს ეხამება. == უნივერსიტეტი ამჟამად == საუნივერსიტეტო საქმიანობის გარდაქმნის მნიშვნელოვანი ეტაპი [[1994]] წლის [[25 აპრილი|25 აპრილს]] დაიწყო, როცა დიდმა სამეცნიერო საბჭომ მიიღო „საუნივერსიტეტო განათლების რეფორმის კონცეფცია“, რომლის საფუძველზეც უნივერსიტეტი [[1994]] წლიდან სრულად გადავიდა სწავლების ორსაფეხურიან ფორმაზე (ეტაპობრივი გადასვლა [[1992]] წლიდან დაიწყო) და ერთიან ევროპულ საგანმანათლებლო სივრცეში ინტეგრირებისკენ გადადგა ნაბიჯი. რეფორმის I ეტაპის დასასრულს, [[2005]] წლის დამდეგს, უნივერსიტეტში ფუნქციონირებდა 22 ფაკულტეტი 184 კათედრით, 8 ფილიალი 46 ფაკულტეტით, 3 სამეცნიერო-კვლევითი და სასწავლო-სამეცნიერო ინსტიტუტი, 81 სამეცნიერო-კვლევითი ლაბორატორია და ცენტრი, 161 სასწავლო ლაბორატორია და კაბინეტი, კლინიკური საავადმყოფო და დიაგნოსტიკური ცენტრი, გამომცემლობა, სტამბა, ბიბლიოთეკა 3640693 ერთეული წიგნადი ფონდით, საერთო საცხოვრებელი 5 კორპუსით. მუშაობდა 95 საგანმანათლებლო პროგრამა ბაკალავრიატში, 194 მაგისტრატურაში და 16 ერთსაფეხურიან სწავლებაზე. ქართულ უნივერსიტეტში დაფუძნდა არაერთი საქვეყნოდ აღიარებული სამეცნიერო სკოლა: მათემატიკის ([[ანდრია რაზმაძე]], [[ნიკოლოზ მუსხელიშვილი]], [[ილია ვეკუა]], [[ვიქტორ კუპრაძე]], [[არჩილ ხარაძე]], [[ანდრია ბიწაძე]] და სხვ.), ფიზიკის ([[რაჟდენ ხუციშვილი]], [[ელეფთერ ანდრონიკაშვილი]], [[მათე მირიანაშვილი]], [[ვაგან მამასახლისოვი]], [[გივი ხუციშვილი]] და სხვ.), ქიმიის ([[პეტრე მელიქიშვილი]], [[შალვა ცინცაძე]], [[პეტრე ქომეთიანი]] და სხვ.), ფსიქოლოგიის ([[დიმიტრი უზნაძე]], [[რევაზ ნათაძე]], [[ფატი ხუნდაძე]] და სხვ.), ფიზიოლოგიის ([[ივანე ბერიტაშვილი]], [[დიმიტრი გედევანიშვილი]] და სხვ.), ისტორიოგრაფიის ([[ივანე ჯავახიშვილი]], [[სიმონ ჯანაშია]], [[ნიკოლოზ ბერძენიშვილი]], [[შოთა მესხია]], [[ვარლამ დონდუა]] და სხვ.), ლიტერატურათმცოდნეობის ([[კორნელი კეკელიძე]] და სხვ.), ქართული ფილოსოფიის ([[შალვა ნუცუბიძე]], [[სერგი დანელია]], [[მოსე გოგიბერიძე]] და სხვ.), ხელოვნებათმცოდნეობის ([[გიორგი ჩუბინაშვილი]], ნიკოლოზ ჩუბინაშვილი, [[შალვა ამირანაშვილი]] და სხვ.), ქართული ენათმეცნიერების ([[აკაკი შანიძე]], [[გიორგი ახვლედიანი]], [[კარპეზ დონდუა]], [[ვარლამ თოფურია]] და სხვ.), იბერიულ-კავკასიური ენათმეცნიერების ([[არნოლდ ჩიქობავა]], [[ქეთევან ლომთათიძე]] და სხვ.), კლასიკური ფილოლოგიის ([[გრიგოლ წერეთელი]] , [[სიმონ ყაუხჩიშვილი]] და სხვ.), აღმოსავლეთმცოდნეობის ([[გიორგი წერეთელი (ენათმეცნიერი)|გიორგი წერეთელი]], [[სერგი ჯიქია]], [[მაკარ ხუბუა]], [[ვლადიმერ ფუთურიძე]], [[ვალერიან გაბაშვილი]], [[კონსტანტინე წერეთელი]], [[მზია ანდრონიკაშვილი]] და სხვ.). ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კათედრებზე და სამეცნიერო კვლევით ქვედანაყოფებში ინტენსიურად მიმდინარეობს ასპირანტებისა და სამეცნიერო ხარისხის მაძიებელთა მომზადება; ფუნქციონირებს სამეცნიერო ხარისხების მიმნიჭებელი 26 საკვალიფიკაციო საბჭო მეცნიერების თითქმის ყველა დარგში. [[1994]] წელს, 64 წლის შემდეგ, უნივერსიტეტის წიაღში დაბრუნდა უმაღლესი სამედიცინო განათლება, აღდგა საუნივერსიტეტო სამედიცინო განათლების ტრადიცია — ჯერ გაიხსნა მედიცინის სპეციალობა ბიოლოგიისა და მედიცინის ფაკულტეტზე, 2000 წელს კი მედიცინის ფაკულტეტი დამოუკიდებელ ერთეულად ჩამოყალიბდა. შეიქმნა საუნივერსიტეტო კლინიკების ასამბლეა, რომლის სასწავლო ბაზები გამოირჩევა მძლავრი მატერიალურ-ტექნიკური აღჭურვილობითა და მაღალკვალიფიციური სამეცნიერო-ინტელექტუალური პოტენციალით, გაიხსნა ჯანდაცვის მეცნიერებათა მართვის ცენტრი და უწყვეტი სამედიცინო განათლების დეპარტამენტი, შეიქმნა მედიცინის დარგის მზრუნველთა საბჭო, სამედიცინო ინფორმაციის სამსახური. პროფესორ-მასწავლებელთა და თანამშრომელთა ჯანმრთელობის დაცვის სამსახურშია უნივერსიტეტის დიაგნოსტიკური ცენტრი. [[1999]] წელს დაარსდა „კავკასიის ბიზნესის სკოლა“. იგი ბიზნესის ადმინისტრირების ბაკალავრისა და მაგისტრის პროგრამების ფარგლებში ამზადებს სპეციალისტებს. სკოლა დააფუძნა კონსორციუმმა, რომელშიც შედიან საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი და ჯორჯიის შტატის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ატლანტაში ([[აშშ]]). უნივერსიტეტთან [[1923]] წლიდან არსებობს სტამბა, [[1933]] წლიდან – გამომცემლობა.<ref>{{cite web |url=https://tsu.ge/ka/publishing-house |title=გამომცემლობა |accessdate=23.09.2025 |author= |date= |work= |publisher=თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |archiveurl= |archivedate= }}</ref> [[1933]] წელს შეიქმნა უნივერსიტეტის არქივი. [[1919]] წლიდან დარგების მიხედვით გამოდის სამეცნიერო კრებული „თბილისის უნივერსიტეტის შრომები“, [[1996]] წლიდან მოქმედებს პროგრამა „სახელმძღვანელოები სტუდენტებისათვის“. უნივერსიტეტს გააჩნია ორი ყოველკვირეული გაზეთი, „თბილისის უნივერსიტეტი“ (გამოდის [[1927]] წლიდან) და „ქართული უნივერსიტეტი“ (გამოდის [[1998]] წლიდან). [[2006]] წლის აპრილიდან უნივერსიტეტის სტუდენტებსა და პროფესორ-მასწავლებლებს მიეცათ შესაძლებლობა მონაწილეობა მიიღონ განათლების სექტორში განვითარებადი, ფინანსური და სოციალური მხარდაჭერის პროგრამაში, რომელიც ხორციელდება [[განათლების ერთიანი საკრედიტო კავშირი|განათლების ერთიანი საკრედიტო კავშირის]] მიერ. განათლების ერთიანი საკრედიტო კავშირი, რომელიც დაფუძნდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, დღეს წარმატებით ვითარდება, როგორც უნივერსიტეტთა და სკოლათაშორისი რესპუბლიკური პროგრამა. [[2015]] წლიდან უნივერსიტეტში ფუნქციონირებს წიგნის მაღაზიათა ქსელი „Scripta Manent“.<ref>{{cite web |url=https://tsu.ge/ka/scripta-manent |title=თსუ წიგნის მაღაზია |accessdate=23.09.2025 |author= |date= |work= |publisher=თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |archiveurl= |archivedate= }}</ref> == კვლევითი საქმიანობა == [[თბილისი|თბილისის]] უნივერსიტეტში მიმდინარეობს ფუნდამენტური და გამოყენებითი ხასიათის პრობლემების კვლევა. უნივერსიტეტის [[ილია ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტი|ი. ვეკუას სახელობის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტში]] თეორიული შედეგების საფუძველზე ტარდება ბუნების მოვლენებისა და სახალხო მეურნეობაში წამოჭრილი ამოცანების მათემატიკური მოდელირება და რიცხვითი რეალიზაცია კომპიუტერების გამოყენებით. მაღალი ენერგიების ფიზიკის ინსტიტუტის სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის ძირითადი მიმართულებებია მაღალი ენერგიების არეში ნუკლონებსა და ბირთვებთან ელემენტარული ნაწილაკების ურთიერთქმედების ექსპერიმენტული კვლევა, ამაჩქარებლებზე მიღებული ინფორმაციის დამუშავების ახალი სისტემების შექმნა, თეორიული კვლევები ველის კვანტური თეორიის, ელემენტარული ნაწილაკებისა და ატომბირთვის ფიზიკაში. უკანასკნელ ხანს, გარდა ფუნდამენტური გამოკვლევებისა, მეცნიერთა ნაწილმა გამოყენებითი სამუშაოების შესრულებაზე გადაიტანა აქცენტი და მნიშვნელოვან წარმატებებსაც მიაღწია, შეიქმნა არაერთი საყურადღებო პროექტი, შემუშავდა რეკომენდაციები, მიღებულია კონკრეტული შედეგები, რომელთა დანერგვა უთუოდ მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანს ქართული მეცნიერების წინსვლის, ქვეყნის ეკონომიკის განვითარების საქმეში. ყურადღება მახვილდება საქართველოს ბუნებრივი რესურსების შესწავლასა და მათი პრაქტიკული გამოყენების გზების ძიებაზე, ეკოლოგიური საკითხების კვლევაზე. ამა თუ იმ პრობლემატიკის შესწავლისა თუ დამუშავებისას გათვალისწინებულია რეგიონალური და ეროვნული თავისებურებანი, ისტორიული ტრადიციები, პერსპექტივები. == საერთაშორისო კავშირები == თბილისის უნივერსიტეტი ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა განვითარების საყოველთაოდ აღიარებული ცენტრია. სისტემატური ხასიათი მიიღო უნივერსიტეტელ ქართველოლოგთა მიერ საზღვარგარეთის სამეცნიერო ცენტრებში ლექციების კითხვამ, საერთაშორისო სიმპოზიუმებში მონაწილეობამ, უცხოეთში სტატიებისა და მონოგრაფიების გამოქვეყნებამ. 1978 წლიდან ქ. იენაში გერმანულ ენაზე ყოველწლიურად გამოდიოდა ივ. ჯავახიშვილის სახ. თბილისის და იენის ფრიდრიხ შილერის სახ. უნივერსიტეტების ერთობლივი სამეცნიერო ჟურნალი „[[გეორგიკა (იენა)|გეორგიკა]]“. 1991 წლიდან „გეორგიკა“ ქ. კონსტანცაში (გერმანია) გამოდის ოთხი უნივერსიტეტის – თბილისის, იენის, ზაარბრუკენისა და კონსტაცის უნივერსიტეტების – თანამშრომლობით. 1999 წლიდან კლასიკური ფილოლოგიის, ბიზანტინისტიკის და ნეოგრეცისტიკის ინსტიტუტი, რომელიც საქართველოსა და საბერძნეთის ხელისუფლების, სასწავლო-სამეცნიერო ცენტრებისა და ინტელიგენციის მხარდაჭერით შეიქმნა 1997 წელს, გამოსცემს საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალს „PHASIS“.<ref>{{cite web |url=https://tsu.ge/ka/page/The-journal--Phasis-_ |title=ჟურნალი „ფაზისი“ |accessdate=23.09.2025 |author= |date= |work= |publisher=თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი |archiveurl= |archivedate= }}</ref> თბილისის უნივერსიტეტში არაერთი საერთაშორისო კონფერენცია და სიმპოზიუმი ჩატარდა. აღსანიშნავია ფსიქოლოგთა საერთაშორისო კონფერენციები (1979, 1986), ქართული ხელოვნების სიმპოზიუმები (II – 1977 წ., IV – 1983 წ., VI –1989 წ.), საერთაშორისო კონფერენციები რუსული ენისა და ლიტერატურის სწავლების (1980 წ., 1984 წ., 1988 წ.), გერმანული ლიტერატურის (1983 წ., 1989 წ.), კლასიკური ფილოლოგიის (1969 წ., 1975 წ., 1980 წ.,1990 წ., 1995 წ., 1996 წ.), რელიგიისა და ეთიკის (1990 წ.), საერთაშორისო კერძო სამართლის (1985 წ.) საკითხებზე, ქართველოლოგიური საერთაშორისო სიმპოზიუმები ( I -1987 წ., II – 1988 წ., III – 1995 წ.). სამეცნიერო მუშაობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებას წარმოადგენს და მდიდარი ტრადიციები აქვს [[კავკასიოლოგია|კავკასიოლოგიას]]. 1998 წლიდან გამოდის საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალი ჩაუცასიცა. უკანასკნელ წლებში ჩატარდა კავკასიოლოგთა სამი საერთაშორისო კონფერენცია ისეთ აქტუალურ საკითხებზე, როგორიცაა: კავკასია მსოფლიო ისტორიულ კონტექსტში (1996 წ.), მშვიდობიანი კავკასია (1998 წ.), კავკასია ათასწლეულთა მიჯნაზე (2000 წ.). თანამედროვეობის უმნიშვნელოვანეს პრობლემებს მიეძღვნა უნივერსიტეტში ჩატარებული საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციები: „კავკასია, დემოკრატიზაციის პრობლემები“ (1995 წ.), „სამართლის რეფორმა საქართველოში“ (1995 წ.), „საუნივერსიტეტო რეფორმა საქართველოში“ (1995 წ.), „ელინისტიკა საუკუნეთა მანძილზე“ (2000 წ.). ყოველ ზაფხულს ტარდება სკოლა-სემინარები უცხოელი ქართველოლოგებისათვის. თბილისის უნივერსიტეტს მჭიდრო პარტნიორული ურთიერთობა აქვს მსოფლიოს მრავალ სამეცნიერო-პედაგოგიურ ცენტრთან. ესენია: ზაარლანდის, ბამბერგის, გიოტინგენის, ბრემენის, კოტბუსის და იენის უნივერსიტეტები (გერმანია); ემორის უნივერსიტეტი, ჯორჯიის უნივერსიტეტი, ბრევარდის, ველსლის, მაუნთ ჰოლუოკის და ვილიამს კოლეჯები (აშშ); სენტ მერის უნივერსიტეტი (კანადა); ვარშავისა და ლოძის უნივერსიტეტები (პოლონეთი); მალაგის და სალამანკას უნივერსიტეტები (ესპანეთი); ნანტის, პარიზ 8, პარიზ 13, გრენობლის, ტულონის და ინალკოს უნივერსიტეტები (საფრანგეთი); ბრისტოლის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი, ბრენელის და ლონდონის უნივერსიტეტები (დიდი ბრიტანეთი); ბუდაპეშტის ეტვეშ ლორანდის სახელობის უნივერსიტეტი (უნგრეთი); ბილკენტის, ტრაბზონის შავი ზღვის და ანკარის უნივერსიტეტები (თურქეთი); პალერმოს, რომის და საპიენცას, პიზას და ვენეციის უნივერსიტეტები (იტალია); ათენის პირეუსის, იოანინას და თესალონიკის უნივერსიტეტები (საბერძნეთი); ბირთვული ფიზიკის საერთაშორისო ცენტრი (შვეიცარია); ორხუსის უნივერსიტეტი (დანია); ბუქარესტის უნივერსიტეტი (რუმინეთი); ვენის უნივერსიტეტი (ავსტრია); თეირანისა და გილანის უნივერსიტეტები (ირანი); კაიროს უნივერსიტეტი (ეგვიპტე); ევროპის უნივერსიტეტების ასოციაცია, ევრაზიის უნივერსიტეტების ასოციაცია, იუნესკო, ევროსაბჭოს და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები; ყოფილი საბჭოთა კავშირის არაერთი უნივერსიტეტი და სამეცნიერო ცენტრი, კერძოდ, მოსკოვის, სანქტ-პეტერბურგის, კიევის, ოდესის, ერევნის, ბაქოს და სხვა უნივერსიტეტები. უნივერსიტეტში არსებობს უცხოელ მეცნიერთა და საზოგადო მოღვაწეთა საპატიო დოქტორად არჩევის ტრადიცია. == ფაკულტეტები == # ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტი # ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტი # იურიდიული ფაკულტეტი # ეკონომიკისა და ბიზნესის ფაკულტეტი # ფსიქოლოგიისა და განათლების მეცნიერებათა ფაკულტეტი # მედიცინის ფაკულტეტი # სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი ==ლიტერატურა== *''[[ექვთიმე თაყაიშვილი]]'', რჩეული ნაშრომები ტ. I გვ.414-418 — თბილისი, 1968 == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Tbilisi State University}} * [http://www.tsu.ge/ თსუ-ს ოფიციალური საიტი]. * [http://www.mes.gov.ge საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010153022/http://mes.gov.ge/ |date=2017-10-10 }}. == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{საქართველოს უნივერსიტეტები}} {{თსუ-ს დამფუძნებლები}} {{თსუ-ის რექტორები}} {{თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტები}} {{ავტორიტეტული წყაროები}} [[კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] [[კატეგორია:უნივერსიტეტები ანბანის მიხედვით]] dhbhgg8jj4wmpjgymxq846d6bhn1g1j 0 26861 5412221 4889770 2026-06-13T07:32:40Z Jaba1977 3604 5412221 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), რომლის დროსაც 100 დღის განმავლობაში, [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან იმავე წლის ივლისის შუა რიცხვებამდე, დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე ადამიანი იქნა განადგურებული [[ჰუტუ]]ს ტომის ექსტერმისტული დაჯგუფებების მიერ. გენოციდის მსხვერპლი ძირითადად [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსის]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები და ზომიერად განწყობილი ჰუტუს ტომელები იყვნენ. ისტორიაში რუანდის გენოციდი შევიდა არა მხოლოდ როგორც ასეთ ხანმოკლე პერიოდში მოკლული ადამიანების რიცხვის, არამედ [[გაერო]]ს და დასავლეთის არაადეკვატურად დაგვიანებული პასუხის გამო. მიუხედავად იმისა, რომ წინასწარ იყო ცნობილი დაგეგმილი ხოცვა-ჟლეტის შესახებ, არც ერთ სახელმწიფოს ამის წინააღმდეგ არც პროტესტი გამოუთქვამს და არც რაიმე ზომები მიუღია. [[1993]] წლის ოქტომბერში გაერომ დააარსა ორგანიზაცია [[უნიმარი (UNIMAR)|UNIMAR]]-ი (გაერთიანებული ერების რუანდის დახმარების მისია) რათა შესრულებულიყო ის სამშვიდობო ხელშეკრულება რომელიც [[1993]] წლის [[4 აგვისტო|4 აგვისტოს]] რუანდის პარტიებს შორის დაიდო, [[ტანზანია|ტანზანიის]] ქალაქ [[არუშა|არუშაში]]. ორგანიზაციას მანდატი შეუწყდა [[1996]] წელს. გაეროს არ მიუცია უფლება/დავალება UNIMAR-ისთვის რომ გენოციდის დასაწყისშივე მოეხდინა პრევენცია და არც შემდეგ მიუღიათ ზომები რომ თუნდაც ერთი ადამიანის სიცოცხლე მაინც გადაერჩინათ. [[გაერო]]ს მისიის ხელმძღვანელი იყო კანადელი გენერალ-ლეიტენანტი რომეო [[დალერი, რომეო|რომეო დალერი]]. გენოციდის დაწყებამდე რამდენიმე კვირით ადრე, გაეროში წარადგინეს ანგარიშები ჰუტუს დაჯგუფების შეიარეღებისა და გეგმების შესახებ, გაერომ ყურადღება არ მიაქცა ამ ცნობებს და უარი თქვა პრევენციული ღონისძიებების გატარებაზე. მიუხედავად დალერის მრავალგზის გაფრთხილებისა გეარომ აუკრძალა სამშვიდობო მისიის წარმომადგენლებს კონფლიქტში ჩარევა. გენოციდი დასრულდა როდესაც [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსის ტომის]] დაჯგუფებამ, [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]], რომლის სათავეშიც [[პოლ კაგამე]] იყო, ჰუტუს მთავრობა ჩამოაგდო და ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება. ასი ათასობით ჰუტუ გადავიდა აღმოსავლეთ [[ზაირი|ზაირში]] (ამჟამად [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]) რათა ტუტსის ტომის შურისძიება აეცილებინა თავიდან. რუანდის ამბებმა გავლენა იქონია მეზობელ ქვეყნებზეც და გამოიწვია ორი ომი კონგოში, ბურუნდის სამოქალაქო ომი. == საფუძველი == რუანდის გენოციდის საფუძველი იყო ტუტსისა და ჰუტუს ტომებს შორის ურთიერთობა. === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] slxiz46v1oisev8xzkah1cvlu71ihtz 5412223 5412221 2026-06-13T07:45:42Z Jaba1977 3604 5412223 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == რუანდის გენოციდის საფუძველი იყო ტუტსისა და ჰუტუს ტომებს შორის ურთიერთობა. === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] j90p5m769n07owavf7ljnczues60087 5412224 5412223 2026-06-13T08:00:39Z Jaba1977 3604 /* წინაპირობები */ 5412224 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] forgm9yccja6tm37eqf2ywy4i88ea85 5412225 5412224 2026-06-13T08:01:05Z Jaba1977 3604 5412225 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] ojcv347sj9tb4ri7tz086y4ouw45am7 5412226 5412225 2026-06-13T08:01:45Z Jaba1977 3604 /* წინაპირობები */ 5412226 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] nkainzmzrd6y0dfedi011brtjqsvsdr 5412227 5412226 2026-06-13T08:11:35Z Jaba1977 3604 /* რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ */ 5412227 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,[44] რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.[45] კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.[45] მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.[44] [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.[47] მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.[48] ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.[49] ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.[50][51] [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.[52] რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].[53] კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ[54] და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.[55] მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.[55] [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.[56] მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.[57] იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.[58] ჰაბიარიმანამ 1975 წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),[59] ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.[60] ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 1i9mfsddjs6odfopavfebroyyyqvl80 5412228 5412227 2026-06-13T08:12:16Z Jaba1977 3604 /* რესურსები ინტერნეტში */ 5412228 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,[44] რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.[45] კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.[45] მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.[44] [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.[47] მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.[48] ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.[49] ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.[50][51] [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.[52] რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].[53] კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ[54] და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.[55] მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.[55] [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.[56] მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.[57] იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.[58] ჰაბიარიმანამ 1975 წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),[59] ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.[60] ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=illustrated |location=Oxford |ref=harv|last1=Appiah |first1=Anthony }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1996-07_90_3/page/501 |journal= American Journal of International Law |volume=90 |pages=501–510 |jstor=2204076 |ref=harv|authorlink=|number=3 }} * {{cite web |url=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=2008-08-05 |publisher=Reuters |ref=harv|accessdate=2014-07-13 }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=2008-08-06 |newspaper=[[New York Times]] |ref=harv|agency=Associated Press |accessdate=2014-07-13 }} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] k04w5juyh84txurtr89o9u26janqt4u 5412229 5412228 2026-06-13T08:12:47Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5412229 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,[44] რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.[45] კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.[45] მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.[44] [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.[47] მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.[48] ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.[49] ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.[50][51] [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.[52] რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].[53] კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ[54] და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.[55] მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.[55] [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.[56] მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.[57] იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.[58] ჰაბიარიმანამ 1975 წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),[59] ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.[60] ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 6atwoz7osh83l2hg3q2j2maf44z8b8a 5412230 5412229 2026-06-13T08:19:16Z Jaba1977 3604 /* რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ */ 5412230 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] phn8i09xvas5wei8vuxkz6tz8au45hw 5412231 5412230 2026-06-13T08:21:43Z Jaba1977 3604 /* რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ */ 5412231 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === გეოგრაფია === არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდის გენოციდის ერთ ერთი საფუძველი იყო ეკონომიკური სიტუაცია. [[დიდი ტბების რეგიონი]], არის ძალიან მდიდარი ნაყოფიერი მიწებით, ამიტომ ეს ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული რეგიონია მთელს [[აფრიკა|აფრიკაში]]. ძალიან დიდი კონკურენციაა მიწებსა და რესურსებზე. ძალიან ბევრი ადამიანი ფიქრობს რომ მიზეზი რუანდის გენოციდისა გახდა სწორედ ეს მიწები და აქ მცხოვრები ადამიანების სიმდიდრე. XV საუკუნეში ტუტსის რამდენიმე კლანმა დააარსა [[რუანდა|რუანდის]] სამეფო. მეფეები, რომელთაც [[მუამი|მუამებს]] უწოდებდნენ ტუტსის ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, ხოლო მოსახლეობის 82-85% ჰუტუები და მათი უმრავლესობა ღარიბი მოსახლეები იყვნენ. ტუტსი მუამები მიწებს ანაწილებდნენ ძირითადად ტუტსის ტომის წარმომადგენლებზე. === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] k7iobglz6e5azn8wlnlylzevh8gx3dp 5412242 5412231 2026-06-13T08:46:12Z Jaba1977 3604 /* გეოგრაფია */ 5412242 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] okymxqeoyw1s3u5oijuyg4s6gkk34kb 5412245 5412242 2026-06-13T08:49:58Z Jaba1977 3604 /* რუანდის სამოქალაქო ომი */ 5412245 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 5pv2auifedg41itk2u1nhu5qhl0bx3k 5412248 5412245 2026-06-13T08:55:35Z Jaba1977 3604 /* მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ */ 5412248 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] gct8w980j9uvqe6lkjtm6enns5oangz 5412250 5412248 2026-06-13T09:00:24Z Jaba1977 3604 /* მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ */ 5412250 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,[87] რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.[88] [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.[89] ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.[90] მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.[74] როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს,[91] თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.[92] 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.[82] პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.[93] ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.[93] თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის.[94] პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“)[95] და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).[96] ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.[97] არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.[96] === გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა === [[1885 წლის ბერლინის კონფერენცია|1885 წლის ბერლინის კონფერენციაზე]], რუანდა და ბურუნდი გადაეცათ გერმანელებს როგორც ერთიანი კოლონია. რადგანაც გერმანელებს დიდი ინტერესი არ ჰქონდათ რუანდის მიმართ, გადაწყვიტეს რომ ამ ქვეყნისთვის მიეცათ ავტონომია და მმართველად ვინმე ადგილობრივი დაენიშნათ. რადგანაც პოლიტიკური უპირატესობა ტუტსის ტომს ჰქონდა, გერმანელებმა მმართველად დანიშნეს ტუტსის ტომის წარმომადგენელი. შემდეგში გატარებულმა პოლიტიკამ უფრო გაამწვავა ურთიერთობა ამ ორ ტომს შორის. [[პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის]] შემდეგ [[რუანდა]] გახდა [[ბელგია|ბელგიის]] კოლონია, ბელგიის კოლონიალური პოლიტიკა არაფრით განსხვავდებოდა გერმალელების პოლიტიკისგან, რამაც კიდევ უფრო გაამძაფრა სიტუაცია. [[1959]] წელს ბელგიამ რუანდას დამოუკიდებელი არჩევნების ჩატარების საშუალება მისცა, არჩევნებში ჰუტუს ნაციონალისტთა პარტიამ ”პარმიჰუტუმ” (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu) გაიმარჯვა. ამ დროს 20 000 ტუტსი იქნა მოკლული, ხოლო 200 000-მდე ტუტსი მეზობელ ქვეყანაში გადავიდა. == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] lw8ewzggftklbyyupe9t81t8lmaqjks 5412251 5412250 2026-06-13T09:00:47Z Jaba1977 3604 /* გერმანიის კოლონიალური პოლიტიკა */ 5412251 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,[87] რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.[88] [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.[89] ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.[90] მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.[74] როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს,[91] თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.[92] 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.[82] პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.[93] ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.[93] თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის.[94] პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“)[95] და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).[96] ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.[97] არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.[96] == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] hm3nr35f5rxctwicuscezpgoo91er1l 5412252 5412251 2026-06-13T09:17:24Z Jaba1977 3604 /* მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ */ 5412252 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == სიტუაციის უფრო და უფრო დაიძაბა [[1990]] წლიდან, როდესაც [[უგანდა|უგანდაში]] გაქცეულმა ტუტსებმა ხმა აიმაღლეს და სამშობლოში დაბრუნების უფლება მოითხოვეს. [[ფაილი:Rwandan Genocide Murambi skulls.jpg|thumb]] [[1985]] წელს შეიქმნა რუანდის პატრიოტთა ფრონტი, პოლ კაგამეს მეთაურობით. 1990 წლის [[1 ოქტომბერი|1 ოქტომბერს]] ამ ორგანიზაციის ძალები შეიჭრნენ რუანდაში, ისინი ხელისუფლებისაგან ითხოვდნენ უფლებების აღდგენას და დაახლოებით 500, 000 ტუტსისთვის სამშობლოში დაბრუნების საშუალებას. რუანდის მთავრობამ ეს ფაქტი შეაფასა როგორც სახელმწიფო გადატრიალებისა და ტუტსის ფეოდალური, მჩაგვრელი რეჟიმის აღდგენის მცდელობა. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|პრეზიდენტი ჰაბიარიმანა]] შეუდგა ტუტსებისა და იმ ჰუტუების დაპატიმრებას რომლებიც აჯანყებულებს ემხრობოდნენ. === არუშას ხელშეკრულება === 1993 წლის 4 აგვისტოს, არუშაში (ტანზანია), რუანდის პატრიოტული ფრონტის და რუანდის მაშინდელ ხელისუფლებას შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელიც შეიცავდა ხუთ თავს, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე რუანდის სამოქალაქო ომი წყდებოდა. === მზადება გენოციდისთვის === შემდგომ პერიოდში როდესაც ხდებოდა პოლიტიკურ ძალათა გადანაწილება სიტუაცია ახლიდან დაიძაბა. რადიოში (იხ. [[ათასი ბორცვის რადიო]]), სატალევიზიო არხებზე, გაზეთებში, რომელსაც ჰუტუები აკონტროლებდნენ დაიწყო შიშისა და სიძულვილის პროპაგანდა. მთავრობამ დაიწყო დაჯგუფებების შექმნა, მათი წვრთნის დაფინანსება და იარაღის შეძენა. თანამდებობის პირები საიდუმლოდ ხვდებოდნენ ახალგაზრდული მოძრაობების ლიდერებს და ავალებდნენ შეექმნათ რაზმები, რომლებსაც ”ინტერაჰამუე” (ისინი ვინც ერთად დგანან (ან იბრძვიან)) და „იმპუზამუგამბი“ (ისინი ვისაც ერთი მიზანი აქვთ) ეწოდა. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 4awglqa5un4pg9ylb7qqfkf32h38vkn 5412253 5412252 2026-06-13T09:19:15Z Jaba1977 3604 /* გენოციდის წინა პერიოდი */ 5412253 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] n0j16u9sb963ycxuhhywgbodqmwxxxa 5412254 5412253 2026-06-13T09:26:51Z Jaba1977 3604 /* ქრონოლოგია */ 5412254 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 2c02xxldu1jeei2ur0hd23gpwb55821 5412260 5412254 2026-06-13T10:05:35Z Jaba1977 3604 /* ქრონოლოგია */ 5412260 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] lhs1xcbovadim5xt1un5bkfldmxddrn 5412261 5412260 2026-06-13T10:14:32Z Jaba1977 3604 /* ქრონოლოგია */ 5412261 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] rk8pzf8ufg4p8wu5nvia8l3114ih1i5 5412264 5412261 2026-06-13T10:18:32Z Jaba1977 3604 /* ქრონოლოგია */ 5412264 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] rk0kqt1265e20i6l9s9cp8eakqf1uds 5412265 5412264 2026-06-13T10:31:00Z Jaba1977 3604 /* რადიოსადგური RTLM */ 5412265 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] hz7291r8l5dn9rjepk69fr27d2ggi8a 5412267 5412265 2026-06-13T10:42:15Z Jaba1977 3604 /* პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა */ 5412267 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== [[ფაილი:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა 1980 წელს]] [[1994]] წლის 6 აპრილს, თვითმფრინავი, რომელშიც [[რუანდის პრეზიდენტი]] [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და [[ბურუნდის პრეზიდენტი|ბურუნდის ჰუტუ პრეზიდენტი]] [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, [[კიგალი]]ში დაშვებისას ჩამოაგდეს, რის შედეგადაც ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა დავის საგნად იქცა — მომხდარს როგორც RPF-ს, ისე ჰუტუ ექსტრემისტებს აბრალებდნენ. [[2006]] წელს, ფრანგი მოსამართლის, ჟან-ლუი ბრუგიერის რვაწლიანმა გამოძიებამ დაასკვნა, რომ მკვლელობის ბრძანება [[პოლ კაგამე]]მ გასცა.<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |title=French judge accuses Rwandan president of assassination |url=https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |work=The Guardian |date=22 November 2006 |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082224/https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |archive-date=22 December 2018 |url-status=live }}</ref> რუანდის მთავრობის მიერ ჩატარებულმა გამოძიებამ, რომელიც [[2010]] წელს გასაჯაროვდა, მომხდარში რუანდის არმიის ჰუტუ ექსტრემისტები დაადანაშაულა.<ref>{{cite web |title=The Mutsinzi Report |url=http://mutsinzireport.com/ |website=mutsinzireport.com |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/ |archive-date=18 February 2019 |url-status=usurped }}</ref> [[2012]] წლის იანვარში ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია ფრანგული გამოძიების<ref>{{cite web |author=Tribunal de Grande Instance de Paris |title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali |url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |date=5 January 2012 |language=fr |access-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |archive-date=10 November 2018 |url-status=live }}</ref> შესახებ, რომელიც თითქოს აბათილებდა RPF-ის ბრალეულობას,<ref>[https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401073828/https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=1 April 2023 }}, 10 January 2012</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|date=10 January 2012|title=Rwanda: at last we know the truth|first=Linda|last=Melvern|newspaper=The Guardian|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230171919/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|archive-date=30 December 2017|url-status=live}}</ref>] თუმცა ფილიპ რეინტჯენსის თქმით, ამ ანგარიშს RPF-ი არ გაუმართლებია.<ref>{{cite web|last1=Reyntjens|first1=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში, ემანუელ მუღისა (ასევე ცნობილი როგორც ემილ გაფარიტა) — რუანდის ყოფილი ჯარისკაცი, რომელიც აცხადებდა, რომ ფლობდა მტკიცებულებებს კაგამეს მიერ ჰაბიარიმანას თვითმფრინავის ჩამოგდების ბრძანების გაცემის შესახებ — გაიტაცეს [[ნაირობი]]ში, ფრანგულ საგამოძიებო კომისიაში ჩვენების მისაცემად გამოძახებიდან რამდენიმე საათში. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი „შეუერთდა ბატონი კაგამეს იმ ოპონენტების გრძელ სიას, რომლებიც გაუჩინარდნენ ან გარდაიცვალნენ“.<ref name = "Times abduction">{{cite news | last = Starkey | first = Jerome | date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx | publisher = The Times (UK) | website = [[The Times]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | archive-date = 25 November 2014 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> მიუხედავად დამნაშავეთა ვინაობაზე არსებული აზრთა სხვადასხვაობისა, ბევრი დამკვირვებელი მიიჩნევს, რომ ამ თავდასხმამ და ორი ჰუტუ პრეზიდენტის სიკვდილმა კატალიზატორის როლი შეასრულა გენოციდის დაწყებაში. ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ, 6 აპრილის საღამოს, შეიქმნა კრიზისული კომიტეტი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გენერალ-მაიორი [[აუგუსტინ ნდინდილიიმანა]], პოლკოვნიკი [[თეონესტ ბაგოსორა]] და არმიის შტაბის რამდენიმე სხვა მაღალჩინოსანი ოფიცერი. კომიტეტს სათავეში ჩაუდგა ბაგოსორა, მიუხედავად მასზე უფრო მაღალი სამხედრო წოდების მქონე ნდინდილიიმანას დასწრებისა. კანონმდებლობის თანახმად, პოლიტიკური მემკვიდრეობის ხაზით მომდევნო პირი პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]] იყო, თუმცა კომიტეტმა უარი თქვა მისი უფლებამოსილების აღიარებაზე. იმავე ღამეს რომეო დალერი შეხვდა კომიტეტს და დაჟინებით მოითხოვა მართვის სადავეების უვილინგიიმანასთვის გადაცემა, მაგრამ ბაგოსორამ უარი განაცხადა და აღნიშნა, რომ უვილინგიიმანა „არ სარგებლობდა რუანდელი ხალხის ნდობით“ და „უუნარო იყო ემართა ქვეყანა“. კომიტეტმა საკუთარი არსებობა იმითაც გაამართლა, რომ ეს აუცილებელი იყო პრეზიდენტის გარდაცვალების შემდეგ გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად. ბაგოსორა ცდილობდა დაერწმუნებინა UNAMIR-ი და RPF-ი, რომ კომიტეტი მოქმედებდა საპრეზიდენტო გვარდიის შესაკავებლად, რომელსაც იგი „კონტროლიდან გამოსულად“ ახასიათებდა, და რომ ისინი არუშის შეთანხმების ერთგულნი დარჩებოდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=224}} == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 2pth9fmbj7x3hk8zxrr04ei2bthm4ve 5412269 5412267 2026-06-13T10:44:19Z Jaba1977 3604 /* პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა */ 5412269 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== [[ფაილი:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა 1980 წელს]] [[1994]] წლის 6 აპრილს, თვითმფრინავი, რომელშიც [[რუანდის პრეზიდენტი]] [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და [[ბურუნდის პრეზიდენტი|ბურუნდის ჰუტუ პრეზიდენტი]] [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, [[კიგალი]]ში დაშვებისას ჩამოაგდეს, რის შედეგადაც ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა დავის საგნად იქცა — მომხდარს როგორც RPF-ს, ისე ჰუტუ ექსტრემისტებს აბრალებდნენ. [[2006]] წელს, ფრანგი მოსამართლის, ჟან-ლუი ბრუგიერის რვაწლიანმა გამოძიებამ დაასკვნა, რომ მკვლელობის ბრძანება [[პოლ კაგამე]]მ გასცა.<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |title=French judge accuses Rwandan president of assassination |url=https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |work=The Guardian |date=22 November 2006 |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082224/https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |archive-date=22 December 2018 |url-status=live }}</ref> რუანდის მთავრობის მიერ ჩატარებულმა გამოძიებამ, რომელიც [[2010]] წელს გასაჯაროვდა, მომხდარში რუანდის არმიის ჰუტუ ექსტრემისტები დაადანაშაულა.<ref>{{cite web |title=The Mutsinzi Report |url=http://mutsinzireport.com/ |website=mutsinzireport.com |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/ |archive-date=18 February 2019 |url-status=usurped }}</ref> [[2012]] წლის იანვარში ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია ფრანგული გამოძიების<ref>{{cite web |author=Tribunal de Grande Instance de Paris |title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali |url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |date=5 January 2012 |language=fr |access-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |archive-date=10 November 2018 |url-status=live }}</ref> შესახებ, რომელიც თითქოს აბათილებდა RPF-ის ბრალეულობას,<ref>[https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401073828/https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=1 April 2023 }}, 10 January 2012</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|date=10 January 2012|title=Rwanda: at last we know the truth|first=Linda|last=Melvern|newspaper=The Guardian|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230171919/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|archive-date=30 December 2017|url-status=live}}</ref>] თუმცა ფილიპ რეინტჯენსის თქმით, ამ ანგარიშს RPF-ი არ გაუმართლებია.<ref>{{cite web|last1=Reyntjens|first1=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში, ემანუელ მუღისა (ასევე ცნობილი როგორც ემილ გაფარიტა) — რუანდის ყოფილი ჯარისკაცი, რომელიც აცხადებდა, რომ ფლობდა მტკიცებულებებს კაგამეს მიერ ჰაბიარიმანას თვითმფრინავის ჩამოგდების ბრძანების გაცემის შესახებ — გაიტაცეს [[ნაირობი]]ში, ფრანგულ საგამოძიებო კომისიაში ჩვენების მისაცემად გამოძახებიდან რამდენიმე საათში. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი „შეუერთდა ბატონი კაგამეს იმ ოპონენტების გრძელ სიას, რომლებიც გაუჩინარდნენ ან გარდაიცვალნენ“.<ref name = "Times abduction">{{cite news | last = Starkey | first = Jerome | date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx | publisher = The Times (UK) | website = [[The Times]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | archive-date = 25 November 2014 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> მიუხედავად დამნაშავეთა ვინაობაზე არსებული აზრთა სხვადასხვაობისა, ბევრი დამკვირვებელი მიიჩნევს, რომ ამ თავდასხმამ და ორი ჰუტუ პრეზიდენტის სიკვდილმა კატალიზატორის როლი შეასრულა გენოციდის დაწყებაში. ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ, 6 აპრილის საღამოს, შეიქმნა კრიზისული კომიტეტი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გენერალ-მაიორი [[აუგუსტინ ნდინდილიიმანა]], პოლკოვნიკი [[თეონესტ ბაგოსორა]] და არმიის შტაბის რამდენიმე სხვა მაღალჩინოსანი ოფიცერი. კომიტეტს სათავეში ჩაუდგა ბაგოსორა, მიუხედავად მასზე უფრო მაღალი სამხედრო წოდების მქონე ნდინდილიიმანას დასწრებისა. კანონმდებლობის თანახმად, პოლიტიკური მემკვიდრეობის ხაზით მომდევნო პირი პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]] იყო, თუმცა კომიტეტმა უარი თქვა მისი უფლებამოსილების აღიარებაზე. იმავე ღამეს რომეო დალერი შეხვდა კომიტეტს და დაჟინებით მოითხოვა მართვის სადავეების უვილინგიიმანასთვის გადაცემა, მაგრამ ბაგოსორამ უარი განაცხადა და აღნიშნა, რომ უვილინგიიმანა „არ სარგებლობდა რუანდელი ხალხის ნდობით“ და „უუნარო იყო ემართა ქვეყანა“. კომიტეტმა საკუთარი არსებობა იმითაც გაამართლა, რომ ეს აუცილებელი იყო პრეზიდენტის გარდაცვალების შემდეგ გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად. ბაგოსორა ცდილობდა დაერწმუნებინა UNAMIR-ი და RPF-ი, რომ კომიტეტი მოქმედებდა საპრეზიდენტო გვარდიის შესაკავებლად, რომელსაც იგი „კონტროლიდან გამოსულად“ ახასიათებდა, და რომ ისინი არუშის შეთანხმების ერთგულნი დარჩებოდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=224}} ===ზომიერი ლიდერების მკვლელობა=== == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] h47aacuapyjbn4aeqhzkt1shzmt4e5o 5412278 5412269 2026-06-13T10:59:55Z Jaba1977 3604 /* ზომიერი ლიდერების მკვლელობა */ 5412278 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== [[ფაილი:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა 1980 წელს]] [[1994]] წლის 6 აპრილს, თვითმფრინავი, რომელშიც [[რუანდის პრეზიდენტი]] [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და [[ბურუნდის პრეზიდენტი|ბურუნდის ჰუტუ პრეზიდენტი]] [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, [[კიგალი]]ში დაშვებისას ჩამოაგდეს, რის შედეგადაც ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა დავის საგნად იქცა — მომხდარს როგორც RPF-ს, ისე ჰუტუ ექსტრემისტებს აბრალებდნენ. [[2006]] წელს, ფრანგი მოსამართლის, ჟან-ლუი ბრუგიერის რვაწლიანმა გამოძიებამ დაასკვნა, რომ მკვლელობის ბრძანება [[პოლ კაგამე]]მ გასცა.<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |title=French judge accuses Rwandan president of assassination |url=https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |work=The Guardian |date=22 November 2006 |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082224/https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |archive-date=22 December 2018 |url-status=live }}</ref> რუანდის მთავრობის მიერ ჩატარებულმა გამოძიებამ, რომელიც [[2010]] წელს გასაჯაროვდა, მომხდარში რუანდის არმიის ჰუტუ ექსტრემისტები დაადანაშაულა.<ref>{{cite web |title=The Mutsinzi Report |url=http://mutsinzireport.com/ |website=mutsinzireport.com |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/ |archive-date=18 February 2019 |url-status=usurped }}</ref> [[2012]] წლის იანვარში ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია ფრანგული გამოძიების<ref>{{cite web |author=Tribunal de Grande Instance de Paris |title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali |url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |date=5 January 2012 |language=fr |access-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |archive-date=10 November 2018 |url-status=live }}</ref> შესახებ, რომელიც თითქოს აბათილებდა RPF-ის ბრალეულობას,<ref>[https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401073828/https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=1 April 2023 }}, 10 January 2012</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|date=10 January 2012|title=Rwanda: at last we know the truth|first=Linda|last=Melvern|newspaper=The Guardian|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230171919/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|archive-date=30 December 2017|url-status=live}}</ref>] თუმცა ფილიპ რეინტჯენსის თქმით, ამ ანგარიშს RPF-ი არ გაუმართლებია.<ref>{{cite web|last1=Reyntjens|first1=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში, ემანუელ მუღისა (ასევე ცნობილი როგორც ემილ გაფარიტა) — რუანდის ყოფილი ჯარისკაცი, რომელიც აცხადებდა, რომ ფლობდა მტკიცებულებებს კაგამეს მიერ ჰაბიარიმანას თვითმფრინავის ჩამოგდების ბრძანების გაცემის შესახებ — გაიტაცეს [[ნაირობი]]ში, ფრანგულ საგამოძიებო კომისიაში ჩვენების მისაცემად გამოძახებიდან რამდენიმე საათში. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი „შეუერთდა ბატონი კაგამეს იმ ოპონენტების გრძელ სიას, რომლებიც გაუჩინარდნენ ან გარდაიცვალნენ“.<ref name = "Times abduction">{{cite news | last = Starkey | first = Jerome | date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx | publisher = The Times (UK) | website = [[The Times]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | archive-date = 25 November 2014 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> მიუხედავად დამნაშავეთა ვინაობაზე არსებული აზრთა სხვადასხვაობისა, ბევრი დამკვირვებელი მიიჩნევს, რომ ამ თავდასხმამ და ორი ჰუტუ პრეზიდენტის სიკვდილმა კატალიზატორის როლი შეასრულა გენოციდის დაწყებაში. ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ, 6 აპრილის საღამოს, შეიქმნა კრიზისული კომიტეტი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გენერალ-მაიორი [[აუგუსტინ ნდინდილიიმანა]], პოლკოვნიკი [[თეონესტ ბაგოსორა]] და არმიის შტაბის რამდენიმე სხვა მაღალჩინოსანი ოფიცერი. კომიტეტს სათავეში ჩაუდგა ბაგოსორა, მიუხედავად მასზე უფრო მაღალი სამხედრო წოდების მქონე ნდინდილიიმანას დასწრებისა. კანონმდებლობის თანახმად, პოლიტიკური მემკვიდრეობის ხაზით მომდევნო პირი პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]] იყო, თუმცა კომიტეტმა უარი თქვა მისი უფლებამოსილების აღიარებაზე. იმავე ღამეს რომეო დალერი შეხვდა კომიტეტს და დაჟინებით მოითხოვა მართვის სადავეების უვილინგიიმანასთვის გადაცემა, მაგრამ ბაგოსორამ უარი განაცხადა და აღნიშნა, რომ უვილინგიიმანა „არ სარგებლობდა რუანდელი ხალხის ნდობით“ და „უუნარო იყო ემართა ქვეყანა“. კომიტეტმა საკუთარი არსებობა იმითაც გაამართლა, რომ ეს აუცილებელი იყო პრეზიდენტის გარდაცვალების შემდეგ გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად. ბაგოსორა ცდილობდა დაერწმუნებინა UNAMIR-ი და RPF-ი, რომ კომიტეტი მოქმედებდა საპრეზიდენტო გვარდიის შესაკავებლად, რომელსაც იგი „კონტროლიდან გამოსულად“ ახასიათებდა, და რომ ისინი არუშის შეთანხმების ერთგულნი დარჩებოდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=224}} ===ზომიერი ლიდერების მკვლელობა=== UNAMIR-მა პრემიერ-მინისტრ უვილინგიიმანასთან ათი ბელგიელი ჯარისკაცისგან შემდგარი ბადრაგი გაგზავნა იმ განზრახვით, რომ იგი [[Radio Rwanda]]-ს ოფისში გადაეყვანათ, საიდანაც მას ერისთვის უნდა მიემართა. ეს გეგმა ჩაიშალა, რადგან მალევე საპრეზიდენტო გვარდიამ რადიოსადგურზე კონტროლი დაამყარა და უვილინგიიმანას ეთერში გამოსვლის ნება არ დართო. მოგვიანებით, დილით, ჯარისკაცთა ჯგუფმა და სამოქალაქო პირების ბრბომ სძლია უვილინგიიმანას დამცველ ბელგიელებს და იარაღის ჩაბარება აიძულა. უვილინგიიმანა და მისი ქმარი მოკლეს, თუმცა მათი შვილები ავეჯის უკან დამალვით გადარჩნენ და ისინი [[სენეგალი|სენეგალელმა]] UNAMIR-ის ოფიცერმა, მბაიე დიანმა გადაარჩინა. ათი ბელგიელი ჯარისკაცი სამხედრო ბანაკ „კიგალიში“ გადაიყვანეს, სადაც ისინი აწამეს და მოკლეს. მაიორ [[ბერნარ ნტუიაჰაგა]]ს, საპრეზიდენტო გვარდიის იმ ქვედანაყოფის მეთაურს, რომელმაც ეს მკვლელობები განახორციელა, ბელგიის სასამართლომ 2007 წელს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers |work=Reuters |date=4 July 2007 |access-date=30 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 November 2013 |url-status=live }}</ref> გარდა უვილინგიიმანას მკვლელობისა, ექსტრემისტებმა 6-7 აპრილის ღამე კიგალიში, წინასწარ შედგენილი სიებით ხელში, გავლენიანი ზომიერი პოლიტიკოსებისა და ჟურნალისტების სახლებში რეიდებსა და მათ ლიკვიდაციას მოახმარეს.{{sfn|Dallaire|2005|p=231}}{{sfn|Prunier|1999|p=230}} იმ საღამოს დაღუპულთა შორის იყვნენ კონსტიტუციური სასამართლოს თავმჯდომარე [[ჟოზეფ კავარუგანდა]], სოფლის მეურნეობის მინისტრი [[ფრედერიკ ნზამურამბაჰო]], ლიბერალური პარტიის ლიდერი [[ლანდოალდ ნდონსინგა]] თავის კანადელ მეუღლესთან ერთად და არუშის მოლაპარაკებების მთავარი წარმომადგენელი [[ბონიფას ნგულინირია]]. რამდენიმე ზომიერმა ფიგურამ, მათ შორის პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატმა [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]]მ, გადარჩენა მოახერხა, თუმცა შეთქმულება დიდწილად წარმატებული აღმოჩნდა. დალერის თქმით, „17 აპრილის შუადღისთვის რუანდის ზომიერი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ან დახოცილი იყო, ან მიმალვაში იმყოფებოდა, რამაც მომავალში ზომიერი მთავრობის ჩამოყალიბების პოტენციალი სრულად გაანადგურა“. გამონაკლისს წარმოადგენდა არმიის ახალი გენერალური შტაბის უფროსი, მარსელ გაცინზი; ბაგოსორას ფავორიტი კანდიდატურა, [[აუგუსტინ ბიზიმუნგუ]], კრიზისულმა კომიტეტმა უარყო, რის გამოც ბაგოსორა იძულებული გახდა გაცინზის დანიშვნას დათანხმებოდა. გაცინზი ცდილობდა, არმია გენოციდისგან შორს დაეჭირა და RPF-თან ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე მოლაპარაკებები ეწარმოებინა, თუმცა მას საკუთარ ჯარებზე მხოლოდ შეზღუდული კონტროლი ჰქონდა და სულ რაღაც ათ დღეში იგი რადიკალურად განწყობილი ბიზიმუნგუთი შეცვალეს. == გენოციდი == [[1994]] წლის [[6 აპრილი]]დან რუანდის სამხედრო ნაწილებმა და სამოქალაქო პირებისგან შექმნილმა მილიციის რაზმებმა ქალაქის ქუჩებში ტუტსების ხოცვა-ჟლეტა დაიწყეს. ასევე ხოცავდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ყველა ქვეყანამ მოახდინა თავისი მოქალაქეების ევაკუაცია და დახურა დიპლომატიური მისიები. დედაქალაქში და მთელი ქვეყნის მასშტაბით გადაიკეტა გზები რათა არც ერთი [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] არ გაქცეულიყო. მთელი ქვეყნის მასშტაბით მიმდინარე ხოცვა–ჟლეტაში, [[6 აპრილი]]დან [[ივლისი]]ს შუა რიცხვებამდე დაახლოებით 800 000-დან 1 071 000-მდე [[ტუტსის ტომი|ტუტსი]] იქნა მოკლული. რადიო სადგურებიდან ხალხს მოუწოდებნენ დაეხოცათ თავიანთი მეზობლები, ვინც ამ ხოცვა ჟლეტაში ჩაბმაზე უარს ამბობდა, ხოცავდნენ. მკვლელობის ძირითადი იარაღი იყო ე. წ. [[მაჩეტე]], მსხვრეპლთა უმრავლესობა სწორედ ამ ცივი იარაღის გამოყენებით დაჩეხეს. === უნიმარი (UNIMAR) === უნიმარის მიისიის ხელმძღვანელმა რომეო დალერმა, რომლისთვისაც ჯერ კიდევ [[1994]] წლის იანვარში იყო ცნობილი რომ გენოციდი იგეგმებოდა, გაეროს გაუგზავნა ცნობები ამის შესახებ და მომდევნო თვეების განმავლობაში უშედეგოდ ითხოვდა დამხმარე ძალის გაგზავნას რუანდაში. დალერს დაევალა მხოლოდ გაეროს წარმომადგენლებისა და უცხოეთის მოქალაქეების დაცვა. დალერმა აცნობა გაეროს რომ მისთვის ცნობილი იყო ჰუტუს მილიციის რაზმების სამალავების და იარაღის საწყობების ადგილმდებარეობა და ითხოვდა დამხმარე ძალას რათა დამნაშავეები განეიარაღებინა. [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-მ ოფიციალურად თქვა უარი ჩარევაზე, მას მიბაძეს [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]], [[რუსეთის ფედერაცია|რუსეთმა]] და [[ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა|ჩინეთმა]]. == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] kg2ksadz5zn2gljjtfhjangpy8ifcfk 5412281 5412278 2026-06-13T11:21:29Z Jaba1977 3604 /* გენოციდი */ 5412281 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== [[ფაილი:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა 1980 წელს]] [[1994]] წლის 6 აპრილს, თვითმფრინავი, რომელშიც [[რუანდის პრეზიდენტი]] [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და [[ბურუნდის პრეზიდენტი|ბურუნდის ჰუტუ პრეზიდენტი]] [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, [[კიგალი]]ში დაშვებისას ჩამოაგდეს, რის შედეგადაც ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა დავის საგნად იქცა — მომხდარს როგორც RPF-ს, ისე ჰუტუ ექსტრემისტებს აბრალებდნენ. [[2006]] წელს, ფრანგი მოსამართლის, ჟან-ლუი ბრუგიერის რვაწლიანმა გამოძიებამ დაასკვნა, რომ მკვლელობის ბრძანება [[პოლ კაგამე]]მ გასცა.<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |title=French judge accuses Rwandan president of assassination |url=https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |work=The Guardian |date=22 November 2006 |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082224/https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |archive-date=22 December 2018 |url-status=live }}</ref> რუანდის მთავრობის მიერ ჩატარებულმა გამოძიებამ, რომელიც [[2010]] წელს გასაჯაროვდა, მომხდარში რუანდის არმიის ჰუტუ ექსტრემისტები დაადანაშაულა.<ref>{{cite web |title=The Mutsinzi Report |url=http://mutsinzireport.com/ |website=mutsinzireport.com |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/ |archive-date=18 February 2019 |url-status=usurped }}</ref> [[2012]] წლის იანვარში ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია ფრანგული გამოძიების<ref>{{cite web |author=Tribunal de Grande Instance de Paris |title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali |url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |date=5 January 2012 |language=fr |access-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |archive-date=10 November 2018 |url-status=live }}</ref> შესახებ, რომელიც თითქოს აბათილებდა RPF-ის ბრალეულობას,<ref>[https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401073828/https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=1 April 2023 }}, 10 January 2012</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|date=10 January 2012|title=Rwanda: at last we know the truth|first=Linda|last=Melvern|newspaper=The Guardian|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230171919/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|archive-date=30 December 2017|url-status=live}}</ref>] თუმცა ფილიპ რეინტჯენსის თქმით, ამ ანგარიშს RPF-ი არ გაუმართლებია.<ref>{{cite web|last1=Reyntjens|first1=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში, ემანუელ მუღისა (ასევე ცნობილი როგორც ემილ გაფარიტა) — რუანდის ყოფილი ჯარისკაცი, რომელიც აცხადებდა, რომ ფლობდა მტკიცებულებებს კაგამეს მიერ ჰაბიარიმანას თვითმფრინავის ჩამოგდების ბრძანების გაცემის შესახებ — გაიტაცეს [[ნაირობი]]ში, ფრანგულ საგამოძიებო კომისიაში ჩვენების მისაცემად გამოძახებიდან რამდენიმე საათში. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი „შეუერთდა ბატონი კაგამეს იმ ოპონენტების გრძელ სიას, რომლებიც გაუჩინარდნენ ან გარდაიცვალნენ“.<ref name = "Times abduction">{{cite news | last = Starkey | first = Jerome | date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx | publisher = The Times (UK) | website = [[The Times]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | archive-date = 25 November 2014 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> მიუხედავად დამნაშავეთა ვინაობაზე არსებული აზრთა სხვადასხვაობისა, ბევრი დამკვირვებელი მიიჩნევს, რომ ამ თავდასხმამ და ორი ჰუტუ პრეზიდენტის სიკვდილმა კატალიზატორის როლი შეასრულა გენოციდის დაწყებაში. ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ, 6 აპრილის საღამოს, შეიქმნა კრიზისული კომიტეტი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გენერალ-მაიორი [[აუგუსტინ ნდინდილიიმანა]], პოლკოვნიკი [[თეონესტ ბაგოსორა]] და არმიის შტაბის რამდენიმე სხვა მაღალჩინოსანი ოფიცერი. კომიტეტს სათავეში ჩაუდგა ბაგოსორა, მიუხედავად მასზე უფრო მაღალი სამხედრო წოდების მქონე ნდინდილიიმანას დასწრებისა. კანონმდებლობის თანახმად, პოლიტიკური მემკვიდრეობის ხაზით მომდევნო პირი პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]] იყო, თუმცა კომიტეტმა უარი თქვა მისი უფლებამოსილების აღიარებაზე. იმავე ღამეს რომეო დალერი შეხვდა კომიტეტს და დაჟინებით მოითხოვა მართვის სადავეების უვილინგიიმანასთვის გადაცემა, მაგრამ ბაგოსორამ უარი განაცხადა და აღნიშნა, რომ უვილინგიიმანა „არ სარგებლობდა რუანდელი ხალხის ნდობით“ და „უუნარო იყო ემართა ქვეყანა“. კომიტეტმა საკუთარი არსებობა იმითაც გაამართლა, რომ ეს აუცილებელი იყო პრეზიდენტის გარდაცვალების შემდეგ გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად. ბაგოსორა ცდილობდა დაერწმუნებინა UNAMIR-ი და RPF-ი, რომ კომიტეტი მოქმედებდა საპრეზიდენტო გვარდიის შესაკავებლად, რომელსაც იგი „კონტროლიდან გამოსულად“ ახასიათებდა, და რომ ისინი არუშის შეთანხმების ერთგულნი დარჩებოდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=224}} ===ზომიერი ლიდერების მკვლელობა=== UNAMIR-მა პრემიერ-მინისტრ უვილინგიიმანასთან ათი ბელგიელი ჯარისკაცისგან შემდგარი ბადრაგი გაგზავნა იმ განზრახვით, რომ იგი [[Radio Rwanda]]-ს ოფისში გადაეყვანათ, საიდანაც მას ერისთვის უნდა მიემართა. ეს გეგმა ჩაიშალა, რადგან მალევე საპრეზიდენტო გვარდიამ რადიოსადგურზე კონტროლი დაამყარა და უვილინგიიმანას ეთერში გამოსვლის ნება არ დართო. მოგვიანებით, დილით, ჯარისკაცთა ჯგუფმა და სამოქალაქო პირების ბრბომ სძლია უვილინგიიმანას დამცველ ბელგიელებს და იარაღის ჩაბარება აიძულა. უვილინგიიმანა და მისი ქმარი მოკლეს, თუმცა მათი შვილები ავეჯის უკან დამალვით გადარჩნენ და ისინი [[სენეგალი|სენეგალელმა]] UNAMIR-ის ოფიცერმა, მბაიე დიანმა გადაარჩინა. ათი ბელგიელი ჯარისკაცი სამხედრო ბანაკ „კიგალიში“ გადაიყვანეს, სადაც ისინი აწამეს და მოკლეს. მაიორ [[ბერნარ ნტუიაჰაგა]]ს, საპრეზიდენტო გვარდიის იმ ქვედანაყოფის მეთაურს, რომელმაც ეს მკვლელობები განახორციელა, ბელგიის სასამართლომ 2007 წელს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers |work=Reuters |date=4 July 2007 |access-date=30 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 November 2013 |url-status=live }}</ref> გარდა უვილინგიიმანას მკვლელობისა, ექსტრემისტებმა 6-7 აპრილის ღამე კიგალიში, წინასწარ შედგენილი სიებით ხელში, გავლენიანი ზომიერი პოლიტიკოსებისა და ჟურნალისტების სახლებში რეიდებსა და მათ ლიკვიდაციას მოახმარეს.{{sfn|Dallaire|2005|p=231}}{{sfn|Prunier|1999|p=230}} იმ საღამოს დაღუპულთა შორის იყვნენ კონსტიტუციური სასამართლოს თავმჯდომარე [[ჟოზეფ კავარუგანდა]], სოფლის მეურნეობის მინისტრი [[ფრედერიკ ნზამურამბაჰო]], ლიბერალური პარტიის ლიდერი [[ლანდოალდ ნდონსინგა]] თავის კანადელ მეუღლესთან ერთად და არუშის მოლაპარაკებების მთავარი წარმომადგენელი [[ბონიფას ნგულინირია]]. რამდენიმე ზომიერმა ფიგურამ, მათ შორის პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატმა [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]]მ, გადარჩენა მოახერხა, თუმცა შეთქმულება დიდწილად წარმატებული აღმოჩნდა. დალერის თქმით, „17 აპრილის შუადღისთვის რუანდის ზომიერი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ან დახოცილი იყო, ან მიმალვაში იმყოფებოდა, რამაც მომავალში ზომიერი მთავრობის ჩამოყალიბების პოტენციალი სრულად გაანადგურა“. გამონაკლისს წარმოადგენდა არმიის ახალი გენერალური შტაბის უფროსი, მარსელ გაცინზი; ბაგოსორას ფავორიტი კანდიდატურა, [[აუგუსტინ ბიზიმუნგუ]], კრიზისულმა კომიტეტმა უარყო, რის გამოც ბაგოსორა იძულებული გახდა გაცინზის დანიშვნას დათანხმებოდა. გაცინზი ცდილობდა, არმია გენოციდისგან შორს დაეჭირა და RPF-თან ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე მოლაპარაკებები ეწარმოებინა, თუმცა მას საკუთარ ჯარებზე მხოლოდ შეზღუდული კონტროლი ჰქონდა და სულ რაღაც ათ დღეში იგი რადიკალურად განწყობილი ბიზიმუნგუთი შეცვალეს. == გენოციდი == გენოციდური მკვლელობები მომდევნო დღესვე დაიწყო. ჯარისკაცებმა, პოლიციამ და მილიციამ სწრაფად დახოცეს წამყვანი ტუტსი და ზომიერი ჰუტუ სამხედრო და პოლიტიკური ლიდერები, რომელთაც შექმნილ ძალაუფლების ვაკუუმში ქვეყანაზე კონტროლის დამყარება შეეძლოთ. მოეწყო საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და ბარიკადები რუანდის ეროვნული პირადობის მოწმობების შესამოწმებლად, რომლებიც ეთნიკურ კუთვნილებას შეიცავდა. ამან სამთავრობო ძალებს საშუალება მისცა, სისტემატურად მოეხდინათ ტუტსების იდენტიფიცირება და მათი განადგურება. ისინი ასევე აიძულებდნენ და მოუწოდებდნენ ჰუტუ სამოქალაქო პირებს, შეიარაღებულიყვნენ მაჩეტეებით, ხელკეტებით, ბლაგვი საგნებითა და სხვა იარაღით; ამასთან, აქეზებდნენ მათ, რათა გაეუპატიურებინათ, დაესახიჩრებინათ და მოეკლათ თავიანთი ტუტსი მეზობლები, ხოლო მათი ქონება გაენადგურებინათ ან მოეპარათ. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|ჰაბიარიმანას]] მკვლელობიდან მალევე, RPF-მა (რუანდის პატრიოტული ფრონტი) შეტევა განაახლა. მან სწრაფად დაამყარა კონტროლი ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილზე, ხოლო დაახლოებით 100 დღის შემდეგ, ივლისის შუა რიცხვებში, [[კიგალი]]ც დაიკავა, რითაც წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამ მოვლენების მსვლელობისას და მის შემდგომ პერიოდში, [[გაერო]] და ისეთი ქვეყნები, როგორიცაა [[ამერიკის შეერთებული შტატები]], [[გაერთიანებული სამეფო]] და [[ბელგია]], მკაცრად გააკრიტიკეს უმოქმედობისა და რუანდაში გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMIR) მშვიდობისმყოფელთა ძალებისა და მანდატის გაძლიერების ჩაგდების გამო. [[2017]] წლის დეკემბერში მედიაში გავრცელებულმა ანგარიშებმა გამოავლინა, რომ [[საფრანგეთი]]ს მთავრობა გენოციდის დაწყების შემდეგაც აგრძელებდა ჰუტუს მთავრობის მხარდაჭერას.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210152843/https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html|date=10 December 2018}}, ''New York Times'', 13 December 2017</ref><ref>[https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html "French Officials Aided Rwanda Genocide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914203746/https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html |date=14 September 2018 }}, CNN, 13 December 2017</ref><ref>[http://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 "Rwanda Genocide: French Connection"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129025545/https://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 |date=29 January 2019 }}, ''Newsweek'',</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html "Genocide au Rwanda: des revelations sur le rôle de la France"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119132252/https://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html |date=19 January 2019 }}, ''Le Monde'', 27 June 2017 {{in lang|fr}}</ref> ===დაგეგმვა და ორგანიზება=== [[ფაილი:Ntrama Church Altar.jpg|thumb|[[ნტარამის ეკლესია]]ში თავშესაფრის მაძიებელი 5000-ზე მეტი ადამიანი მოკლეს ყუმბარით, მაჩეტეთი, შაშხანით ან ცოცხლად დაწვეს.]] [[ფაილი:Administrative divisions of Rwanda in 1994.svg|thumb|რუანდა 1994 წელს 11 პრეფექტურად და 145 კომუნად დაიყო.<ref>Guichaoua, André (August 1998). Local government in Rwanda: Expert report prepared at the request of the International Criminal Tribunal for Rwanda (Report). Arusha: ICTR. p. 14. Record Number: 13685, Exhibit Number: P31B in ICTR-01-74.</ref>]] ტუტსების მასობრივი ჟლეტა ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან რამდენიმე საათში დაიწყო.<ref>{{Cite journal | year= 2015 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | archive-date= 17 October 2015 | url-status=live | df= dmy-all | url-access= subscription }}</ref> ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ ქვეყანაში ძალაუფლება კრიზისულმა კომიტეტმა ჩაიგდო ხელში [[თეონესტ ბაგოსორა]]ს ხელმძღვანელობით და იგი გახდა მთავარი ორგანო, რომელიც კოორდინაციას უწევდა გენოციდს.{{sfn|Prunier|1999|p=240}} მკვლელობისთანავე, ბაგოსორამ დაუყოვნებლივ დაიწყო ბრძანებების გაცემა ტუტსების დახოცვის შესახებ: ის პირადად მიმართავდა „ინტერაჰამვეს“ ჯგუფებს კიგალიში და ტელეფონით უკავშირდებოდა პრეფექტურების ლიდერებს. ეროვნულ დონეზე სხვა წამყვანი ორგანიზატორები იყვნენ თავდაცვის მინისტრი [[აუგუსტინ ბიზიმანა]], პარაშუტისტთა დესანტის მეთაური [[ალუა ნტაბაკუზე]] და საპრეზიდენტო გვარდიის ხელმძღვანელი [[პროტე მპირანია]].{{sfn|Prunier|1999|p=240}} ბიზნესმენი [[ფელისიენ კაბუგა]] აფინანსებდა RTLM-სა და „ინტერაჰამვეს“, ხოლო [[პასკალ მუსაბე]] და [[ჟოზეფ ნზირორერა]] პასუხისმგებელნი იყვნენ „ინტერაჰამვესა“ და „იმპუზამუგამბის“ მილიციების საქმიანობის კოორდინაციაზე მთელი ქვეყნის მასშტაბით.{{sfn|Prunier|1999|p=240}} == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] dyg0v0d4701aqonmaiixto8lku443hw 5412285 5412281 2026-06-13T11:54:34Z Jaba1977 3604 /* დაგეგმვა და ორგანიზება */ 5412285 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== [[ფაილი:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა 1980 წელს]] [[1994]] წლის 6 აპრილს, თვითმფრინავი, რომელშიც [[რუანდის პრეზიდენტი]] [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და [[ბურუნდის პრეზიდენტი|ბურუნდის ჰუტუ პრეზიდენტი]] [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, [[კიგალი]]ში დაშვებისას ჩამოაგდეს, რის შედეგადაც ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა დავის საგნად იქცა — მომხდარს როგორც RPF-ს, ისე ჰუტუ ექსტრემისტებს აბრალებდნენ. [[2006]] წელს, ფრანგი მოსამართლის, ჟან-ლუი ბრუგიერის რვაწლიანმა გამოძიებამ დაასკვნა, რომ მკვლელობის ბრძანება [[პოლ კაგამე]]მ გასცა.<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |title=French judge accuses Rwandan president of assassination |url=https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |work=The Guardian |date=22 November 2006 |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082224/https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |archive-date=22 December 2018 |url-status=live }}</ref> რუანდის მთავრობის მიერ ჩატარებულმა გამოძიებამ, რომელიც [[2010]] წელს გასაჯაროვდა, მომხდარში რუანდის არმიის ჰუტუ ექსტრემისტები დაადანაშაულა.<ref>{{cite web |title=The Mutsinzi Report |url=http://mutsinzireport.com/ |website=mutsinzireport.com |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/ |archive-date=18 February 2019 |url-status=usurped }}</ref> [[2012]] წლის იანვარში ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია ფრანგული გამოძიების<ref>{{cite web |author=Tribunal de Grande Instance de Paris |title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali |url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |date=5 January 2012 |language=fr |access-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |archive-date=10 November 2018 |url-status=live }}</ref> შესახებ, რომელიც თითქოს აბათილებდა RPF-ის ბრალეულობას,<ref>[https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401073828/https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=1 April 2023 }}, 10 January 2012</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|date=10 January 2012|title=Rwanda: at last we know the truth|first=Linda|last=Melvern|newspaper=The Guardian|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230171919/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|archive-date=30 December 2017|url-status=live}}</ref>] თუმცა ფილიპ რეინტჯენსის თქმით, ამ ანგარიშს RPF-ი არ გაუმართლებია.<ref>{{cite web|last1=Reyntjens|first1=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში, ემანუელ მუღისა (ასევე ცნობილი როგორც ემილ გაფარიტა) — რუანდის ყოფილი ჯარისკაცი, რომელიც აცხადებდა, რომ ფლობდა მტკიცებულებებს კაგამეს მიერ ჰაბიარიმანას თვითმფრინავის ჩამოგდების ბრძანების გაცემის შესახებ — გაიტაცეს [[ნაირობი]]ში, ფრანგულ საგამოძიებო კომისიაში ჩვენების მისაცემად გამოძახებიდან რამდენიმე საათში. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი „შეუერთდა ბატონი კაგამეს იმ ოპონენტების გრძელ სიას, რომლებიც გაუჩინარდნენ ან გარდაიცვალნენ“.<ref name = "Times abduction">{{cite news | last = Starkey | first = Jerome | date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx | publisher = The Times (UK) | website = [[The Times]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | archive-date = 25 November 2014 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> მიუხედავად დამნაშავეთა ვინაობაზე არსებული აზრთა სხვადასხვაობისა, ბევრი დამკვირვებელი მიიჩნევს, რომ ამ თავდასხმამ და ორი ჰუტუ პრეზიდენტის სიკვდილმა კატალიზატორის როლი შეასრულა გენოციდის დაწყებაში. ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ, 6 აპრილის საღამოს, შეიქმნა კრიზისული კომიტეტი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გენერალ-მაიორი [[აუგუსტინ ნდინდილიიმანა]], პოლკოვნიკი [[თეონესტ ბაგოსორა]] და არმიის შტაბის რამდენიმე სხვა მაღალჩინოსანი ოფიცერი. კომიტეტს სათავეში ჩაუდგა ბაგოსორა, მიუხედავად მასზე უფრო მაღალი სამხედრო წოდების მქონე ნდინდილიიმანას დასწრებისა. კანონმდებლობის თანახმად, პოლიტიკური მემკვიდრეობის ხაზით მომდევნო პირი პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]] იყო, თუმცა კომიტეტმა უარი თქვა მისი უფლებამოსილების აღიარებაზე. იმავე ღამეს რომეო დალერი შეხვდა კომიტეტს და დაჟინებით მოითხოვა მართვის სადავეების უვილინგიიმანასთვის გადაცემა, მაგრამ ბაგოსორამ უარი განაცხადა და აღნიშნა, რომ უვილინგიიმანა „არ სარგებლობდა რუანდელი ხალხის ნდობით“ და „უუნარო იყო ემართა ქვეყანა“. კომიტეტმა საკუთარი არსებობა იმითაც გაამართლა, რომ ეს აუცილებელი იყო პრეზიდენტის გარდაცვალების შემდეგ გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად. ბაგოსორა ცდილობდა დაერწმუნებინა UNAMIR-ი და RPF-ი, რომ კომიტეტი მოქმედებდა საპრეზიდენტო გვარდიის შესაკავებლად, რომელსაც იგი „კონტროლიდან გამოსულად“ ახასიათებდა, და რომ ისინი არუშის შეთანხმების ერთგულნი დარჩებოდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=224}} ===ზომიერი ლიდერების მკვლელობა=== UNAMIR-მა პრემიერ-მინისტრ უვილინგიიმანასთან ათი ბელგიელი ჯარისკაცისგან შემდგარი ბადრაგი გაგზავნა იმ განზრახვით, რომ იგი [[Radio Rwanda]]-ს ოფისში გადაეყვანათ, საიდანაც მას ერისთვის უნდა მიემართა. ეს გეგმა ჩაიშალა, რადგან მალევე საპრეზიდენტო გვარდიამ რადიოსადგურზე კონტროლი დაამყარა და უვილინგიიმანას ეთერში გამოსვლის ნება არ დართო. მოგვიანებით, დილით, ჯარისკაცთა ჯგუფმა და სამოქალაქო პირების ბრბომ სძლია უვილინგიიმანას დამცველ ბელგიელებს და იარაღის ჩაბარება აიძულა. უვილინგიიმანა და მისი ქმარი მოკლეს, თუმცა მათი შვილები ავეჯის უკან დამალვით გადარჩნენ და ისინი [[სენეგალი|სენეგალელმა]] UNAMIR-ის ოფიცერმა, მბაიე დიანმა გადაარჩინა. ათი ბელგიელი ჯარისკაცი სამხედრო ბანაკ „კიგალიში“ გადაიყვანეს, სადაც ისინი აწამეს და მოკლეს. მაიორ [[ბერნარ ნტუიაჰაგა]]ს, საპრეზიდენტო გვარდიის იმ ქვედანაყოფის მეთაურს, რომელმაც ეს მკვლელობები განახორციელა, ბელგიის სასამართლომ 2007 წელს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers |work=Reuters |date=4 July 2007 |access-date=30 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 November 2013 |url-status=live }}</ref> გარდა უვილინგიიმანას მკვლელობისა, ექსტრემისტებმა 6-7 აპრილის ღამე კიგალიში, წინასწარ შედგენილი სიებით ხელში, გავლენიანი ზომიერი პოლიტიკოსებისა და ჟურნალისტების სახლებში რეიდებსა და მათ ლიკვიდაციას მოახმარეს.{{sfn|Dallaire|2005|p=231}}{{sfn|Prunier|1999|p=230}} იმ საღამოს დაღუპულთა შორის იყვნენ კონსტიტუციური სასამართლოს თავმჯდომარე [[ჟოზეფ კავარუგანდა]], სოფლის მეურნეობის მინისტრი [[ფრედერიკ ნზამურამბაჰო]], ლიბერალური პარტიის ლიდერი [[ლანდოალდ ნდონსინგა]] თავის კანადელ მეუღლესთან ერთად და არუშის მოლაპარაკებების მთავარი წარმომადგენელი [[ბონიფას ნგულინირია]]. რამდენიმე ზომიერმა ფიგურამ, მათ შორის პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატმა [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]]მ, გადარჩენა მოახერხა, თუმცა შეთქმულება დიდწილად წარმატებული აღმოჩნდა. დალერის თქმით, „17 აპრილის შუადღისთვის რუანდის ზომიერი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ან დახოცილი იყო, ან მიმალვაში იმყოფებოდა, რამაც მომავალში ზომიერი მთავრობის ჩამოყალიბების პოტენციალი სრულად გაანადგურა“. გამონაკლისს წარმოადგენდა არმიის ახალი გენერალური შტაბის უფროსი, მარსელ გაცინზი; ბაგოსორას ფავორიტი კანდიდატურა, [[აუგუსტინ ბიზიმუნგუ]], კრიზისულმა კომიტეტმა უარყო, რის გამოც ბაგოსორა იძულებული გახდა გაცინზის დანიშვნას დათანხმებოდა. გაცინზი ცდილობდა, არმია გენოციდისგან შორს დაეჭირა და RPF-თან ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე მოლაპარაკებები ეწარმოებინა, თუმცა მას საკუთარ ჯარებზე მხოლოდ შეზღუდული კონტროლი ჰქონდა და სულ რაღაც ათ დღეში იგი რადიკალურად განწყობილი ბიზიმუნგუთი შეცვალეს. == გენოციდი == გენოციდური მკვლელობები მომდევნო დღესვე დაიწყო. ჯარისკაცებმა, პოლიციამ და მილიციამ სწრაფად დახოცეს წამყვანი ტუტსი და ზომიერი ჰუტუ სამხედრო და პოლიტიკური ლიდერები, რომელთაც შექმნილ ძალაუფლების ვაკუუმში ქვეყანაზე კონტროლის დამყარება შეეძლოთ. მოეწყო საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და ბარიკადები რუანდის ეროვნული პირადობის მოწმობების შესამოწმებლად, რომლებიც ეთნიკურ კუთვნილებას შეიცავდა. ამან სამთავრობო ძალებს საშუალება მისცა, სისტემატურად მოეხდინათ ტუტსების იდენტიფიცირება და მათი განადგურება. ისინი ასევე აიძულებდნენ და მოუწოდებდნენ ჰუტუ სამოქალაქო პირებს, შეიარაღებულიყვნენ მაჩეტეებით, ხელკეტებით, ბლაგვი საგნებითა და სხვა იარაღით; ამასთან, აქეზებდნენ მათ, რათა გაეუპატიურებინათ, დაესახიჩრებინათ და მოეკლათ თავიანთი ტუტსი მეზობლები, ხოლო მათი ქონება გაენადგურებინათ ან მოეპარათ. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|ჰაბიარიმანას]] მკვლელობიდან მალევე, RPF-მა (რუანდის პატრიოტული ფრონტი) შეტევა განაახლა. მან სწრაფად დაამყარა კონტროლი ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილზე, ხოლო დაახლოებით 100 დღის შემდეგ, ივლისის შუა რიცხვებში, [[კიგალი]]ც დაიკავა, რითაც წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამ მოვლენების მსვლელობისას და მის შემდგომ პერიოდში, [[გაერო]] და ისეთი ქვეყნები, როგორიცაა [[ამერიკის შეერთებული შტატები]], [[გაერთიანებული სამეფო]] და [[ბელგია]], მკაცრად გააკრიტიკეს უმოქმედობისა და რუანდაში გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMIR) მშვიდობისმყოფელთა ძალებისა და მანდატის გაძლიერების ჩაგდების გამო. [[2017]] წლის დეკემბერში მედიაში გავრცელებულმა ანგარიშებმა გამოავლინა, რომ [[საფრანგეთი]]ს მთავრობა გენოციდის დაწყების შემდეგაც აგრძელებდა ჰუტუს მთავრობის მხარდაჭერას.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210152843/https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html|date=10 December 2018}}, ''New York Times'', 13 December 2017</ref><ref>[https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html "French Officials Aided Rwanda Genocide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914203746/https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html |date=14 September 2018 }}, CNN, 13 December 2017</ref><ref>[http://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 "Rwanda Genocide: French Connection"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129025545/https://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 |date=29 January 2019 }}, ''Newsweek'',</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html "Genocide au Rwanda: des revelations sur le rôle de la France"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119132252/https://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html |date=19 January 2019 }}, ''Le Monde'', 27 June 2017 {{in lang|fr}}</ref> ===დაგეგმვა და ორგანიზება=== [[ფაილი:Ntrama Church Altar.jpg|thumb|[[ნტარამის ეკლესია]]ში თავშესაფრის მაძიებელი 5000-ზე მეტი ადამიანი მოკლეს ყუმბარით, მაჩეტეთი, შაშხანით ან ცოცხლად დაწვეს.]] [[ფაილი:Administrative divisions of Rwanda in 1994.svg|thumb|რუანდა 1994 წელს 11 პრეფექტურად და 145 კომუნად დაიყო.<ref>Guichaoua, André (August 1998). Local government in Rwanda: Expert report prepared at the request of the International Criminal Tribunal for Rwanda (Report). Arusha: ICTR. p. 14. Record Number: 13685, Exhibit Number: P31B in ICTR-01-74.</ref>]] ტუტსების მასობრივი ჟლეტა ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან რამდენიმე საათში დაიწყო.<ref>{{Cite journal | year= 2015 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | archive-date= 17 October 2015 | url-status=live | df= dmy-all | url-access= subscription }}</ref> ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ ქვეყანაში ძალაუფლება კრიზისულმა კომიტეტმა ჩაიგდო ხელში [[თეონესტ ბაგოსორა]]ს ხელმძღვანელობით და იგი გახდა მთავარი ორგანო, რომელიც კოორდინაციას უწევდა გენოციდს.{{sfn|Prunier|1999|p=240}} მკვლელობისთანავე, ბაგოსორამ დაუყოვნებლივ დაიწყო ბრძანებების გაცემა ტუტსების დახოცვის შესახებ: ის პირადად მიმართავდა „ინტერაჰამვეს“ ჯგუფებს კიგალიში და ტელეფონით უკავშირდებოდა პრეფექტურების ლიდერებს. ეროვნულ დონეზე სხვა წამყვანი ორგანიზატორები იყვნენ თავდაცვის მინისტრი [[აუგუსტინ ბიზიმანა]], პარაშუტისტთა დესანტის მეთაური [[ალუა ნტაბაკუზე]] და საპრეზიდენტო გვარდიის ხელმძღვანელი [[პროტე მპირანია]].{{sfn|Prunier|1999|p=240}} ბიზნესმენი [[ფელისიენ კაბუგა]] აფინანსებდა RTLM-სა და „ინტერაჰამვეს“, ხოლო [[პასკალ მუსაბე]] და [[ჟოზეფ ნზირორერა]] პასუხისმგებელნი იყვნენ „ინტერაჰამვესა“ და „იმპუზამუგამბის“ მილიციების საქმიანობის კოორდინაციაზე მთელი ქვეყნის მასშტაბით.{{sfn|Prunier|1999|p=240}} სამხედრო ლიდერები [[გისენის პროვინცია]]ში, რომელიც „აკაზუს“ (საპრეზიდენტო კლანის) გულს წარმოადგენდა, თავდაპირველად ყველაზე ორგანიზებულები აღმოჩნდნენ; მათ შეკრიბეს „ინტერაჰამვესა“ და სამოქალაქო ჰუტუების მასა. მეთაურებმა გამოაცხადეს პრეზიდენტის სიკვდილის შესახებ (რაშიც RPF დაადანაშაულეს) და ბრბოს უბრძანეს, „დაეწყოთ მუშაობა“ და „არავინ დაენდოთ“, მათ შორის არც ჩვილები. 7 აპრილს მკვლელობები გავრცელდა რუჰენგერის, კიბუიეს, კიგალის, კიბუნგოს, გიკონგოროსა და ჩიანგოგუს პროვინციებშიც; თითოეულ შემთხვევაში, ადგილობრივი ჩინოვნიკები, კიგალიდან მიღებული ბრძანებების პასუხად, ჯერ ავრცელებდნენ ხმებს, თითქოს პრეზიდენტი RPF-მა მოკლა, რასაც მოჰყვებოდა ხოლმე ტუტსების დახოცვის პირდაპირი ბრძანება. ჰუტუს მოსახლეობამ, რომელიც წინა თვეების განმავლობაში უკვე მომზადებული და შეიარაღებული იყო და ამავდროულად ინარჩუნებდა ხელისუფლებისადმი მორჩილების რუანდულ ტრადიციას, ბრძანებები უსიტყვოდ შეასრულა. მეორე მხრივ, არსებობს მოსაზრებებიც, რომ გენოციდი არ ყოფილა უეცარი, შეუკავებელი ან ერთიანად ორკესტრირებული, არამედ იგი წარმოადგენდა „კრიტიკული წერტილების კასკადს, სადაც თითოეული გარდამტეხი მომენტი იყო (ჰუტუებს შორის) დომინირებისთვის გამართული ადგილობრივი, შიდაეთნიკური დაპირისპირებების შედეგი“.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=411}} ადგილობრივ კომუნებში უზენაესობისთვის გამართული ეს გაჭიანურებული ბრძოლები იმას ნიშნავს, რომ საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან უფრო მტკიცე პოზიციის დაფიქსირება, სავარაუდოდ, თავიდან აიცილებდა ყველაზე უარეს სცენარს. კიგალიში გენოციდს სათავეში ჩაუდგა საპრეზიდენტო გვარდია — არმიის ელიტური ქვედანაყოფი. მათ მხარს უჭერდნენ „ინტერაჰამვესა“ და „იმპუზამუგამბის“ მილიციები, რომლებმაც მთელ დედაქალაქში საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და ბარიკადები მოაწყვეს. ნებისმიერ პირს, რომელიც ამ პუნქტს გადიოდა, მოეთხოვებოდა ეროვნული პირადობის მოწმობის ჩვენება, რომელიც ეთნიკურ კუთვნილებას შეიცავდა; ყველა, ვისაც ტუტსის პირადობის მოწმობა აღმოაჩნდებოდა, ადგილზევე იხოცებოდა. მილიციელები ასევე ჩხრეკდნენ ქალაქის სახლებს, ხოცავდნენ ტუტსებს და მათ ქონებას ძარცვავდნენ. ამ პროცესში წამყვან როლს ასრულებდა კიგალი-ვილის პრეფექტი [[თარსის რენზაჰო]] — იგი პირადად უვლიდა ბარიკადებს მათი ეფექტურობის შესამოწმებლად და კიგალის პროვინციის მთავრობის სათავეში თავისი პოზიციის გამოყენებით ავრცელებდა ბრძანებებს, სამსახურიდან კი ათავისუფლებდა იმ ჩინოვნიკებს, რომლებიც მკვლელობებში საკმარის აქტიურობას არ იჩენდნენ.{{sfn|Melvern|2004|p=204}} სასოფლო რაიონებში ადგილობრივი ხელისუფლების იერარქია უმეტეს შემთხვევაში ასევე წარმოადგენდა გენოციდის აღსრულების ვერტიკალს. თითოეული პრეფექტურის პრეფექტი, კიგალიდან მიღებული მითითებების შესაბამისად, ინსტრუქციებს გადასცემდა კომუნების ხელმძღვანელებს (ბურგომისტრებს), რომლებიც, თავის მხრივ, ბრძანებებს უგზავნიდნენ თავიანთ კომუნებში შემავალი სექტორების, უჯრედებისა და სოფლების ლიდერებს. სოფლად უშუალო მკვლელობების უმეტესობა რიგითმა სამოქალაქო პირებმა, სწორედ ამ ლიდერების ბრძანებით განახორციელეს. ტუტსები და ჰუტუები თავიანთ სოფლებში გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ და ოჯახები ერთმანეთს კარგად იცნობდნენ, რის გამოც ჰუტუებისთვის ძალიან ადვილი იყო თავიანთი ტუტსი მეზობლების იდენტიფიცირება და ამოღება მიზანში. ჟერარ პრუნიე მოსახლეობის ამ მასობრივ თანამონაწილეობას რამდენიმე ფაქტორის ერთობლიობას მიაწერს: „დემოკრატიული უმრავლესობის“ იდეოლოგიას, რომლის მიხედვითაც ჰუტუებს ასწავლიდნენ, რომ ტუტსები საშიში მტრები იყვნენ, ხელისუფლებისადმი უსიტყვო მორჩილების კულტურას და იძულებას — იმ სოფლელებს, რომლებიც უარს ამბობდნენ მკვლელობაზე, ხშირად ტუტსების თანაგრძნობაში სდებდნენ ბრალს და თავადვე ხოცავდნენ.{{sfn|Prunier|1999|p=247}} == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] 7g1niptxjxg3x3kxceewhw4pqp8jlin 5412286 5412285 2026-06-13T11:55:01Z Jaba1977 3604 /* დაგეგმვა და ორგანიზება */ 5412286 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Jaba1977|Jaba1977]].|13|06|2026}} [[ფაილი:Mummified victims of the Rwandan genocide (1994) at Murambi Technical School.gif|thumb|გენოციდის მსხვერპლნი, გადაღებული ქ. მურამბის სკოლაში]] '''რუანდის გენოციდი''', ასევე ცნობილი, როგორც '''ტუტსის გენოციდი''' — მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა [[რუანდა]]ში (რესპუბლიკა ცენტრალურ [[აფრიკა]]ში, [[გერმანია|გერმანიის]] ყოფილი [[კოლონია]]), მიმდინარეობდა 1994 წლის 7 აპრილიდან 19 ივლისამდე [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს დროს.<ref>{{Cite book |last=Barnett |first=Michael |title=Eyewitness to a Genocide: The United Nations and Rwanda |publisher=Cornell University Press |year=2015 |isbn=978-0-8014-3883-7 |edition=Afterword |pages=1, 15, 131–132 |language=en}}</ref><!--<ref name="Meierhenrich" />--> დაახლოებით 100 დღის განმავლობაში, [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფის შეიარაღებული ფორმირებები (მილიცია) სისტემატურად ხოცავდნენ ტუტსის ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლებს, ისევე როგორც ზომიერ ჰუტუებსა და [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ხალხს. მიუხედავად იმისა, რომ რუანდის კონსტიტუციაში დაღუპულთა რაოდენობა 1 მილიონზე მეტად არის მითითებული, სამეცნიერო წრეების შეფასებების უმეტესობა მოწმობს, რომ გენოციდს 500 000-დან 662 000-მდე ტუტსი ემსხვერპლა, ძირითადად მამაკაცები.<ref name="Reydams">{{cite journal |last1=Reydams |first1=Luc |author-link=Luc Reydams |date=2020 |title='More than a million': the politics of accounting for the dead of the Rwandan genocide |journal=Review of African Political Economy |volume=48 |issue=168 |pages=235–256 |doi=10.1080/03056244.2020.1796320 |s2cid=225356374 |quote=The government eventually settled on 'more than a million', a claim which few outside Rwanda have taken seriously. |doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last=Guichaoua |first=André |date=2 January 2020 |title=Counting the Rwandan Victims of War and Genocide: Concluding Reflections |url=https://doi.org/10.1080/14623528.2019.1703329 |url-status=live |journal=Journal of Genocide Research |volume=22 |issue=1 |pages=125–141 |doi=10.1080/14623528.2019.1703329 |issn=1462-3528 |s2cid=213471539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217170428/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2019.1703329 |archive-date=17 February 2022 |access-date=27 May 2021|url-access=subscription }}</ref><!--<ref name="McDoom" /><ref name="Meierhenrich" />--><ref>{{Cite news |last=McGreal |first=Chris |date=29 March 2004 |title='It's so difficult to live with what we know' |url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal |work=The Guardian |language=en-GB |issn=1756-3224}}</ref> ეს გენოციდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სისასტიკით — მსხვერპლს ხშირად საკუთარი მეზობლები კლავდნენ. მასობრივი ხასიათი ჰქონდა სექსუალურ ძალადობასაც, რომლის დროსაც 250 000-დან 500 000-მდე ქალი გააუპატიურეს. გენოციდის საფუძველი ძირძველი ეთნიკური უთანხმოება იყო, რაც ბოლო პერიოდში კიდევ უფრო გაამწვავა 1959-1962 წლების [[რუანდის რევოლუცია|რუანდის ჰუტუს რევოლუციამ]], რის გამოც, მომხდარი ეთნიკური ძალადობის შედეგად, რუანდელმა ტუტსებმა [[უგანდა]]ს შეაფარეს თავი. დაპირისპირება კიდევ უფრო გამწვავდა რუანდის სამოქალაქო ომის გამო, რომელიც [[1990]] წელს დაიწყო, როდესაც ძირითადად ტუტსებით დაკომპლექტებულმა ამბოხებულთა ჯგუფმა — რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა (RPF) — უგანდიდან რუანდაში ინტერვენცია განახორციელა. [[1993]] წელს [[არუშის შეთანხმებები|არუშის შეთანხმებით]] ომში დროებითი ზავის მიღწევა მოხერხდა. თუმცა, [[1994]] წლის 6 აპრილს პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]ს მკვლელობამ გენოციდის პროვოცირება მოახდინა, რადგან ჰუტუ ექსტრემისტებმა ძალაუფლების ვაკუუმი ტუტსებისა და ზომიერი ჰუტუ ლიდერების წინააღმდეგ თავდასხმებისთვის გამოიყენეს.<ref>{{Cite news |last=Sullivan |first=Ronald |date=7 April 1994 |title=Juvenal Habyarimana, 57, Ruled Rwanda for 21 Years |url=https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613184943/https://www.nytimes.com/1994/04/07/obituaries/juvenal-habyarimana-57-ruled-rwanda-for-21-years.html |archive-date=13 June 2023 |access-date=19 February 2020 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> სასტიკი ქმედებების მასშტაბების მიუხედავად, საერთაშორისო საზოგადოებამ ვერ შეძლო ჩარევა ხოცვა-ჟლეტის შესაჩერებლად.<ref>{{Cite web |title=Ignoring Genocide (HRW Report – Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda, March 1999) |url=https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028003802/https://www.hrw.org/reports/1999/rwanda/Geno15-8-01.htm |archive-date=28 October 2023 |access-date=16 June 2019 |website=www.hrw.org}}</ref> გენოციდის საპასუხოდ რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა სამხედრო ოპერაციები განაახლა, საბოლოოდ დაამარცხა სამთავრობო ძალები და მთავრობის მიერ კონტროლირებადი მთელი ტერიტორიის დაკავებით წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამას მოჰყვა გენოციდის ორგანიზატორებისა და შემსრულებლების, ისევე როგორც მრავალი ჰუტუ ლტოლვილის გაქცევა ზაირში (ამჟამინდელი [[კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკა]]), რამაც ხელი შეუწყო რეგიონულ არასტაბილურობას და [[1996]] წელს [[კონგოს პირველი ომი]]ს დაწყებას ბიძგი მისცა. გენოციდის მემკვიდრეობა რუანდაში დღემდე უმნიშვნელოვანეს როლს თამაშობს. ქვეყანამ ამ ტრაგიკული მოვლენის აღსანიშნავად ოფიციალური უქმე დღეები დააწესა და მიიღო კანონები, რომლებიც სისხლის სამართლის წესით სჯის „გენოციდის იდეოლოგიასა“ და „დივიზიონიზმს“ (საზოგადოების დაყოფის/განხეთქილების მცდელობას).<ref>{{cite book |last1=Sullo |first1=Pietro |title=The Palgrave Handbook of State-Sponsored History After 1945 |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-349-95306-6 |pages=69–85 |language=en |chapter=Writing History Through Criminal Law: State-Sponsored Memory in Rwanda}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Yakaré-Oulé |first=Jansen |date=11 April 2014 |title=Denying Genocide or Denying Free Speech? A Case Study of the Application of Rwanda's Genocide Denial Laws |url=https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |url-status=live |journal=Northwestern Journal of Human Rights |volume=12 |issue=2 |page=192 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616173200/https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njihr/vol12/iss2/3/ |archive-date=16 June 2019 |access-date=16 June 2019}}</ref> == წინაპირობები == თანამედროვე რუანდის ტერიტორიის ყველაზე ადრეული ბინადარნი იყვნენ [[ტვა (ხალხი)|ტვას]] ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები — აბორიგენი პიგმეი მონადირე-შემგროვებლები, რომლებიც ამ რეგიონში ძვ. წ. 8000-3000 წლამდე პერიოდში დასახლდნენ და დღემდე ცხოვრობენ რუანდაში. ძვ. წ. 700 წლიდან ახ. წ. 1500 წლამდე პერიოდში რუანდაში ბანტუს ენოვანი რამდენიმე ჯგუფი მიგრირდა, რომლებმაც მიწათმოქმედებისთვის ტყეების გაჩეხვა დაიწყეს. ისტორიკოსებს ბანტუს მიგრაციის ხასიათთან დაკავშირებით რამდენიმე თეორია აქვთ. ერთ-ერთი ალტერნატიული ვერსიის თანახმად, ტუტსის ხალხის ფესვები შესაძლოა აფრიკის რქიდან, კერძოდ, ქალაქ ზეილადან მოდიოდეს და ისინი ეთნიკურად სომალელ კლანებს, განსაკუთრებით კი გადაბურსის კლანს უკავშირდებოდნენ. თუმცა, ეს მოსაზრება არ არის გამყარებული ძირითადი ისტორიული ან აკადემიური წყაროებით და ფართოდ აღიარებული სამეცნიერო წრეების ფარგლებს გარეთ რჩება. ერთი თეორიის თანახმად, პირველი დასახლებულები ჰუტუები იყვნენ, ხოლო ტუტსები მოგვიანებით მიგრირდნენ და ჩამოაყალიბეს ცალკეული რასობრივი ჯგუფი, რომელიც შესაძლოა ქუშიტური წარმოშობისა ყოფილიყო. ალტერნატიული თეორიის მიხედვით კი, მიგრაცია მეზობელი რეგიონებიდან ნელა და სტაბილურად მიმდინარეობდა, რის გამოც ახალმოსულ ჯგუფებს უკვე დამკვიდრებულ მოსახლეობასთან დიდი გენეტიკური მსგავსება ჰქონდათ და არსებული საზოგადოების დაპყრობის ნაცვლად, მასში ინტეგრირდნენ. ამ თეორიის მიხედვით, ჰუტუებსა და ტუტსებს შორის განსხვავება მოგვიანებით გაჩნდა და მას არა რასობრივი, არამედ ძირითადად კლასობრივი ან კასტური ხასიათი ჰქონდა, სადაც ტუტსები მესაქონლეობას მისდევდნენ, ჰუტუები კი მიწას ამუშავებდნენ. რუანდაში მცხოვრები [[ჰუტუ]], [[ტუტსი (ხალხი)|ტუტსი]] და [[ტვა (ხალხი)|ტვა]] ერთსა და იმავე ენაზე საუბრობენ და მათ ერთობლივად ბანიარუანდას უწოდებენ. მოსახლეობა ჯერ კლანებად (ubwoko) გაერთიანდა, ხოლო 1700 წლისთვის — დაახლოებით რვა სამეფოდ. რუანდის სამეფო, რომელსაც ტუტსის ნიგინიას კლანი მართავდა, [[XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის]] შუა ხანებიდან დომინანტური გახდა. იგი ფართოვდებოდა დაპყრობისა და ასიმილაციის პროცესის წყალობით და თავის მაქსიმალურ მასშტაბებს მეფე კიგელი რვაბუგირის მმართველობისას, 1853–1895 წლებში მიაღწია. რვაბუგირიმ სამეფო დასავლეთითა და ჩრდილოეთით განავრცო და გაატარა ადმინისტრაციული რეფორმები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა მზარდ განხეთქილებას ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის. ეს რეფორმები მოიცავდა „უბურეტვას“ — იძულებითი შრომის სისტემას, რომლის შესრულებაც ჰუტუებს უწევდათ მათთვის ჩამორთმეულ მიწებზე წვდომის დასაბრუნებლად, და „უბუჰაკეს“ (ubuhake), რომლის მიხედვითაც ტუტსი მფარველები საქონელს გადასცემდნენ ჰუტუ ან ტუტსი კლიენტებს ეკონომიკური და პირადი მომსახურების სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჰუტუებსა და ტუტსებს ხშირად განსხვავებულად ეპყრობოდნენ, მათ საერთო ენა, კულტურა, კლანური სახელები და ადათ-წესები ჰქონდათ; ნათესაური კავშირის სიმბოლოები მათ შორის გამაერთიანებელ ძალას წარმოადგენდა.<ref name = Totten /> [[1884]] წლის [[ბერლინის კონფერენცია (1884)|ბერლინის კონფერენციამ]] [[რუანდა]] და მეზობელი [[ბურუნდი]] გერმანიას მიაკუთვნა, გერმანელებმა კი ქვეყანაში საკუთარი წარმომადგენლობა [[1897]] წელს, მეფესთან ალიანსის გაფორმებით დაამყარეს.[32] გერმანიის პოლიტიკა ითვალისწინებდა ქვეყნის მართვას რუანდის მონარქიის მეშვეობით; ამ სისტემას ის დამატებითი უპირატესობაც ჰქონდა, რომ კოლონიზაციის პროცესის განხორციელება მცირერიცხოვანი ევროპული ჯარითაც იყო შესაძლებელი. კოლონიზატორები ადმინისტრაციული როლების განაწილებისას უპირატესობას ტუტსებს ანიჭებდნენ და არა ჰუტუებს, რადგან მიიჩნევდნენ, რომ ტუტსები [[ეთიოპია|ეთიოპიიდან]] მიგრირებული, რასობრივად აღმატებული ჯგუფი იყო.<ref>Bruce D. Jones, ''Peacemaking'', S. 17 f; Carsten Heeger, ''Die Erfindung'', S. 23–25.</ref> რუანდის მეფე მიესალმა გერმანელების გამოჩენას და მათი სამხედრო ძალა საკუთარი მმართველობის გასაფართოებლად გამოიყენა.[35] [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს დროს, 1917 წელს, რუანდასა და ბურუნდიზე კონტროლი [[ბელგია|ბელგიის]] ჯარებმა დაამყარეს,[36] ხოლო 1926 წლიდან მათ უფრო პირდაპირი კოლონიური მმართველობის პოლიტიკის გატარება დაიწყეს. ბელგიელებმა რუანდის ეკონომიკის მოდერნიზება მოახდინეს, თუმცა ტუტსების დომინანტური მდგომარეობა უცვლელი დარჩა, რამაც ჰუტუები უფლებებაწართმეულ მდგომარეობაში დატოვა. 1930-იანი წლების დასაწყისში [[ბელგია]]მ მოსახლეობის მუდმივი დაყოფის სისტემა შემოიღო — მან რუანდელები სამ ეთნიკურ (ეთნო-რასობრივ) ჯგუფად დააჯგუფა, სადაც ჰუტუები მოსახლეობის დაახლოებით 84%-ს შეადგენდნენ, ტუტსები — 15%-ს, ხოლო ტვა — 1%-ს. შემოიღეს სავალდებულო პირადობის მოწმობები, სადაც გრაფაში „ეთნოსი და რასა“ თითოეული ინდივიდი მარკირებული იყო როგორც ტუტსი, ჰუტუ, ტვა ან ნატურალიზებული. თუ მანამდე განსაკუთრებით მდიდარ ჰუტუებს შეეძლოთ საპატიო ტუტსები გამხდარიყვნენ, პირადობის მოწმობების შემოღებამ ჯგუფებს შორის ყოველგვარი შემდგომი გადაადგილება გამორიცხა და სოციალურ-ეკონომიკური ფენები ხისტ, უცვლელ ეთნიკურ ჯგუფებად აქცია.<ref>{{Cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|title=Ethnicity and Estate: The Galician Jacquerie and the Rwandan Genocide Compared|first=Tomasz|last=Kamusella|date=19 July 2022|journal=Nationalities Papers|volume=50|issue=4|pages=684–703|via=Cambridge University Press|doi=10.1017/nps.2021.12|s2cid=235573417|hdl=10023/23154|hdl-access=free|access-date=6 June 2021|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606082928/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/ethnicity-and-estate-the-galician-jacquerie-and-the-rwandan-genocide-compared/6BE393A65E77C1E2BECC4D17ACF8E3D8|url-status=live}}</ref> ჰუტუსა და ტუტსის ეთნიკური იდენტობები კოლონიზატორების მიერ გადამუშავდა და მითოლოგიზებულ იქნა.<ref name = Totten /> ქრისტიანი მისიონერები რუანდაში ავრცელებდნენ თეორიას სამეფოს „ქამიტური“ წარმოშობის შესახებ და მიუთითებდნენ ტუტსის „კასტის“ მკაფიოდ გამოხატულ ეთიოპიურ ნაკვთებზე, რაც, მათი მტკიცებით, მათ უცხოურ წარმოშობაზე მოწმობდა.<ref name = Totten>{{cite book |author = [[Samuel Totten]] |author2=William S. Parsons| year = 2009 | title = Century of Genocide, Critical Essays and Eyewitness Accounts | location = New York | publisher = RoutledgeFalmer | page= 421 | isbn = 978-0-415-99085-1}}</ref><ref>{{cite book |last1=Linden |first1=Ian |title=Church and Revolution in Rwanda |date=1977 |publisher=Manchester: Manchester University Press}}</ref> სწორედ ეს მითოლოგია დაედო საფუძვლად [[1994]] წლის ანტიტუტსურ პროპაგანდას. ამისგან სრულიად განსხვავებით, თავად ტუტსების წარმოშობის მითი გვამცნობს, რომ მეფე კანიარუანდას რამდენიმე ვაჟი ჰყავდა, მათ შორის გატუტსი და გაჰუტუ — ტუტსებისა და ჰუტუების წინაპრები, რომლებიც, შესაბამისად, ძმები არიან. ხოლო ჰუტუების წარმოშობის მითის მიხედვით, კიგვა (რუჰანგასა და პირველი ტუტსის მამისხაზოვანი წინაპარი) ციდან ჩამოვარდა დედამიწაზე, რომელიც უკვე დასახლებული იყო ჰუტუებით.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://archive.org/details/oraltraditionash0000vans/mode/2up?q=tutsi |title=Oral tradition as history |date=1985 |publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-299-10213-5}}</ref> ===რევოლუცია და ჰუტუ-ტუტსის ურთიერთობები დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ=== [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს შემდეგ [[რუანდა]]ში საფუძველი ჩაეყარა ჰუტუების ემანსიპაციის (უფლებრივი გათანაბრების) მოძრაობას,{{sfn|Prunier|1999|p=43}} რასაც ბიძგი მისცა ომთაშორის პერიოდში გატარებული სოციალური რეფორმების გამო დაგროვილმა უკმაყოფილებამ და ასევე [[კათოლიციზმი|კათოლიკურ]] ეკლესიაში ჰუტუების მიმართ მზარდმა თანაგრძნობამ.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} კათოლიკე მისიონერები სულ უფრო მეტად მიიჩნევდნენ საკუთარ თავს პასუხისმგებლად იმაზე, რომ ძალაუფლება მიეცათ არა ტუტსის ელიტისთვის, არამედ უფლებებაწართმეული ჰუტუებისთვის. ამან მალევე განაპირობა ჰუტუს ეთნოსის მრავალრიცხოვანი სასულიერო ფენისა და განათლებული ელიტის ჩამოყალიბება, რომლებმაც არსებული პოლიტიკური წესრიგის საპირწონე ძალა შექმნეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=43–44}} მონარქიამ და გავლენიანმა ტუტსებმა იგრძნეს ჰუტუების მზარდი გავლენა და დაიწყეს აქტიური მოქმედება დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად საკუთარი პირობებით.{{sfn|Prunier|1999|p=43}} [[1957]] წელს ჰუტუ სწავლულთა ჯგუფმა დაწერა „[[ბაჰუტუს მანიფესტი]]“. ეს იყო პირველი დოკუმენტი, რომელმაც ტუტსები და ჰუტუები ცალკეულ რასებად მოიხსენია და მოითხოვა ძალაუფლების ტუტსებიდან ჰუტუებზე გადაცემა იმ პრინციპზე დაყრდნობით, რასაც მათ „სტატისტიკური კანონი“ უწოდეს. [[ფაილი:Africa addio (1966) - Rwandan revolution 2.png|thumb|left|ჰუტუს მილიციის მიერ მოკლული ტუტსი, იანვარი 1964 წელი]] [[1959]] წლის 1 ნოემბერს ჰუტუს ერთ-ერთ ქვედა რანგის ბელადს, [[დომინიკ მბონიუმუტვა]]ს, გიტარამას პრეფექტურაში, ბიიმანას მახლობლად, პროტუტსური პარტიის მხარდამჭერები დაესხნენ თავს.{{sfn|Carney|2013|p=124}} მბონიუმუტვა გადარჩა, თუმცა გავრცელდა ხმები, თითქოს ის მოკლეს.{{sfn|Gourevitch|2000|pp=58–59}} ჰუტუ აქტივისტებმა ამას ტუტსების — როგორც ელიტის, ისე რიგითი მოქალაქეების — მკვლელობით უპასუხეს, რამაც სათავე დაუდო [[რუანდის რევოლუცია]]ს.{{sfn|Prunier|1999|pp=48–49}} ტუტსებმა საპასუხო თავდასხმები წამოიწყეს, თუმცა ამ ეტაპზე ჰუტუებს უკვე სრული მხარდაჭერა ჰქონდათ ბელგიის ადმინისტრაციისგან, რომელსაც ტუტსების დომინირების დამხობა სურდა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}}{{sfn|Gourevitch|2000|p=60}} [[1960]] წლის დასაწყისში ბელგიელებმა ტუტსი ბელადების უმეტესობა ჰუტუებით ჩაანაცვლეს და წლის შუა პერიოდში მოაწყვეს კომუნების არჩევნები, რომელშიც ჰუტუებმა აბსოლუტური უმრავლესობა მოიპოვეს.[50] მეფე ტახტიდან ჩამოაგდეს, შეიქმნა ჰუტუების მიერ დომინირებული რესპუბლიკა და [[1962]] წელს ქვეყანამ დამოუკიდებლობა მოიპოვა.{{sfn|Prunier|1999|p=51}} რევოლუციის განვითარებასთან ერთად, ტუტსებმა ქვეყნიდან მასობრივად გაქცევა დაიწყეს, რათა ჰუტუების მხრიდან წმენდებს გადარჩენოდნენ; ისინი ოთხ მეზობელ ქვეყანაში დასახლდნენ: [[ბურუნდი]]ში, [[უგანდა]]ში, [[ტანზანია]]სა და [[ზაირი|ზაირში]].{{sfn|Mamdani|2002|pp=160–61}} კოლონიურ და წინაკოლონიურ ეპოქაში მიგრირებული ბანიარუანდასგან განსხვავებით, ეს დევნილები მიმღებ ქვეყნებში ლტოლვილებად ითვლებოდნენ{{sfn|Prunier|1999|pp=63–64}} და თითქმის მაშინვე დაიწყეს ბრძოლა რუანდაში დასაბრუნებლად.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} მათ ჩამოაყალიბეს შეიარაღებული ჯგუფები და თავდასხმები განახორციელეს რუანდაზე. ეს მცდელობები მეტწილად წარუმატებელი აღმოჩნდა და საპასუხო რეპრესიების შედეგად კიდევ 10 000 ტუტსის მკვლელობა და ტუტსების ახალი ტალღების ემიგრაცია გამოიწვია.{{sfn|Prunier|1999|pp=55–56}} [[1964]] წლისთვის ქვეყნიდან უკვე 300 000-ზე მეტი ტუტსი იყო გაქცეული, რომლებსაც მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში დევნილობაში ცხოვრება მოუხდათ.{{sfn|Prunier|1999|p=62}} მომდევნო ათწლეულის განმავლობაში ჰუტუს რესპუბლიკას სათავეში ედგა [[გრეგუარ კაიიბანდა]], რომელმაც დაამყარა ავტოკრატიული მმართველობა, რაც ძალიან ჰგავდა რევოლუციამდელ ფეოდალურ მონარქიას.{{sfn|Prunier|1999|p=57}} იგი [[1973]] წლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რამაც ხელისუფლებაში პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] მოიყვანა. თავად რუანდაში პროჰუტუსური და ანტიტუტსური დისკრიმინაცია კვლავ გრძელდებოდა, თუმცა ტუტსების წინააღმდეგ განუკითხავი და მასობრივი ძალადობა გარკვეულწილად შემცირდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} ჰაბიარიმანამ [[1975]] წელს დააფუძნა პარტია „[[ეროვნული რესპუბლიკური მოძრაობა დემოკრატიისა და განვითარებისთვის]]“ (MRND),{{sfn|Twagilimana|2007|p=117}} ხოლო 1978 წლის რეფერენდუმის შემდეგ ახალი კონსტიტუცია აამოქმედა, რომლითაც ქვეყანა ერთპარტიულ სახელმწიფოდ იქცა და თითოეული მოქალაქე ვალდებული იყო MRND-ის წევრი ყოფილიყო.{{sfn|Twagilimana|2007|p=116}} ერთ კვადრატულ კილომეტრზე 408 მცხოვრებით, რუანდის მოსახლეობის სიმჭიდროვე ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია აფრიკაში. რუანდის მოსახლეობა [[1934]] წლის 1,6 მილიონიდან [[1989]] წლისთვის 7,1 მილიონამდე გაიზარდა, რამაც მიწის რესურსისთვის მკაცრი კონკურენცია გამოიწვია. ისტორიკოსები, მათ შორის [[ჟერარ პრუნიე]], მიიჩნევენ, რომ [[1994]] წლის გენოციდი ნაწილობრივ სწორედ მოსახლეობის ამგვარ სიმჭიდროვესაც შეიძლება მიეწეროს.{{sfn-2|Prunier|1999|p=4}} === რუანდის სამოქალაქო ომი === [[ფაილი:Paul Kagame 2014.jpg|thumb|[[პოლ კაგამე]], რუანდის პატრიოტული ფრონტის მეთაური სამოქალაქო ომის უმეტეს პერიოდში]] 1980-იან წლებში, [[უგანდა]]ში მყოფი 500 რუანდელი ლტოლვილისგან შემდგარი ჯგუფი, [[ფრედ რვიგიემა]]ს მეთაურობით, იბრძოდა ამბოხებულთა „ეროვნული წინააღმდეგობის არმიის“ (NRA) რიგებში [[უგანდის სამოქალაქო ომი|უგანდის სამოქალაქო ომში]], რომლის შედეგადაც [[იოვერი მუსევენი]]მ [[მილტონ ობოტე]]ს ხელისუფლება დაამხო.{{sfn|Kinzer|2008|p=47}} მუსევენის უგანდის პრეზიდენტად ინაუგურაციის შემდეგ ეს ჯარისკაცები უგანდის არმიაში დარჩნენ, თუმცა, პარალელურად, სამხედრო რიგებში არსებული ფარული ქსელის მეშვეობით რუანდაში ინტერვენციის დაგეგმვა დაიწყეს.{{sfn|Kinzer|2008|pp=51–52}} [[1990]] წლის ოქტომბერში რვიგიემა უგანდიდან 4000-ზე მეტი{{sfn|Melvern|2004|p=14}} ამბოხებულისგან შემდგარ ძალას ჩაუდგა სათავე და „რუანდის პატრიოტული ფრონტის“ (RPF) დროშის ქვეშ რუანდის ტერიტორიაზე 60 კილომეტრით წინ წაიწია.{{sfn|Prunier|1999|pp=94–95}} თავდასხმის მესამე დღეს რვიგიემა მოკლეს,{{sfn|Prunier|1999|pp=95–96}} ხოლო [[საფრანგეთი|საფრანგეთმა]] და [[ზაირი|ზაირმა]] რუანდის არმიის დასახმარებლად სამხედრო ძალები განათავსეს, რამაც მათ ამ ინტერვენციის მოგერიების საშუალება მისცა.{{sfn|Prunier|1999|p=96}} რვიგიემას მოადგილემ, [[პოლ კაგამე]]მ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის ძალების მეთაურობა ჩაიბარა{{sfn|Melvern|2000|pp=27–30}} და მოაწყო ტაქტიკური უკანდახევა უგანდის გავლით ვირუნგას მთებისკენ — რუანდის ჩრდილოეთით მდებარე უსწორმასწორო რეგიონისკენ.{{sfn|Prunier|1999|pp=114–15}} იქიდან მან ხელახლა შეაიარაღა და რეორგანიზაცია ჩაუტარა არმიას, ასევე მოახდინა ფინანსების მობილიზება და ახალი წევრების რეკრუტირება ტუტსის დიასპორიდან.{{sfn|Prunier|1999|pp=117–18}} კაგამემ ომი [[1991]] წლის იანვარში განაახლა ჩრდილოეთით მდებარე ქალაქ რუჰენგერიზე მოულოდნელი თავდასხმით. რუანდის პატრიოტული ფრონტმა მოულოდნელობის ეფექტის წყალობით ქალაქი დაიკავა და ტყეებში უკანდახევამდე ერთი დღის განმავლობაში ინარჩუნებდა მასზე კონტროლს.{{sfn|Prunier|1999|p=120}} მომდევნო წლის განმავლობაში RPF აწარმოებდა პარტიზანულ ომს „დაარტყი და გაიქეცი“ სტილში, რითაც ხელში ჩაიგდო ზოგიერთი სასაზღვრო ზონა, თუმცა რუანდის არმიის წინააღმდეგ მნიშვნელოვან წარმატებას ვერ მიაღწია.{{sfn|Prunier|1999|p=135}} 1992 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც კიგალიში მრავალპარტიული კოალიციური მთავრობა ჩამოყალიბდა, RPF-მა ცეცხლის შეწყვეტა გამოაცხადა და რუანდის მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]]ში.{{sfn|Prunier|1999|p=150}} [[1993]] წლის დასაწყისში ჰუტუს რამდენიმე ექსტრემისტული ჯგუფი ჩამოყალიბდა, რომლებმაც ტუტსების წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი ძალადობრივი კამპანიები წამოიწყეს.{{sfn|Prunier|1999|pp=173–74}} საპასუხოდ, RPF-მა შეაჩერა სამშვიდობო მოლაპარაკებები, წამოიწყო ძლიერი იერიში და ქვეყნის ჩროდილოეთით მიწის დიდი ზოლი დაიკავა.{{sfn|Prunier|1999|pp=174–77}} სამშვიდობო მოლაპარაკებები საბოლოოდ მაინც განახლდა არუშაში. შეთანხმებათა პაკეტს, რომელიც ცნობილია როგორც „[[არუშის შეთანხმებები (რუანდა)|არუშის შეთანხმებები]]“, ხელი მოეწერა [[1993]] წლის აგვისტოში; მან RPF-ს ადგილები განუსაზღვრა გარდამავალ მთავრობასა და ეროვნულ არმიაში.{{sfn|Prunier|1999|pp=190–91}}{{sfn|Prunier|1999|p=187}} ქვეყანაში ჩამოვიდა [[გაეროს სამშვიდობო მისია რუანდაში]] (UNAMIR), ხოლო RPF-ს [[კიგალი]]ში, ეროვნული პარლამენტის შენობაში, ბაზა დაეთმო, რომელიც გარდამავალი მთავრობის ფორმირების პროცესში უნდა გამოეყენებინათ.{{sfn|Dallaire|2005|pp=126–31}} ===მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“=== ჰაბიარიმანას რეჟიმის ადრეულ წლებში ქვეყანაში მეტი ეკონომიკური კეთილდღეობა იყო და ტუტსების წინააღმდეგ ძალადობამაც იკლო.{{sfn|Prunier|1999|pp=74–76}} თუმცა, ბევრი რადიკალი ანტიტუტსი ფიგურა კვლავ ინარჩუნებდა გავლენას, მათ შორის პირველი ლედის, [[აგათა ჰაბიარიმანა]]ს ოჯახი, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც „აკაზუ“ ანუ „მადამის კლანი“,{{sfn|Prunier|1999|p=85}} და პრეზიდენტი სწორედ მათ ეყრდნობოდა საკუთარი რეჟიმის შესანარჩუნებლად.{{sfn|Melvern|2004|p=12}} როდესაც [[1990]] წლის ოქტომბერში [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი]] ქვეყანაში შემოიჭრა, ჰაბიარიმანამ და რადიკალებმა მოსახლეობის შიში ანტიტუტსური დღის წესრიგის გასაძლიერებლად გამოიყენეს,{{sfn|Prunier|1999|p=108}} რაც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „ჰუტუს ძალა“.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} ტუტსებს სულ უფრო მეტი ეჭვით უყურებდნენ. 1990 წლის 11 ოქტომბერს გისენის პროვინციის ერთ-ერთ კომუნაში მოეწყო დარბევა, რომლის დროსაც 383 ტუტსი მოკლეს.{{sfn|Guichaoua|2015|pp=34–36}} სამხედრო ოფიცრებისა და მთავრობის წევრებისგან შემდგარმა ჯგუფმა დააფუძნა ჟურნალი „Kangura“, რომელიც ძალიან პოპულარული გახდა მთელ ქვეყანაში.{{sfn|Melvern|2004|p=49}} ეს გამოცემა ანტიტუტსურ პროპაგანდას ეწეოდა, მათ შორის გამოაქვეყნა „ჰუტუს ათი მცნება“ — აშკარად რასისტული სახელმძღვანელო წესების ერთობლიობა, რომელიც ტუტსებზე დაქორწინებულ ჰუტუებს „მოღალატეებად“ აცხადებდა.{{sfn|Melvern|2004|p=50}} 1992 წელს რადიკალებმა შექმნეს პარტია „[[კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად]]“ (CDR), რომელიც მმართველ პარტიასთან იყო დაკავშირებული, თუმცა უფრო მემარჯვენე ფრთას წარმოადგენდა და აქტიურად აკრიტიკებდა პრეზიდენტს რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიმართ გამოჩენილი სავარაუდო „სირბილის“ გამო.{{sfn|Prunier|1999|p=128}} იმისათვის, რომ ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური კონფლიქტი უფრო მეტად დამსგავსებოდა ეთნიკურ დაპირისპირებას, პრეზიდენტის გარემოცვამ, მათ შორის არმიამ, წამოიწყო პროპაგანდისტული კამპანიები, რათა ხელოვნურად შეექმნა ტუტსებისა და RPF-ის მიერ პროვოცირებული ეთნიკური კრიზისის ილუზია. ეს პროცესი აღიწერებოდა როგორც „სარკისებრი პოლიტიკა“,{{sfn|Des Forges|1999}}რომლის დროსაც ადამიანი სხვებს ზუსტად იმას აბრალებს, რის გაკეთებასაც რეალურად თავადვე გეგმავს.<ref name="ICTR Judgement">THE PROSECUTOR VERSUS JEAN-PAUL AKAYESU Case No. ICTR-96-4-T at paras. 99–100</ref> [[1992]] წლის ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების შემდეგ, რუანდის მთავრობასა და არმიაში მყოფმა არაერთმა ექსტრემისტმა აქტიური შეთქმულება დაიწყო პრეზიდენტის წინააღმდეგ, რადგან შეშფოთებულნი იყვნენ მთავრობაში ტუტსების შესაძლო ჩართვით.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} ჰაბიარიმანა შეეცადა რადიკალები ჩამოეშორებინა არმიის მაღალი თანამდებობებიდან, თუმცა ამას მხოლოდ ნაწილობრივ მიაღწია; „აკაზუს“ გავლენიანმა წევრებმა, აუგუსტინ ნდინდილიიმანამ და თეონესტ ბაგოსორამ, შეინარჩუნეს გავლენიანი პოსტები, რითაც რადიკალურად განწყობილ ოჯახს ძალაუფლების ბერკეტები შეუნარჩუნეს.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} მთელი 1992 წლის განმავლობაში რადიკალები ტუტსების ლოკალურ მკვლელობებს ახორციელებდნენ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1993 წლის იანვარში, როდესაც ექსტრემისტებმა და ადგილობრივმა ჰუტუებმა დაახლოებით 300 ადამიანი გამოასალმეს სიცოცხლეს.{{sfn|Prunier|1999|p=166}} როდესაც 1993 წლის თებერვალში RPF-მა საომარი მოქმედებები განაახლა, მათ ამის მთავარ მიზეზად სწორედ ეს მკვლელობები დაასახელეს, თუმცა ამ ნაბიჯმა, საბოლოო ჯამში, ჰუტუს მოსახლეობაში ექსტრემისტების მხარდაჭერის ზრდას შეუწყო ხელი.{{sfn|Prunier|1999|p=180}} 1993 წლის შუა ხანებიდან მოძრაობა „ჰუტუს ძალა“ მესამე ძირითად ძალად იქცა რუანდის პოლიტიკაში — ჰაბიარიმანას მთავრობისა და ტრადიციული ზომიერი ოპოზიციის გვერდით.{{sfn|Prunier|1999|p=188}} პარტია „კოალიცია რესპუბლიკის დასაცავად“ (CDR) გარდა, არ არსებობდა სხვა პარტია, რომელიც ექსკლუზიურად ამ მოძრაობის შემადგენლობაში შედიოდა.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} ამის ნაცვლად, თითქმის ყველა პოლიტიკური პარტია ორ — „ზომიერ“ და „ძალის“ ფრთად იყო გაყოფილი, სადაც ორივე ბანაკის წევრები ამტკიცებდნენ, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენდნენ ამა თუ იმ პარტიის ლეგიტიმურ ხელმძღვანელობას.{{sfn|Prunier|1999|pp=181–82}} თვით მმართველ პარტიაშიც კი არსებობდა „ძალის“ ფრთა, რომელიც შედგებოდა იმ პირებისგან, ვინც ეწინააღმდეგებოდა ჰაბიარიმანას განზრახვას, ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებისთვის. პარტიების ამ რადიკალურ ფრთებთან ჩამოყალიბდა რამდენიმე ახალგაზრდული გასამხედროებული დაჯგუფება (მილიცია); მათ შორის იყო მმართველ პარტიასთან ასოცირებული „ინტერაჰამვე“ (Interahamwe — „ისინი, ვინც ერთად დგანან“){{sfn|Dallaire|2005|p=129}} და CDR-ის „იმპუზამუგამბი“ (Impuzamugambi — „ისინი, ვისაც ერთი მიზანი აქვთ“).{{sfn|Prunier|1999|p=165}} ამ ახალგაზრდულმა დაჯგუფებებმა მთელი ქვეყნის მასშტაბით მასობრივი მკვლელობების აქტიური განხორციელება დაიწყეს.{{sfn|Melvern|2004|p=25}} არმია ამ მილიციებს წვრთნიდა, ზოგჯერ ფრანგებთან ერთადაც კი, რომლებმაც არ იცოდნენ მათი რეალური მიზნების შესახებ.{{sfn|Prunier|1999|p=165}} == გენოციდის წინა პერიოდი == თუ რა მასშტაბით იგეგმებოდა რუანდის გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე, ისტორიკოსებს შორის დღემდე დებატების საგანია.<ref>{{cite web |title=Rwanda: the state of Research {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |website=www.sciencespo.fr |access-date=30 August 2022 |language=en |date=26 January 2016 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173416/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-state-research |url-status=live }}</ref> რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის (ICTR) პროკურორები ამტკიცებდნენ, თუმცა ვერ შეძლეს იმის დამტკიცება, რომ ბრალდებულებმა გენოციდი ჰაბიარიმანას მკვლელობამდე დაგეგმეს.<ref>{{cite book |last1=Sander |first1=Barrie |title=Doingr Justice to History: Confronting the Past in International Criminal Courts |date=2021 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884687-1 |page=281 |language=en}}</ref> ===ქრონოლოგია=== [[1990]] წელს არმიამ დაიწყო სამოქალაქო პირების შეიარაღება ისეთი იარაღით, როგორიც არის მაჩეტე, და შეუდგა ჰუტუ ახალგაზრდების საბრძოლო მომზადებას — ოფიციალურად, RPF-ის საფრთხისგან „სამოქალაქო თავდაცვის“ პროგრამის ფარგლებში,{{sfn|Melvern|2004|p=20}} თუმცა ეს იარაღი მოგვიანებით გენოციდის განსახორციელებლად იქნა გამოყენებული.{{sfn|Prunier|1999|p=243}} კერძოდ, „ჰუტუს ძალის“ ლიდერებმა მოაწყვეს გასამხედროებული დაჯგუფებები (მილიცია), რომლებიც ცნობილია როგორც „ინტერაჰამვე“ და „იმპუზამუგამბი“.{{sfn|Powell|2011|p=286}} ეს ჯგუფები პოლიციას, ჟანდარმერიასა და რეგულარულ არმიას დამხმარე ძალად უდგებოდნენ სასაკლაოების მოწყობაში.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} აღნიშნული მილიციები ძირითადად დაკომპლექტდა ჩრდილოეთიდან საკუთარი სახლებიდან განდევნილი ჰუტუ იძულებით გადაადგილებულ პირთა უზარმაზარი მასიდან, და გენოციდის წინა დღეს მათმა საერთო წევრობამ, გავრცელებული ინფორმაციით, 50 000-ს მიაღწია.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=408}} 1990 წლის ბოლოდან რუანდამ ასევე დიდი რაოდენობით ყუმბარები და საბრძოლო მასალა შეისყიდა; ერთ-ერთი გარიგებისას, გაეროს მომავალმა გენერალურმა მდივანმა, [[ბუტროს ბუტროს-გალი]]მ, ეგვიპტის საგარეო საქმეთა მინისტრის ამპლუაში, ხელი შეუწყო ეგვიპტიდან იარაღის დიდი პარტიის გაყიდვას.{{sfn|Melvern|2000|pp=31, 32}} ამავე პერიოდში რუანდის შეიარაღებული ძალები (FAR) სწრაფად გაფართოვდა და ერთ წელიწადში 10 000-ზე ნაკლები ჯარისკაციდან თითქმის 30 000-მდე გაიზარდა.{{sfn|Melvern|2004|p=20}} ახალწვეულები ხშირად დაბალი დისციპლინით გამოირჩეოდნენ;{{sfn|Melvern|2004|p=20}} გაჩნდა განხეთქილება რიგით ჯარისკაცებსა და ელიტარულ, საბრძოლველად მზადმყოფ საპრეზიდენტო გვარდიისა და ჟანდარმერიის ქვედანაყოფებს შორის.{{sfn|Dallaire|2005|p=69}} 1993 წლის მარტში „ჰუტუს ძალამ“ დაიწყო იმ „მოღალატეების“ სიების შედგენა, რომელთა მოკვლასაც გეგმავდნენ; შესაძლოა, მათ შორის ყოფილიყო პრეზიდენტი ჰაბიარიმანაც, რომელსაც CDR-მა საჯაროდ დასდო ბრალი ღალატში.{{sfn|Prunier|1999|p=182}} [[1993]] წლის განმავლობაში რადიკალებმა შემოიტანეს მაჩეტეები იმ მასშტაბით, რომელიც ბევრად აღემატებოდა სოფლის მეურნეობისთვის საჭირო რაოდენობას, სხვა ისეთ ხელსაწყოებთან ერთად, რომლებიც შეიძლებოდა იარაღად ყოფილიყო გამოყენებული, როგორიცაა სამართებლები, ხერხები და მაკრატლები. ეს იარაღები მთელ ქვეყანაში გავრცელდა და ამას ნიღბავდნენ სამოქალაქო თავდაცვის ქსელის საჭიროებებით.{{sfn|Melvern|2004|p=56}} [[1993]] წლის ოქტომბერში [[მელშიორ ნდადაიე]], რომელიც ივნისში ბურუნდის ისტორიაში პირველ ჰუტუ პრეზიდენტად აირჩიეს, ტუტსი ოფიცრებმა მოკლეს. ამ მკვლელობამ სათავე დაუდო სამოქალაქო ომსა და ბურუნდის გენოციდს ჰუტუსა და ტუტსის მოსახლეობას შორის, რასაც ომის პირველსავე წელს 50 000-დან 100 000-მდე ადამიანი ემსხვერპლა.<ref>{{cite web |title=Part V: Recommendations – II. Genocide |url=http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |work=International Commission of Inquiry for Burundi |access-date=29 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716020747/http://www.usip.org/files/file/resources/collections/commissions/Burundi-Report.pdf |archive-date=16 July 2009 |url-status=dead }}</ref> მკვლელობამ ჰუტუებში კიდევ უფრო განამტკიცა აზრი იმის შესახებ, რომ ტუტსები მათი მტრები იყვნენ და მათი ნდობა არ შეიძლებოდა. CDR-მა და სხვა პარტიების „ძალის“ ფრთებმა გააცნობიერეს, რომ შექმნილი ვითარების თავის სასარგებლოდ გამოყენება შეეძლოთ.{{sfn|Prunier|1999|p=200}} მიზანმიმართული და სისტემატური გენოციდის იდეა, რომელიც პირველად 1992 წელს გაჟღერდა, თუმცა მანამდე მარგინალურ შეხედულებად რჩებოდა, ახლა მათ დღის წესრიგში პირველ ადგილზე დადგა და მათ მისი აქტიური დაგეგმვა დაიწყეს. რადიო RTLM-ის პროპაგანდისა და ნდადაიეს მკვლელობით გამოწვეული საზოგადოებრივი რისხვის წყალობით, მათ წარმატებით დაარწმუნეს ჰუტუს რიგითი მოსახლეობა, მონაწილეობა მიეღო გენოციდში. „ძალის“ ლიდერებმა დაიწყეს „ინტერაჰამვესა“ და სხვა გასამხედროებული ჯგუფების შეიარაღება AK-47-ის ტიპის ავტომატებითა და სხვა ცეცხლსასროლი იარაღით; მანამდე ისინი მხოლოდ მაჩეტეებსა და ტრადიციულ ხელის იარაღს ფლობდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=143}} [[1994]] წლის 11 იანვარს გენერალმა [[რომეო დალერი|რომეო დალერმა]], UNAMIR-ის მეთაურმა, გაეროს შტაბ-ბინაში გაგზავნა თავისი ცნობილი „ფაქსი გენოციდის შესახებ“.<ref name=huffrawanda>{{cite web|last1=Adams|first1=Smin|title=The UN, Rwanda and the "Genocide Fax" – 20 Years Later|url=https://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|website=Huffington Post|access-date=14 April 2015|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925010333/http://www.huffingtonpost.com/simon-adams/rwanda-genocide-anniversary_b_4613571.html|archive-date=25 September 2015|url-status=live}}</ref> ფაქსში აღნიშნული იყო, რომ დალერს კავშირი ჰქონდა „MRND-ის შეიარაღებული მილიციის — ინტერაჰამვეს კადრების უმაღლესი დონის მწვრთნელთან“. ინფორმატორი — რომელიც ახლა უკვე ცნობილია, როგორც მატიე ნგირუმპატსეს მძღოლი, კასიმ ტურაცინზე,{{sfn|Guichaoua|2015|pp=141, 127}} ფსევდონიმით „ჟან-პიერი“ — ამტკიცებდა, რომ მიიღო ბრძანება, აღეწერა [[კიგალი]]ში მცხოვრები ყველა ტუტსი. მემორანდუმის თანახმად, ტურაცინზე ეჭვობდა, რომ გენოციდი იგეგმებოდა და აცხადებდა, რომ „20 წუთში მის პერსონალს 1000-მდე ტუტსის მოკვლა შეეძლო“.<ref name=GenocideFax>{{cite web |title=The Rwanda "Genocide Fax": What We Know Now |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |work=[[National Security Archive]] |date=9 January 2014 |access-date=18 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219044038/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB452/ |archive-date=19 December 2018 |url-status=live}}</ref> დალერის თხოვნა ინფორმატორისა და მისი ოჯახის დაცვის, ასევე მის მიერ გაცემული იარაღის საიდუმლო საწყობების დარბევის შესახებ, უარყოფილ იქნა.<ref name=GenocideFax/> [[სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალი რუანდისთვის|რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალის]] (ICTR) პროკურატურამ ვერ შეძლო იმის დამტკიცება, რომ გენოციდის ჩასადენად წინასწარი შეთქმულება [[1994]] წლის 7 აპრილამდე არსებობდა.<ref>{{cite journal|last1=Reydams|first1=Luc|title=NGO Justice: African Rights as Pseudo-Prosecutor of the Rwandan Genocide|journal=Human Rights Quarterly|date=2016|volume=38|issue=3|page=582|doi=10.1353/hrq.2016.0041|s2cid=151351680|url=http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|access-date=16 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220616/http://www.corteidh.or.cr/tablas/r35223.pdf#page=36|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> სავარაუდო მთავარი ორგანიზატორი, [[თეონესტ ბაგოსორა]], 2008 წელს ამ ბრალდებაში გაამართლეს, თუმცა იგი დამნაშავედ იქნა ცნობილი უშუალოდ გენოციდის ჩადენაში.<ref>{{cite news |last1=Polgreen |first1=Lydia |title=Rwandan Officer Found Guilty of 1994 Genocide |url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html?hp |work=[[The New York Times]] |date=18 December 2008 |language=en |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130063949/https://www.nytimes.com/2008/12/19/world/africa/19rwanda.html |archive-date=30 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Rwandan genocide sentence reduced |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |work=BBC News |date=14 December 2011 |access-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814041404/https://www.bbc.com/news/world-africa-16185659 |archive-date=14 August 2018 |url-status=live}}</ref> [[ანდრე გიშაუა]]მ, რომელიც ICTR-ის პროკურატურის მხრიდან მოწმე-ექსპერტად გამოდიოდა, 2010 წელს აღნიშნა: {{ციტატა|ის, რისი ჩვენებაც პროკურატურამ თანამიმდევრულად ვერ შეძლო, არის ბრალდებულებს შორის არსებული სავარაუდო „შეთქმულება“ — რაც გულისხმობს გენოციდის ჩასადენად წინასწარ არსებულ კავშირს ან გეგმას. ეს არის ცენტრალური არგუმენტი, რომელიც საფუძვლად უდევს პროკურატურის სტრატეგიას და რომელიც თავდაპირველად აკადემიკოსებისა და უფლებადამცველების მიერ წამოყენებული მოსაზრებებიდან იქნა ნასესხები. სააპელაციო წესით დადასტურებული ორი განაჩენის გარდა, სასამართლო პალატებმა, განსახილველი საქმის მიუხედავად, ერთხმად მიიჩნიეს, რომ შეთქმულების თაობაზე პროკურატურის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები არასაკმარისი იყო.{{sfn|Guichaoua|2015|p=303}}}} ===რადიოსადგური RTLM=== „ძალის“ ჯგუფები მიიჩნევდნენ, რომ სახელმწიფო რადიოსადგური Radio Rwanda ზედმეტად ლიბერალური გახდა და ოპოზიციას უჭერდა მხარს, ამიტომ მათ დააფუძნეს ახალი რადიოსადგური — „თავისუფალი ათასი ბორცვის რადიო-ტელევიზია“ (RTLM). RTLM შექმნილი იყო რუანდელი ახალგაზრდების მოსაზიდად და მაუწყებლობის ფართო არეალი ჰქონდა. გაზეთებისგან განსხვავებით, რომლებიც მხოლოდ ქალაქებში იყო ხელმისაწვდომი, რადიოგადაცემები რუანდის ძირითადად სოფლად მცხოვრები ფერმერებისთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. გადაცემების ფორმატი დასავლური სტილის რადიო-თოქშოუებს ჰგავდა, სადაც უკრავდნენ პოპულარულ მუსიკას და ხელს უწყობდნენ მსმენელთა ჩართულობას. წამყვანები ყვებოდნენ უხეშ ხუმრობებს და იყენებდნენ შეურაცხმყოფელ ლექსიკას, რაც მკვეთრად კონტრასტული იყო Radio Rwanda-ს უფრო ოფიციალურ საინფორმაციო გამოშვებებთან შედარებით.<ref>{{cite book |last1=Kirschke |first1=Linda |title=Broadcasting Genocide: Censorship, Propaganda & State-sponsored Violence in Rwanda 1990–1994 |date=1996 |publisher=Article 19 |isbn=978-1-870798-33-4 |pages=71, 84–85 |doi=10.1163/2210-7975_HRD-2210-0154}}</ref> RTLM-ის საეთერო დროის მხოლოდ 1,52 % ეთმობოდა ახალ ამბებს, ხოლო 66,29 %-ს ჟურნალისტები სხვადასხვა თემაზე საკუთარი მოსაზრებების განსახილველად იყენებდნენ.<ref name="Kimani 110–124">{{cite book |last1=Kimani |first1=Mary |year=2007 |chapter=RTLM: The Medium That Became a Tool for Mass Murder |editor1-last=Thompson |editor1-first=Allan |title=The Media and the Rwanda Genocide |publisher=Pluto Press |pages=110–124 |doi=10.2307/j.ctt18fs550.14 |isbn=978-0-7453-2625-2 |jstor=j.ctt18fs550.14}}</ref> გენოციდის დაწყების მოახლოებასთან ერთად, RTLM-ის მაუწყებლობა ანტიტუტსურ პროპაგანდაზე გადაერთო. ისინი ტუტსებს ახასიათებდნენ, როგორც საშიშ მტერს, რომელსაც პოლიტიკური ძალაუფლების ხელში ჩაგდება ჰუტუების ხარჯზე სურდა. „რუანდის პატრიოტული არმიის“, ტუტსების პოლიტიკური პარტიისა და რიგითი ტუტსი მოქალაქეების ერთმანეთთან დაკავშირებით, მათ მთელი ეთნიკური ჯგუფი რუანდელებისთვის ერთგვაროვან საფრთხედ გამოაცხადეს. RTLM ეთნიკური და პოლიტიკური განხეთქილების გაღვივებაზე შორს წავიდა — მან ტუტსებს „inyenzi“ უწოდა, რაც ნიშნავს არაადამიანურ მავნებლებს ან ტარაკნებს, რომლებიც უნდა განადგურდნენ.<ref>{{cite journal |last1=Fujii |first1=Lee Ann |date=April 2007 |title=Jean Hatzfeld. Machete Season: The Killers in Rwanda Speak. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2005/Picador, 2006. Translated by Linda Coverdale. Preface by Susan Sontag. xiv + 253 pp. Maps. Chronology of Events. Photograph. Index. $24.00. Cloth. $14.00. Paper. |journal=African Studies Review |volume=50 |issue=1 |pages=155–156 |doi=10.1353/arw.2005.0101 |s2cid=142781769}}</ref> გენოციდამდე პერიოდში დაფიქსირდა 294 შემთხვევა, როდესაც RTLM-მა „რუანდის პატრიოტული არმია“ ჰუტუების წინააღმდეგ ჩადენილ სისასტიკეში დაადანაშაულა, და ასევე 252 გადაცემა, რომელიც ჰუტუებს ტუტსების დახოცვისკენ მოუწოდებდა.<ref name="Kimani 110–124" /> ერთ-ერთ ასეთ გადაცემაში ნათქვამი იყო: {{ციტატა|ვიღაცამ უნდა... გააქროს ისინი სამუდამოდ... რათა აღიგავნონ ადამიანთა მეხსიერებიდან... რათა ტუტსები დედამიწის ზურგიდან აღმოიფხვრან.<ref>{{cite book |title=Bibliography on ICTR, ICTY and IRMCT 2018 |year=2018 |isbn=978-92-1-047319-4 |series=International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR) Special Bibliography |doi=10.18356/59527281-en-fr |s2cid=239791188}}{{page needed|date=March 2021}}</ref>}} ძალადობის დაწყების მომენტისთვის, ახალგაზრდა ჰუტუ მოსახლეობას უკვე თვეების განმავლობაში ჰქონდა შესისხლხორცებული პროპაგანდა, რომელიც ყველა ტუტსის სახიფათო მტრად სახავდა, რომელიც მანამ უნდა მოეკლათ, სანამ ქვეყანაზე კონტროლს დაამყარებდა. გენოციდში შესრულებული როლის გამო, RTLM-მა მიიღო მეტსახელი „რადიო მაჩეტე“, რაც პირდაპირ უკავშირდებოდა მათ მიერ გენოციდის წაქეზებას.<ref>{{cite journal |last1=Straus |first1=Scott |date=December 2007 |title=What Is the Relationship between Hate Radio and Violence? Rethinking Rwanda's 'Radio Machete' |journal=Politics & Society |volume=35 |issue=4 |pages=609–637 |doi=10.1177/0032329207308181 |s2cid=154402375}}</ref> ჰარვარდის კენედის სკოლის მკვლევრის, [[დევიდ იანაგისავა-დროტი]]ს [[2014]] წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რუანდის გენოციდის დროს მომხდარი საერთო ძალადობის დაახლოებით 10 % სწორედ ამ ახალ რადიოსადგურს შეიძლება მიეწეროს.<ref>{{cite journal |last1=Yanagizawa-Drott |first1=David |date=1 November 2014 |title=Propaganda and Conflict: Evidence from the Rwandan Genocide * |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=129 |issue=4 |pages=1947–1994 |doi=10.1093/qje/qju020}}</ref> ===პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობა=== [[ფაილი:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|thumb|ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა 1980 წელს]] [[1994]] წლის 6 აპრილს, თვითმფრინავი, რომელშიც [[რუანდის პრეზიდენტი]] [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და [[ბურუნდის პრეზიდენტი|ბურუნდის ჰუტუ პრეზიდენტი]] [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, [[კიგალი]]ში დაშვებისას ჩამოაგდეს, რის შედეგადაც ბორტზე მყოფი ყველა ადამიანი დაიღუპა. თავდასხმაზე პასუხისმგებლობა დავის საგნად იქცა — მომხდარს როგორც RPF-ს, ისე ჰუტუ ექსტრემისტებს აბრალებდნენ. [[2006]] წელს, ფრანგი მოსამართლის, ჟან-ლუი ბრუგიერის რვაწლიანმა გამოძიებამ დაასკვნა, რომ მკვლელობის ბრძანება [[პოლ კაგამე]]მ გასცა.<ref>{{cite news |last1=McGreal |first1=Chris |title=French judge accuses Rwandan president of assassination |url=https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |work=The Guardian |date=22 November 2006 |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222082224/https://www.theguardian.com/world/2006/nov/22/france.rwanda |archive-date=22 December 2018 |url-status=live }}</ref> რუანდის მთავრობის მიერ ჩატარებულმა გამოძიებამ, რომელიც [[2010]] წელს გასაჯაროვდა, მომხდარში რუანდის არმიის ჰუტუ ექსტრემისტები დაადანაშაულა.<ref>{{cite web |title=The Mutsinzi Report |url=http://mutsinzireport.com/ |website=mutsinzireport.com |access-date=22 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220739/http://mutsinzireport.com/ |archive-date=18 February 2019 |url-status=usurped }}</ref> [[2012]] წლის იანვარში ფართოდ გავრცელდა ინფორმაცია ფრანგული გამოძიების<ref>{{cite web |author=Tribunal de Grande Instance de Paris |title=Rapport d'expertise. Destruction en vol du Falcon 50 Kigali |url=http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |date=5 January 2012 |language=fr |access-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110080358/http://francegenocidetutsi.org/rapport-balstique-attentat-contre-habyarimana-6-4-1994.pdf |archive-date=10 November 2018 |url-status=live }}</ref> შესახებ, რომელიც თითქოს აბათილებდა RPF-ის ბრალეულობას,<ref>[https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews Reuters: French probe exonerates Rwanda leader in genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401073828/https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-report-idUSTRE80924720120110?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=1 April 2023 }}, 10 January 2012</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|date=10 January 2012|title=Rwanda: at last we know the truth|first=Linda|last=Melvern|newspaper=The Guardian|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230171919/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/jan/10/rwanda-at-last-we-know-truth|archive-date=30 December 2017|url-status=live}}</ref>] თუმცა ფილიპ რეინტჯენსის თქმით, ამ ანგარიშს RPF-ი არ გაუმართლებია.<ref>{{cite web|last1=Reyntjens|first1=Filip|title=Rwanda's Untold Story. A reply to '38 scholars, scientists, researchers, journalists and historians'|url=http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|website=African Arguments|date=21 October 2014|access-date=13 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725222106/http://africanarguments.org/2014/10/21/rwandas-untold-story-a-reply-to-38-scholars-scientists-researchers-journalists-and-historians-by-filip-reyntjens/|archive-date=25 July 2018|url-status=live}}</ref> [[2014]] წლის ნოემბერში, ემანუელ მუღისა (ასევე ცნობილი როგორც ემილ გაფარიტა) — რუანდის ყოფილი ჯარისკაცი, რომელიც აცხადებდა, რომ ფლობდა მტკიცებულებებს კაგამეს მიერ ჰაბიარიმანას თვითმფრინავის ჩამოგდების ბრძანების გაცემის შესახებ — გაიტაცეს [[ნაირობი]]ში, ფრანგულ საგამოძიებო კომისიაში ჩვენების მისაცემად გამოძახებიდან რამდენიმე საათში. გავრცელებული ინფორმაციით, იგი „შეუერთდა ბატონი კაგამეს იმ ოპონენტების გრძელ სიას, რომლებიც გაუჩინარდნენ ან გარდაიცვალნენ“.<ref name = "Times abduction">{{cite news | last = Starkey | first = Jerome | date = 25 November 2014 | title = Soldier who accused Kagame of triggering genocide is abducted | url = https://www.thetimes.com/best-law-firms/profile-legal/article/soldier-who-accused-kagame-of-triggering-genocide-is-abducted-2mvxphfghwx | publisher = The Times (UK) | website = [[The Times]] | access-date = 26 November 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141125200701/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/africa/article4277015.ece | archive-date = 25 November 2014 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> მიუხედავად დამნაშავეთა ვინაობაზე არსებული აზრთა სხვადასხვაობისა, ბევრი დამკვირვებელი მიიჩნევს, რომ ამ თავდასხმამ და ორი ჰუტუ პრეზიდენტის სიკვდილმა კატალიზატორის როლი შეასრულა გენოციდის დაწყებაში. ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ, 6 აპრილის საღამოს, შეიქმნა კრიზისული კომიტეტი, რომლის შემადგენლობაშიც შევიდნენ გენერალ-მაიორი [[აუგუსტინ ნდინდილიიმანა]], პოლკოვნიკი [[თეონესტ ბაგოსორა]] და არმიის შტაბის რამდენიმე სხვა მაღალჩინოსანი ოფიცერი. კომიტეტს სათავეში ჩაუდგა ბაგოსორა, მიუხედავად მასზე უფრო მაღალი სამხედრო წოდების მქონე ნდინდილიიმანას დასწრებისა. კანონმდებლობის თანახმად, პოლიტიკური მემკვიდრეობის ხაზით მომდევნო პირი პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]] იყო, თუმცა კომიტეტმა უარი თქვა მისი უფლებამოსილების აღიარებაზე. იმავე ღამეს რომეო დალერი შეხვდა კომიტეტს და დაჟინებით მოითხოვა მართვის სადავეების უვილინგიიმანასთვის გადაცემა, მაგრამ ბაგოსორამ უარი განაცხადა და აღნიშნა, რომ უვილინგიიმანა „არ სარგებლობდა რუანდელი ხალხის ნდობით“ და „უუნარო იყო ემართა ქვეყანა“. კომიტეტმა საკუთარი არსებობა იმითაც გაამართლა, რომ ეს აუცილებელი იყო პრეზიდენტის გარდაცვალების შემდეგ გაურკვევლობის თავიდან ასაცილებლად. ბაგოსორა ცდილობდა დაერწმუნებინა UNAMIR-ი და RPF-ი, რომ კომიტეტი მოქმედებდა საპრეზიდენტო გვარდიის შესაკავებლად, რომელსაც იგი „კონტროლიდან გამოსულად“ ახასიათებდა, და რომ ისინი არუშის შეთანხმების ერთგულნი დარჩებოდნენ.{{sfn|Dallaire|2005|p=224}} ===ზომიერი ლიდერების მკვლელობა=== UNAMIR-მა პრემიერ-მინისტრ უვილინგიიმანასთან ათი ბელგიელი ჯარისკაცისგან შემდგარი ბადრაგი გაგზავნა იმ განზრახვით, რომ იგი [[Radio Rwanda]]-ს ოფისში გადაეყვანათ, საიდანაც მას ერისთვის უნდა მიემართა. ეს გეგმა ჩაიშალა, რადგან მალევე საპრეზიდენტო გვარდიამ რადიოსადგურზე კონტროლი დაამყარა და უვილინგიიმანას ეთერში გამოსვლის ნება არ დართო. მოგვიანებით, დილით, ჯარისკაცთა ჯგუფმა და სამოქალაქო პირების ბრბომ სძლია უვილინგიიმანას დამცველ ბელგიელებს და იარაღის ჩაბარება აიძულა. უვილინგიიმანა და მისი ქმარი მოკლეს, თუმცა მათი შვილები ავეჯის უკან დამალვით გადარჩნენ და ისინი [[სენეგალი|სენეგალელმა]] UNAMIR-ის ოფიცერმა, მბაიე დიანმა გადაარჩინა. ათი ბელგიელი ჯარისკაცი სამხედრო ბანაკ „კიგალიში“ გადაიყვანეს, სადაც ისინი აწამეს და მოკლეს. მაიორ [[ბერნარ ნტუიაჰაგა]]ს, საპრეზიდენტო გვარდიის იმ ქვედანაყოფის მეთაურს, რომელმაც ეს მკვლელობები განახორციელა, ბელგიის სასამართლომ 2007 წელს 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |title=Rwandan convicted of killing Belgian peacekeepers |work=Reuters |date=4 July 2007 |access-date=30 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105120136/http://www.reuters.com/article/2007/07/04/us-rwanda-genocide-belgium-idUSL0469900520070704 |archive-date=5 November 2013 |url-status=live }}</ref> გარდა უვილინგიიმანას მკვლელობისა, ექსტრემისტებმა 6-7 აპრილის ღამე კიგალიში, წინასწარ შედგენილი სიებით ხელში, გავლენიანი ზომიერი პოლიტიკოსებისა და ჟურნალისტების სახლებში რეიდებსა და მათ ლიკვიდაციას მოახმარეს.{{sfn|Dallaire|2005|p=231}}{{sfn|Prunier|1999|p=230}} იმ საღამოს დაღუპულთა შორის იყვნენ კონსტიტუციური სასამართლოს თავმჯდომარე [[ჟოზეფ კავარუგანდა]], სოფლის მეურნეობის მინისტრი [[ფრედერიკ ნზამურამბაჰო]], ლიბერალური პარტიის ლიდერი [[ლანდოალდ ნდონსინგა]] თავის კანადელ მეუღლესთან ერთად და არუშის მოლაპარაკებების მთავარი წარმომადგენელი [[ბონიფას ნგულინირია]]. რამდენიმე ზომიერმა ფიგურამ, მათ შორის პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატმა [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]]მ, გადარჩენა მოახერხა, თუმცა შეთქმულება დიდწილად წარმატებული აღმოჩნდა. დალერის თქმით, „17 აპრილის შუადღისთვის რუანდის ზომიერი პოლიტიკური ხელმძღვანელობა ან დახოცილი იყო, ან მიმალვაში იმყოფებოდა, რამაც მომავალში ზომიერი მთავრობის ჩამოყალიბების პოტენციალი სრულად გაანადგურა“. გამონაკლისს წარმოადგენდა არმიის ახალი გენერალური შტაბის უფროსი, მარსელ გაცინზი; ბაგოსორას ფავორიტი კანდიდატურა, [[აუგუსტინ ბიზიმუნგუ]], კრიზისულმა კომიტეტმა უარყო, რის გამოც ბაგოსორა იძულებული გახდა გაცინზის დანიშვნას დათანხმებოდა. გაცინზი ცდილობდა, არმია გენოციდისგან შორს დაეჭირა და RPF-თან ცეცხლის შეწყვეტის თაობაზე მოლაპარაკებები ეწარმოებინა, თუმცა მას საკუთარ ჯარებზე მხოლოდ შეზღუდული კონტროლი ჰქონდა და სულ რაღაც ათ დღეში იგი რადიკალურად განწყობილი ბიზიმუნგუთი შეცვალეს. == გენოციდი == გენოციდური მკვლელობები მომდევნო დღესვე დაიწყო. ჯარისკაცებმა, პოლიციამ და მილიციამ სწრაფად დახოცეს წამყვანი ტუტსი და ზომიერი ჰუტუ სამხედრო და პოლიტიკური ლიდერები, რომელთაც შექმნილ ძალაუფლების ვაკუუმში ქვეყანაზე კონტროლის დამყარება შეეძლოთ. მოეწყო საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და ბარიკადები რუანდის ეროვნული პირადობის მოწმობების შესამოწმებლად, რომლებიც ეთნიკურ კუთვნილებას შეიცავდა. ამან სამთავრობო ძალებს საშუალება მისცა, სისტემატურად მოეხდინათ ტუტსების იდენტიფიცირება და მათი განადგურება. ისინი ასევე აიძულებდნენ და მოუწოდებდნენ ჰუტუ სამოქალაქო პირებს, შეიარაღებულიყვნენ მაჩეტეებით, ხელკეტებით, ბლაგვი საგნებითა და სხვა იარაღით; ამასთან, აქეზებდნენ მათ, რათა გაეუპატიურებინათ, დაესახიჩრებინათ და მოეკლათ თავიანთი ტუტსი მეზობლები, ხოლო მათი ქონება გაენადგურებინათ ან მოეპარათ. [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა|ჰაბიარიმანას]] მკვლელობიდან მალევე, RPF-მა (რუანდის პატრიოტული ფრონტი) შეტევა განაახლა. მან სწრაფად დაამყარა კონტროლი ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილზე, ხოლო დაახლოებით 100 დღის შემდეგ, ივლისის შუა რიცხვებში, [[კიგალი]]ც დაიკავა, რითაც წერტილი დაუსვა გენოციდს. ამ მოვლენების მსვლელობისას და მის შემდგომ პერიოდში, [[გაერო]] და ისეთი ქვეყნები, როგორიცაა [[ამერიკის შეერთებული შტატები]], [[გაერთიანებული სამეფო]] და [[ბელგია]], მკაცრად გააკრიტიკეს უმოქმედობისა და რუანდაში გაეროს დამხმარე მისიის (UNAMIR) მშვიდობისმყოფელთა ძალებისა და მანდატის გაძლიერების ჩაგდების გამო. [[2017]] წლის დეკემბერში მედიაში გავრცელებულმა ანგარიშებმა გამოავლინა, რომ [[საფრანგეთი]]ს მთავრობა გენოციდის დაწყების შემდეგაც აგრძელებდა ჰუტუს მთავრობის მხარდაჭერას.<ref>[https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210152843/https://www.nytimes.com/2017/12/13/world/africa/rwanda-france-genocide.html|date=10 December 2018}}, ''New York Times'', 13 December 2017</ref><ref>[https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html "French Officials Aided Rwanda Genocide"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914203746/https://www.cnn.com/2017/12/13/africa/french-officials-rwanda-genocide/index.html |date=14 September 2018 }}, CNN, 13 December 2017</ref><ref>[http://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 "Rwanda Genocide: French Connection"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190129025545/https://www.newsweek.com/rwanda-genocide-french-connection-508940 |date=29 January 2019 }}, ''Newsweek'',</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html "Genocide au Rwanda: des revelations sur le rôle de la France"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190119132252/https://www.lemonde.fr/afrique/article/2017/06/27/genocide-au-rwanda-des-revelations-sur-le-role-de-la-france_5151690_3212.html |date=19 January 2019 }}, ''Le Monde'', 27 June 2017 {{in lang|fr}}</ref> ===დაგეგმვა და ორგანიზება=== [[ფაილი:Ntrama Church Altar.jpg|thumb|[[ნტარამის ეკლესია]]ში თავშესაფრის მაძიებელი 5000-ზე მეტი ადამიანი მოკლეს ყუმბარით, მაჩეტეთი, შაშხანით ან ცოცხლად დაწვეს.]] [[ფაილი:Administrative divisions of Rwanda in 1994.svg|thumb|რუანდა 1994 წელს 11 პრეფექტურად და 145 კომუნად დაიყო.<ref>Guichaoua, André (August 1998). Local government in Rwanda: Expert report prepared at the request of the International Criminal Tribunal for Rwanda (Report). Arusha: ICTR. p. 14. Record Number: 13685, Exhibit Number: P31B in ICTR-01-74.</ref>]] ტუტსების მასობრივი ჟლეტა ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან რამდენიმე საათში დაიწყო.<ref>{{Cite journal | year= 2015 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | archive-date= 17 October 2015 | url-status=live | df= dmy-all | url-access= subscription }}</ref> ჰაბიარიმანას სიკვდილის შემდეგ ქვეყანაში ძალაუფლება კრიზისულმა კომიტეტმა ჩაიგდო ხელში [[თეონესტ ბაგოსორა]]ს ხელმძღვანელობით და იგი გახდა მთავარი ორგანო, რომელიც კოორდინაციას უწევდა გენოციდს.{{sfn|Prunier|1999|p=240}} მკვლელობისთანავე, ბაგოსორამ დაუყოვნებლივ დაიწყო ბრძანებების გაცემა ტუტსების დახოცვის შესახებ: ის პირადად მიმართავდა „ინტერაჰამვეს“ ჯგუფებს კიგალიში და ტელეფონით უკავშირდებოდა პრეფექტურების ლიდერებს. ეროვნულ დონეზე სხვა წამყვანი ორგანიზატორები იყვნენ თავდაცვის მინისტრი [[აუგუსტინ ბიზიმანა]], პარაშუტისტთა დესანტის მეთაური [[ალუა ნტაბაკუზე]] და საპრეზიდენტო გვარდიის ხელმძღვანელი [[პროტე მპირანია]].{{sfn|Prunier|1999|p=240}} ბიზნესმენი [[ფელისიენ კაბუგა]] აფინანსებდა RTLM-სა და „ინტერაჰამვეს“, ხოლო [[პასკალ მუსაბე]] და [[ჟოზეფ ნზირორერა]] პასუხისმგებელნი იყვნენ „ინტერაჰამვესა“ და „იმპუზამუგამბის“ მილიციების საქმიანობის კოორდინაციაზე მთელი ქვეყნის მასშტაბით.{{sfn|Prunier|1999|p=240}} სამხედრო ლიდერები [[გისენის პროვინცია]]ში, რომელიც „აკაზუს“ (საპრეზიდენტო კლანის) გულს წარმოადგენდა, თავდაპირველად ყველაზე ორგანიზებულები აღმოჩნდნენ; მათ შეკრიბეს „ინტერაჰამვესა“ და სამოქალაქო ჰუტუების მასა. მეთაურებმა გამოაცხადეს პრეზიდენტის სიკვდილის შესახებ (რაშიც RPF დაადანაშაულეს) და ბრბოს უბრძანეს, „დაეწყოთ მუშაობა“ და „არავინ დაენდოთ“, მათ შორის არც ჩვილები. 7 აპრილს მკვლელობები გავრცელდა რუჰენგერის, კიბუიეს, კიგალის, კიბუნგოს, გიკონგოროსა და ჩიანგოგუს პროვინციებშიც; თითოეულ შემთხვევაში, ადგილობრივი ჩინოვნიკები, კიგალიდან მიღებული ბრძანებების პასუხად, ჯერ ავრცელებდნენ ხმებს, თითქოს პრეზიდენტი RPF-მა მოკლა, რასაც მოჰყვებოდა ხოლმე ტუტსების დახოცვის პირდაპირი ბრძანება. ჰუტუს მოსახლეობამ, რომელიც წინა თვეების განმავლობაში უკვე მომზადებული და შეიარაღებული იყო და ამავდროულად ინარჩუნებდა ხელისუფლებისადმი მორჩილების რუანდულ ტრადიციას, ბრძანებები უსიტყვოდ შეასრულა. მეორე მხრივ, არსებობს მოსაზრებებიც, რომ გენოციდი არ ყოფილა უეცარი, შეუკავებელი ან ერთიანად ორკესტრირებული, არამედ იგი წარმოადგენდა „კრიტიკული წერტილების კასკადს, სადაც თითოეული გარდამტეხი მომენტი იყო (ჰუტუებს შორის) დომინირებისთვის გამართული ადგილობრივი, შიდაეთნიკური დაპირისპირებების შედეგი“.{{sfn|Totten|Parsons|2009|p=411}} ადგილობრივ კომუნებში უზენაესობისთვის გამართული ეს გაჭიანურებული ბრძოლები იმას ნიშნავს, რომ საერთაშორისო საზოგადოების მხრიდან უფრო მტკიცე პოზიციის დაფიქსირება, სავარაუდოდ, თავიდან აიცილებდა ყველაზე უარეს სცენარს. კიგალიში გენოციდს სათავეში ჩაუდგა საპრეზიდენტო გვარდია — არმიის ელიტური ქვედანაყოფი. მათ მხარს უჭერდნენ „ინტერაჰამვესა“ და „იმპუზამუგამბის“ მილიციები, რომლებმაც მთელ დედაქალაქში საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და ბარიკადები მოაწყვეს. ნებისმიერ პირს, რომელიც ამ პუნქტს გადიოდა, მოეთხოვებოდა ეროვნული პირადობის მოწმობის ჩვენება, რომელიც ეთნიკურ კუთვნილებას შეიცავდა; ყველა, ვისაც ტუტსის პირადობის მოწმობა აღმოაჩნდებოდა, ადგილზევე იხოცებოდა. მილიციელები ასევე ჩხრეკდნენ ქალაქის სახლებს, ხოცავდნენ ტუტსებს და მათ ქონებას ძარცვავდნენ. ამ პროცესში წამყვან როლს ასრულებდა კიგალი-ვილის პრეფექტი [[თარსის რენზაჰო]] — იგი პირადად უვლიდა ბარიკადებს მათი ეფექტურობის შესამოწმებლად და კიგალის პროვინციის მთავრობის სათავეში თავისი პოზიციის გამოყენებით ავრცელებდა ბრძანებებს, სამსახურიდან კი ათავისუფლებდა იმ ჩინოვნიკებს, რომლებიც მკვლელობებში საკმარის აქტიურობას არ იჩენდნენ.{{sfn|Melvern|2004|p=204}} სასოფლო რაიონებში ადგილობრივი ხელისუფლების იერარქია უმეტეს შემთხვევაში ასევე წარმოადგენდა გენოციდის აღსრულების ვერტიკალს. თითოეული პრეფექტურის პრეფექტი, კიგალიდან მიღებული მითითებების შესაბამისად, ინსტრუქციებს გადასცემდა კომუნების ხელმძღვანელებს (ბურგომისტრებს), რომლებიც, თავის მხრივ, ბრძანებებს უგზავნიდნენ თავიანთ კომუნებში შემავალი სექტორების, უჯრედებისა და სოფლების ლიდერებს. სოფლად უშუალო მკვლელობების უმეტესობა რიგითმა სამოქალაქო პირებმა, სწორედ ამ ლიდერების ბრძანებით განახორციელეს. ტუტსები და ჰუტუები თავიანთ სოფლებში გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ და ოჯახები ერთმანეთს კარგად იცნობდნენ, რის გამოც ჰუტუებისთვის ძალიან ადვილი იყო თავიანთი ტუტსი მეზობლების იდენტიფიცირება და ამოღება მიზანში. ჟერარ პრუნიე მოსახლეობის ამ მასობრივ თანამონაწილეობას რამდენიმე ფაქტორის ერთობლიობას მიაწერს: „დემოკრატიული უმრავლესობის“ იდეოლოგიას, რომლის მიხედვითაც ჰუტუებს ასწავლიდნენ, რომ ტუტსები საშიში მტრები იყვნენ, ხელისუფლებისადმი უსიტყვო მორჩილების კულტურას და იძულებას — იმ სოფლელებს, რომლებიც უარს ამბობდნენ მკვლელობაზე, ხშირად ტუტსების თანაგრძნობაში სდებდნენ ბრალს და თავადვე ხოცავდნენ.{{sfn|Prunier|1999|p=247}} ===დროებითი მთავრობა== == ლიტერატურა == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |title=Encyclopedia of Africa, Volume 1 |last2=Gates |first2=Henry Louis |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-533770-9 |edition=Illustrated |location=Oxford |last1=Appiah |first1=Anthony |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210158/https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Akhavan |first=Payam |year=1996 |title=The International Criminal Tribunal for Rwanda: The Politics and Pragmatics of Punishment |journal=[[American Journal of International Law]] |volume=90 |pages=501–10 |jstor=2204076 |author-link=Payam Akhavan |number=3 |doi=10.2307/2204076 |s2cid=147317048 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |title=Rwanda accuses France directly over 1994 genocide |last=Asiimwe |first=Arthur |date=5 August 2008 |publisher=Reuters |access-date=13 July 2014 |archive-date=20 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220061639/http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSL568658520080805 |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |title=Rwanda: French accused in genocide |date=6 August 2008 |newspaper=The New York Times |agency=Associated Press |access-date=13 July 2014 |archive-date=11 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611010257/http://www.nytimes.com/2008/08/06/world/africa/06briefs-FRENCHACCUSE_BRF.html |url-status=live }} * {{cite journal |last=Aptel |first=Cicile |year=2008 |title=Closing the U.N. International Criminal Tribunal for Rwanda: Completion Strategy and Residual Issues |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |journal=New England Journal of International and Comparative Law |volume=14 |pages=169–88 |number=2 |access-date=19 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174356/https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/newenjic14&i=177 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Barnett |first=Michael N. |title=Eyewitness to a genocide: the United Nations and Rwanda |date=2002 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3883-7 |location=Ithaca |jstor=10.7591/j.ctt7zhf0}} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |title=French parliament inquiry into Rwandan genocide |date=4 March 1998 |author=BBC News (I) |access-date=12 July 2014 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/61860.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |title=France issues Rwanda warrants |date=23 November 2006 |author=BBC News (II) |access-date=8 February 2013 |archive-date=18 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218062322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6177370.stm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |title=France accused in Rwanda genocide |date=5 August 2008 |author=BBC News (III) |access-date=12 July 2014 |archive-date=12 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712071142/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7542418.stm |url-status=live }} * {{cite news |last=Brittain |first=Victoria |date=5 April 1999 |title=Rwanda makes its way to regeneration |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |access-date=16 November 2012 |location=London |archive-date=6 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160506175120/http://www.theguardian.com/world/1999/apr/05/5 |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |last=Carney |first=J.J. |title=Rwanda Before the Genocide: Catholic Politics and Ethnic Discourse in the Late Colonial Era |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=9780199982288 |access-date=22 August 2020 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=lKFpAgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |title=The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |publisher=MIT Press |year=2003 |isbn=978-1-890951-34-4 |location=Cambridge, MA |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210159/https://books.google.com/books?id=Ezo5PQAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |title=Shake Hands with the Devil: The Failure of Humanity in Rwanda |last=Dallaire |first=Roméo |publisher=[[Arrow Books]] |year=2005 |isbn=978-0-09-947893-5 |location=London |author-link=Roméo Dallaire |access-date=25 September 2016 |archive-date=1 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701074114/https://books.google.com/books?id=Ja2hQgAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |title=Supranational Criminal Prosecution of Sexual Violence: The ICC and the Practice of the ICTY and the ICTR |last=de Brouwer |first=Anne-Marie L. M. |publisher=Intersentia |year=2005 |isbn=978-90-5095-533-1 |location=Antwerp and Oxford }} * {{cite report |last=Des Forges |first=Alison |author-link=Alison Des Forges |year=1999 |title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |location=New York |publisher=[[Human Rights Watch]] |isbn=1-56432-171-1 |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218220713/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/rwanda0399.htm |url-status=live }} * {{cite book |title=Historical Dictionary of Rwanda |last=Dorsey |first=Learthen |publisher=Scarecrow Press |year=1994 |isbn=978-0-8108-2820-9 |location=Metuchen, N.J. }} * {{cite book |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |last=Diamond |first=Jared |publisher=[[Viking Press|Viking]] |year=2005 |isbn=978-0-670-03337-9 |location=New York|author-link=Jared Diamond |title-link=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed }} (Chapter 10: "Malthus in Africa: Rwanda's Genocide", pp.&nbsp;311–28). * {{cite journal|last=Drumbl|first=Mark A.|author-link=Mark A. Drumbl|year=2012|title='She makes me ashamed to be a woman': The Genocide Conviction of Pauline Nyiramasuhuko, 2011|ssrn=2155937|journal=Michigan Journal of International Law|volume=2013}} * {{cite journal |last=Elbe |first=Stefan |year=2002 |title=HIV/AIDS and the Changing Landscape of War in Africa |url=http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |journal=[[International Security]] |volume=27 |pages=159–77 |doi=10.1162/016228802760987851 |jstor=3092146 |number=2 |s2cid=57560544 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019133615/http://www.stefanelbe.com/resources/ISElbeAIDS2.pdf |archive-date=19 October 2013 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |title=Securing Human Rights?: Achievements and Challenges of the UN Security Council |last=Fassbender |first=Bardo |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-964149-9 |location=Oxford |access-date=5 April 2016 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117234815/https://books.google.com/books?id=N8Tp8dWRtscC |url-status=live }} * {{cite book |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |title=The US and the Genocide in Rwanda 1994: Evidence of Inaction |publisher=[[National Security Archive]] |year=2001 |editor-last=Ferroggiaro |editor-first=William |location=Washington, DC |access-date=1 April 2009 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321054844/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB53/index.html |url-status=live }} *{{cite book |last1=Gordon |first1=Gregory S.|author-link=Gregory Gordon (lawyer) |title=Atrocity Speech Law: Foundation, Fragmentation, Fruition |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-061270-2 |language=en}} * {{cite book |last=Guichaoua |first=André |title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994 |date=2015 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=978-0299298203 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |title=We Wish To Inform You That Tomorrow We Will Be Killed With Our Families |last=Gourevitch |first=Philip |publisher=Picador |year=2000 |isbn=978-0-330-37120-9 |edition=Reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210200/https://books.google.com/books?id=8OiMfpTiApQC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Hayden |first=Robert M. |year=2000 |title=Rape and Rape Avoidance in Ethno-National Conflicts: Sexual Violence in Liminalized States |journal=[[American Anthropologist]] |volume=102 |pages=27–41 |doi=10.1525/aa.2000.102.1.27|jstor=683536 |number=1 }} * {{cite book |last1=Ingelaere |first1=Bert |title=Inside Rwanda's Gacaca Courts: Seeking Justice After Genocide |date=2016 |publisher=University of Wisconsin Press |location=Madison |isbn=978-0-299-30970-1 |url=https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca |access-date=28 August 2019 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051252/https://books.google.com/books?id=tBmfDQAAQBAJ&q=ingelaere+gacaca#v=snippet&q=ingelaere%20gacaca&f=false |url-status=live }} * {{Cite journal | year= 2015 | title= Despite the Terrors of Typologies: The Importance of Understanding Categories of Difference and Identity | url= http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | journal= Interventions: International Journal of Postcolonial Studies | volume= 17 | issue= 2 | pages= 174–95 | last1= James | first1= Paul | author-link1= Paul James (academic) | doi= 10.1080/1369801x.2014.993332 | s2cid= 142378403 | access-date= 2 April 2015 | archive-date= 17 October 2015 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151017111914/http://www.tandfonline.com/toc/riij20/17/2#.VR03CzuUdPM | url-status= live | url-access= subscription }} * {{cite book|title=Gender Matters in Global Politics|last=Jones|first=Adam|publisher=[[Routledge]]|year=2010|isbn=978-0-203-86494-4|pages=127–47|chapter=Genocide and Mass Violence|editor=Laura J. Shepherd}} * {{cite book |title=A Thousand Hills: Rwanda's Rebirth and the Man Who Dreamed It |last=Kinzer |first=Stephen |publisher=Wiley Books |year=2008 |isbn=978-0-470-12015-6 |location=London |author-link=Stephen Kinzer }} * {{cite book |title=Christianity and Genocide in Rwanda |title-link=Christianity and Genocide in Rwanda |last=Longman |first=Timothy |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |author-link=Timothy Longman }} * {{cite journal |last1=Luis |first1=J. R. |display-authors=etal |year=2004 |title=The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations |journal=American Journal of Human Genetics |volume=74 |issue=3| pages=532–44 | doi=10.1086/382286 |pmid=14973781 |pmc=1182266 }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |title=When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda |last=Mamdani |first=Mahmood |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=978-0-691-10280-1 |location=Princeton, NJ |author-link=Mahmood Mamdani |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=QUEamxb89JcC |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |title=France's shame? |last=McGreal |first=Chris |date=11 January 2007 |work=The Guardian |location=London |access-date=9 February 2013 |archive-date=4 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004021232/https://www.theguardian.com/world/2007/jan/11/rwanda.insideafrica |url-status=live }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |title=A people betrayed: the role of the West in Rwanda's genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=Zed Books |year=2000 |isbn=978-1-85649-831-9 |edition=8, illustrated, reprint |location=London; New York |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210202/https://books.google.com/books?id=rhsRrxZtJwMC |url-status=live }} * {{cite book |title=Conspiracy to Murder: The Rwandan Genocide |last=Melvern |first=Linda |publisher=[[Verso Books|Verso]] |year=2004 |isbn=978-1-85984-588-2 |location=London and New York |author-link=Linda Melvern |url=https://archive.org/details/conspiracytomurd00melv }} * {{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |title=French accused of complicity in genocide that killed a million in Rwanda |last=Melvern |first=Linda |date=5 November 2006 |work=[[The Independent]] |location=London |access-date=13 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715000618/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/french-accused-of-complicity-in-genocide-that-killed-a-million-in-rwanda-423029.html |archive-date=15 July 2014 }} * {{cite news |url=http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |title=France and genocide: the murky truth |last=Melvern |first=Linda |date=11 August 2008 |work=[[The New Times (Rwanda)|The New Times]] |location=Kigali |access-date=7 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201715/http://www.newtimes.co.rw/news/index.php?i=13619&a=8617&icon=Results&id=2 |archive-date=14 July 2014 }} * {{cite book |url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |title=Shattered Lives: Sexual Violence during the Rwandan Genocide and its Aftermath |last=Nowrojee |first=Binaifer |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=1996 |isbn=978-1-56432-208-1 |location=New York |access-date=4 December 2016 |archive-date=18 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218190358/https://www.hrw.org/legacy/reports/1996/Rwanda.htm |url-status=live }} * {{cite news |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |title=Interviews – Philip Gourevitch |work=The triumph of Evil |author=PBS |access-date=11 September 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116015057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/evil/interviews/gourevitch.html |url-status=live }} * {{cite book |last=Pottier |first=Johan |year=2002 |title=Re-Imagining Rwanda: Conflict, Survival and Disinformation in the Late Twentieth Century |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |isbn=978-0-5215-2873-3 |access-date=15 July 2020 |archive-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116051404/https://books.google.com/books?id=iRz_QzoVdJcC |url-status=live }} * {{cite journal |last=Power |first=Samantha |year=2001 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |journal=[[The Atlantic Monthly]] |issue=September 2001 |author-link=Samantha Power |access-date=11 March 2017 |archive-date=26 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120626120005/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/4571/ |url-status=live }} * {{cite journal |last=Powers |first=Shannon E. |year=2011 |title=Rwanda's Gacaca Courts: Implications for International Criminal Law and Transitional Justice |url=https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |journal=[[American Society of International Law|Insights]] |volume=15 |pages=1–6 |number=17 |access-date=11 June 2017 |archive-date=12 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412050310/https://www.asil.org/insights/volume/15/issue/17/rwanda%E2%80%99s-gacaca-courts-implications-international-criminal-law-and |url-status=live }} * {{cite book|title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide|last=Prunier|first=Gérard|author-link=Gérard Prunier|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1995|isbn=978-1850652434|edition=1st|location=London}} * {{cite book |title=The Rwanda Crisis, 1959–1994: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=1998 |isbn=978-1-85065-372-1 |edition=2nd |location=London |author-link=Gérard Prunier }} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |title=The Rwanda Crisis: History of a Genocide |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |publisher=Fountain Publishers Limited |year=1999 |isbn=978-9970-02-089-8 |edition=2nd |location=Kampala |access-date=25 September 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111210201/https://books.google.com/books?id=O3aNPwAACAAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |year=2009 |title=Africa's World War: Congo, the Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |location=Oxford |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-970583-2 }} * {{cite news |url=http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |title=Twenty years after genocide France and Rwanda give different versions of history |date=10 April 2014 |ref={{sfnref|RFI|2014}} |author=Radio France International (RFI) |author-link=Radio France International |access-date=13 July 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081248/http://www.english.rfi.fr/africa/20140410-twenty-years-after-genocide-france-and-rwanda-give-different-versions-history |url-status=live }} * {{cite journal |last=Rettig |first=Max |year=2008 |title=Gacaca: Truth, Justice, and Reconciliation in Post-conflict in Rwanda? |journal=[[African Studies Review]] |volume=51 |pages=25–50 |doi=10.1353/arw.0.0091|jstor=27667378 |number=3 |s2cid=144438458 }} * {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |title=France and Rwanda agree to restore relations |date=29 November 2009 |work=Reuters |access-date=9 February 2013 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107171801/http://www.reuters.com/article/ozatp-france-rwanda-relations-idAFJOE5AS09920091129 |url-status=live }} * {{cite book|last=Reyntjens|first=Filip|title=Political Governance in Post-Genocide Rwanda|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-67879-8|location=Cambridge}} * {{cite book |title=''In Steven Leonard Jacobs, ed.'', Confronting Genocide: Judaism, Christianity, Islam ''(pp.&nbsp;291–305)'' |last=Rittner |first=Carol |publisher=[[Lexington Books]] |year=2009 |isbn=978-0-7391-3588-4 |location=Lanham, MD |chapter=Rape, Religion, and Genocide: An Unholy Silence |title-link=Steven L. Jacobs }} * {{cite journal |last=Sarkin |first=Jeremy |year=2001 |title=The Tension between Justice and Reconciliation in Rwanda: Politics, Human Rights, Due Process, and the Role of the Gacaca Courts in Dealing with the Genocide |journal=[[Journal of African Law]] |volume=45 |pages=143–72 |doi=10.1017/s0221855301001675|jstor=3558953 |number=2 |s2cid=145601527 }} * {{cite web |url=http://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |title=The Rwandan Conflict: Origin, Development, Exit Strategies |last=Shyaka |first=Anastase |publisher=National Unity and Reconciliation Commission, Republic of Rwanda |access-date=16 February 2012 |archive-date=3 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503190158/https://repositories.lib.utexas.edu/bitstream/handle/2152/4746/3833.pdf?sequence=1 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Silva-Leander |first=Sebastian |year=2008 |title=On the Danger and Necessity of Democratisation: trade-offs between short-term stability and long-term peace in post-genocide Rwanda |journal=[[Third World Quarterly]] |volume=29 |pages=1601–20 |doi=10.1080/01436590802528754 |number=8 |s2cid=153736296 }} * {{Cite book |last=Straus |first=Scott |url=https://books.google.com/books?id=WyIdXtnTe7EC |title=The Order of Genocide: Race, Power, and War in Rwanda |date=2013 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-6714-1 |language=en}} * {{cite journal |last=Tiemessen |first=Alana Erin |year=2004 |title=After Arusha: Gacaca Justice in Post-Genocide Rwanda |url=http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |volume=8 |pages=57–76 |number=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216203838/http://www.africa.ufl.edu/asq/v8/v8i1a4.pdf |archive-date=16 December 2012 }} * {{cite book |title=Dictionary of Genocide, Volume 2: M–Z |last2=Bartrop |first2=Paul Robert |last3=Jacobs |first3=Steven L. |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |year=2008 |isbn=978-0-313-34644-6 |location=Westport, CT |last1=Totten |first1=Samuel }} * {{cite journal |last=Tully |first=L. Danielle |year=2003 |title=Human Rights Compliance and the Gacaca Jurisdictions in Rwanda |url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10 |journal=[[Boston College International and Comparative Law Review]] |volume=26 |pages=385–411 |number=2 |access-date=15 August 2013 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923204814/http://lawdigitalcommons.bc.edu/iclr/vol26/iss2/10/ |url-status=live }} * {{Cite book|last=Twagilimana |first=Aimable|title=Historical dictionary of Rwanda|date=2007|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5313-3|oclc=141852090}} * {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |title=Rwanda-UNAMIR Background |author=United Nations |access-date=3 October 2018 |archive-date=23 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023091614/http://www.un.org/Depts/DPKO/Missions/unamir_b.htm |url-status=live }} * {{cite book |year=2008 |title=United Nations Peacekeeping Operations: Principles and Guidelines |url=http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |location=New York |publisher=[[United Nations Secretariat]] |ref={{Harvid|UN|2008}} |author=United Nations Department of Peacekeeping Operations |author-link=United Nations |access-date=23 April 2011 |archive-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819214105/http://pbpu.unlb.org/pbps/Library/Capstone_Doctrine_ENG.pdf |url-status=dead }} * {{cite news |url=https://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |title=Panel Finds French Errors in Judgment on Rwanda |last=Whitney |first=Craig R. |date=20 December 1998 |work=The New York Times |location=New York |access-date=9 February 2013 |archive-date=16 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716161358/http://www.nytimes.com/1998/12/20/world/panel-finds-french-errors-in-judgment-on-rwanda.html |url-status=live }} * {{cite book |title=Barbaric Civilization |last=Powell |first=Christopher |publisher=[[McGill-Queen's University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-7735-3856-6 |location=Montreal & Kingston, London, Ithaca }} * {{cite book |title=Century of Genocide |last1=Totten|first1=Samuel|last2=Parsons|first2=William S|publisher=[[Routledge]] |year=2009|isbn=978-0-203-89043-1|location=New York and Londo|author-link=Samuel Totten}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons|Rwandan genocide}} * [http://genocidearchiverwanda.org.rw/ Genocide Archive Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924190038/http://genocidearchiverwanda.org.rw/index.php/Welcome_to_Genocide_Archive_Rwanda |date=2019-09-24 }} * [https://web.archive.org/web/20090301110540/http://www.throughmyeyes.org.uk/server/show/nav.23319 Through My Eyes Website] [[იმპერიული ომის მუზეუმი]] – online exhibition * [http://www.ictr.org/ United Nations International Criminal Tribunal for Rwanda] * [https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ Rwanda Commemoration Project: Genocide in Our Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170122084251/https://www.wcl.american.edu/humright/center/rwanda/ |date=2017-01-22 }} * [http://hrw.org/backgrounder/africa/rwanda0406/ Rwandan Genocide Background] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდა|გენოციდი]] [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:გენოციდი]] pz3rjkxa188lpwce2on8vexcduh6opy 0 29052 5412188 5342014 2026-06-13T05:00:29Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412188 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ინდირა განდი | სურათი = Indira_Gandhi_1966_(cropped).jpg | სურათის ზომა = 250პქ | წარწერა სურათის ქვეშ = | ხელმოწერა = Indira-Gandhi-Signature-Transparent.png | დაბადების თარიღი = [[19 ნოემბერი]], [[1917]] | დაბადების ადგილი = [[ალაჰაბადი]], [[ბრიტანეთის ინდოეთი]] | გარდაცვალების თარიღი = [[31 ოქტომბერი]], [[1984]] | გარდაცვალების ადგილი = [[ნიუ-დელი]], [[ინდოეთი]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | რეზიდენცია = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = [[ჯავაჰარლალ ნერუ]] | დედა = [[კამალა ნერუ]] | მეუღლე = [[ფეროზ განდი]] | შვილები = [[რაჯივ განდი]], [[სანჯაი განდი]] | განათლება = | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = [[ინდუიზმი]] | ჯილდოები = | პარტია = [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]] | საიტი = | რიგი = [[ინდოეთი]]ს მე-6 [[პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[14 იანვარი]], [[1980]] | თანამდებობა დატოვა = [[31 ოქტომბერი]], [[1984]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ჩარან სინგჰი]] | მემკვიდრე = [[რაჯივ განდი]] | რიგი2 = ინდოეთის მე-13 საგარეო საქმეთა მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[19 ივლისი]], [[1984]] | თანამდებობა დატოვა2 = [[31 ოქტომბერი]], [[1984]] | წინამორბედი2 = [[პამულაპარტი ვენკატა ნარასიმჰა რაო]] | მემკვიდრე2 = [[რაჯივ განდი]] | პრეზიდენტი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2 = | რიგი3 = [[ინდოეთი]]ს მე-3 [[პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[19 იანვარი]], [[1966]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[24 მარტი]], [[1977]] | წინამორბედი3 = [[გულზარილალ ნანდა]] | მემკვიდრე3 = [[მორარჯი დესაი]] | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3 = | რიგი4 = ინდოეთის მე-5 საგარეო საქმეთა მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა4 = [[5 სექტემბერი]], [[1967]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[14 თებერვალი]], [[1969]] | წინამორბედი4 = [[მოჰომედალი კურიმ ჩანგლა]] | მემკვიდრე4 = [[დინეშ სინგჰი]] | პრეზიდენტი4 = | პრემიერ-მინისტრი4 = | რიგი5 = | თანამდებობა დაიკავა5 = | თანამდებობა დატოვა5 = | წინამორბედი5 = | მემკვიდრე5 = | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5 = }} '''ინდირა პრიადარშინი განდი''' ({{lang-hi|इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी}}<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Ганди%2C_Индира Ганди, Индира] // Энциклопедия журнала «Вокруг света»</ref>; დ. [[19 ნოემბერი]], [[1917]] — გ. [[31 ოქტომბერი]], [[1984]]) — ინდოელი პოლიტიკოსი, [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]]ს ცენტრალური ფიგურა. [[ინდოეთი]]ს პრემიერ-მინისტრი [[1966]]-[[1977]] და [[1980]]-[[1984]] წლებში. ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი ინდოეთში. [[ინდოეთი]]ს პირველი [[პრემიერ-მინისტრი]]ს [[ჯავაჰარლალ ნერუ]]ს ქალიშვილი და შემდეგი პრემიერ-მინისტრის, [[რაჯივ განდი]]ს დედა. ინდირა განდი ინდოეთის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და ურთიერთგამომრიცხავი პოლიტიკური ლიდერი იყო. მიუხედავად განთქმული გვარისა, მას [[მაჰათმა განდი]]სთან ნათესაობა არ აკავშირებდა. [[1999]] წელს ინდირა განდი [[ათასწლეული]]ს ყველაზე ცნობილ ქალად დაასახელეს [[ბი-ბი-სი]]ს მიერ ჩატარებული გამოკითხვის შედეგად<ref name="«Женщина тысячелетия» по версии BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/543743.stm «Женщина тысячелетия» по версии BBC]</ref>. == ბიოგრაფია == [[ფაილი:Jawaharlal Nehru and his family in 1918.jpg|მინი|left|200პქ|[[ჯავაჰარლალ ნერუ]], [[კამალა ნეუ|კამალა]] და ინდირა. 1918 წელი]] [[ფაილი:Gandhi and Indira.jpg|მინი|left|200პქ|[[მაჰათმა განდი]] და ინდირა. 1930-იანები]] ===ახალგაზრდობა === ინდირა განდი დაიბადა [[1917]] წლის 19 ნოემბერს ქალაქ ალაჰაბადში (თანამედროვე [[უტარ-პრადეში]]ს შტატი), ინდოეთის დამოუკიდებლობისათვის აქტიურად მებრძოლთა ოჯახში. მამამისი [[ჯავაჰარლალ ნერუ]], [[1947]] წელს, ინდოეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, ქვეყნის პირველი პრემიერ-მინისტრი ხდება. დიდი პოპულარობით სარგებლობდა განდის პაპა [[მოტილალ ნერუ]], ინდოეთის ეროვნული კონგრესის ერთ-ერთი ვეტერანი და ლიდერი. პოლიტიკაში აქტიურ მონაწილეობას იღებდნენ განდის ოჯახის ქალბატონებიც: ბებია სვარუპ რანი ნერუ და დედა [[კამალა ნერუ]] არაერთხელ დააპატიმრა ხელისუფლებამ. ორი წლის იყო, როცა [[მაჰათმა განდი]]ს გააცნეს, ხოლო რვა წლის ასაკში მისი რჩევის მიხედვით მშობლიურ ქალაქში დააარსა ტრადიციული ქსოვის განვითარების ბავშვთა კავშირი. ახალგაზრდულ ასაკში მონაწილეობდა დემონსტრაციებში, არაერთხელ ყოფილა დამოუკიდებლობის მებრძოლთა კურიერი. [[1934]] წელს ინდირა შევიდა ეროვნულ უნივერსიტეტში, რომელიც შექმნა მწერალმა [[რაბინდრანათ თაგორი|რაბინდრანათ თაგორმა]]. [[1936]] წელს დედის გარდაცვალების შემდეგ სასწავლებლად გაემგზავრა [[ევროპა]]ში. [[1937]] წელს ჩაირიცხა [[ოქსფორდის უნივერსიტეტი|ოქსფორდის]] სომერვილის კოლეჯში, სადაც შეისწავლა მართვა, [[ისტორია]] და [[ანთროპოლოგია]]. [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს დაწყების შემდეგ გადაწყვიტა დაბრუნებულიყო სამშობლოში. ინდოეთში დაბრუნდა [[სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა|სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის]] გავლით, სადაც ცხოვრობდა მრავალი [[ინდუიზმი|ინდუსი]]. [[კეიპტაუნი|კეიპტაუნში]] გამოვიდა თავისი პირველი პოლიტიკური სიტყვით. [[1941]] წელს იგი დაბრუნდა ინდოეთში, ხოლო [[1942]] წელს ცოლად გაყვა ფეროზა განდის, რომელიც [[ფარსები]]ს ირანული წარმოშობის ხალხს მიეკუთვნებოდა და აღიარებდა [[ზოროასტრიზმი|ზოროასტრიზმს]]. ინდირა და ფეროზი დაქორწინდნენ ყოველგვარი კასტური და რელიგიური ბარიერების უგულვებელყოფის გზით<ref>{{Cite web |url=http://ispr.ru/politiki-mira/radzhiv-gandi/prixod-indiry-gandi-na-post-premer-ministra-indii.html |title=Приход Индиры Ганди на пост премьер-министра Индии {{!}} Институт социально-политических исследований<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2019-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222192435/http://ispr.ru/politiki-mira/radzhiv-gandi/prixod-indiry-gandi-na-post-premer-ministra-indii.html |archivedate=2014-02-22 }}</ref>. ინდირამ მიიღო მისი გვარი. უკვე [[1942]] წელს ცოლ-ქმარი დააპატიმრეს. ინდირა ციხეში დატოვეს [[1943]] წლის მაისამდე. ფეროზსა და ინდირას შეეძინათ ორი ბიჭი: უფროსი, [[რაჯივ განდი|რაჯივი]] — [[1944]] წლის 20 აგვისტოს, ხოლო უმცროსი, [[სანჯაი განდი|სანჯაი]] — [[1946]] წლის 14 დეკემბერს. ბავშვები პაპის სახლში ცხოვრობდნენ<ref>{{Cite web |url=http://ispr.ru/politiki-mira/radzhiv-gandi/feroz-i-indira-gandi.html |title=Фероз и Индира Ганди {{!}} Институт социально-политических исследований<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2019-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222193659/http://ispr.ru/politiki-mira/radzhiv-gandi/feroz-i-indira-gandi.html |archivedate=2014-02-22 }}</ref>. [[1947]] წლის 15 აგვისტოს გამოცხადდა ინდოეთის დამოუკიდებლობა. მალევე ჩამოყალიბდა პირველი ეროვნული მთავრობა. ინდირა განდი გახდა მამამისის, პრემიერ-მინისტრის პირადი მდივანი და მუდამ თან დაყვებოდა [[ჯავაჰარლალ ნერუ]]ს საზღვარგარეთის ვიზიტებში. [[1955]] წელს მამასთან ერთად სტუმრობდა [[საბჭოთა კავშირი|საბჭოთა კავშირს]]. [[1955]] წლიდან ინდირა განდი მუშათა კომიტეტისა და ცენტრალური საარჩევნო კომისიის წევრია, ინდოეთის ეროვნული კონგრესის ქალთა ორგანიზაციის ხელმძღვანელი და ამავე პარტიის სრულიადინდური საპარლამენტო საბჭოს კომიტეტის წევრი. [[1955]] წელს მამასთან ერთად მონაწილეობდა [[ბანდუნგის კონფერენცია]]ში, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა [[მიუმხრობლობის მოძრაობა]]ს. [[1959]]-[[1960]] წლებში ინდირა განდი [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]]ს ხელმძღვანელია. [[1960]] წელს გარდაიცვალა ფეროზ განდი. მომდევნო წელს ინდირა აირჩიეს [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი|იეკ]]-ის მუშათა კომიტეტის წევრად. === პირველი მმართველობა === [[ფაილი:Indira and Nixon.JPG|thumb|240px|[[რიჩარდ ნიქსონი]] და ინდირა განდი, 1971 წელი]] [[1964]] წელს გარდაიცვალა ინდირა განდის მამა [[ჯავაჰარლალ ნერუ]]. ამავე წელს ინდირა აირჩიეს პარლამენტის ქვედა პალატის, [[ლოკ-საბჰა]]ს წევრად იეკ-ის რიგებიდან. ახალმა პრემიერ-მინისტრმა [[ლალ ბაჰადურ შასტრი]]მ შესთავაზა კაბინეტში შესვლა და დაიკავა რადიომაუწყებლობისა და ინფორმაციის მინისტრის თანამდებობა. [[1966]] წელს შასტრის [[ტაშკენტი|ტაშკენტში]], [[პაკისტანი|პაკისტანთან]] სამშვიდობო მოლაპარაკებების დროს გარდაცვალების შემდეგ ინდირა განდი გახდა იეკ-ის ლიდერი და ინდოეთის პრემიერ-მინისტრი (მეორე ქალი მსოფლიოში ამ თანამდებობაზე [[სირიმავო ბანდარანაიკე]]ს შემდეგ). [[1969]] წელს, მას შემდეგ, რაც მისმა მთავრობამ მოახდინა 14 უმსხვილესი ბანკის ნაციონალიზაცია, იეკ-ის კონსერვატორმა ლიდერებმა წარუმატებლად სცადეს მისი პარტიიდან გაძევება. ამის შედეგად ფრაქცია გავიდა იეკ-ის რიგებიდან, რამაც გამოიწვია განხეთქილება პარტიაში. ამის შემდეგ ინდირა სათავეში ჩაუდგა დამოუკიდებელ კონგრესის პარტიას, რომელიც ინდოეთის ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ იეკ-ის ოფიციალურ სამართალმემკვიდრედ ცნო. [[1971]] წელს გაიმარჯვა არჩევნებში სიღარიბესთან ბრძოლის ლოზუნგით. ამავე წელს დაიწყო [[ინდოეთ-პაკისტანის მესამე ომი]], რასაც მოჰყვა [[ბანგლადეში|აღმოსავლეთ პაკისტანის]] [[ომი ბანგლადეშის დამოუკიდებლობისათვის|დამოუკიდებლობისათვის გამოცხადება]]. ამ ომში ინდოეთს მხარს უჭერდა [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირი]]. ინდირა განდის მმართველობის პირველ ეტაპზე ქვეყანაში გაიზარდა [[მრეწველობა]]. ააგეს პირველი [[ატომური ელექტროსადგური]] ([[მაჰარაშტრა]]ს შტატში), [[სოფლის მეურნეობა]]ში მოხდა ე. წ. [[მწვანე რევოლუცია]], რომლის წყალობითაც მრავალი წლის შემდეგ ინდოეთი აღარ იყო დამოკიდებული იმპორტზე. პაკისტანთან უკანასკნელმა ომმა გააუარესა ინდოეთის ეკონომიკური მდგომარეობა და გამოიწვია არეულობები ქვეყანაში. [[1975]] წელს [[უტარ-პრადეში]]ს უზენაესმა სასამართლომ ინდირა განდი დაადანაშაულა [[1971]] წლის არჩევნებში საარჩევნო კანონმდებლობის დარღვევაში და მოუწოდა გადამდგარიყო თანამდებობიდან, თან აეკრძალათ მისთვის პოლიტიკური საქმიანობა ექვსი წლის ვადით. პასუხად, ინდირა განდიმ აამოქმედა კონსტიტუციის 352-ე მუხლი და ქვეყანაში საგანგებო სიტუაცია გამოაცხადა. დაიხურა ყველა ოპოზიციური გაზეთი. [[1977]] წელს, საკუთარი პოპულარობის გადაფასების შემდეგ დანიშნა საპარლამენტო არჩევნები და წააგო. იგი ორჯერ დააპატიმრეს და დაადანაშაულეს კორუფციაში. === მეორე მმართველობა === [[1978]] წელს შექმნა საკუთარი პარტია ინდოეთის ეროვნული კონგრესი (ინდირა). [[1980]] წლის არჩევნებში კვლავ გაიმარჯვა და დაუბრუნდა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას. [[1980]] წელს მასზე განხორციელდა თავდასხმა. 37 წლის ტერორისტმა მას დანა დაარტყა. თავდამსხმელი ადგილზე დააკავეს. მალე ინდირამ მძიმე პირადი დანაკარგი განიცადა — 23 ივნისს ავიაკატასტროფაში დაიღუპა მისი უმცროსი შვილი და მთავარი პოლიტიკური მრჩეველი სანჯაი. ცხოვრების უკანასკნელ წლებში დიდ ყურადღებას უთმობდა მოღვაწეობას მსოფლიო არენაზე, რის შედეგადაც [[1983]] წელს ინდოეთი გახდა [[მიუმხრობლობის მოძრაობა|მიუმხრობლობის მოძრაობის]] თავმჯდომარე. მისი მმართველობის მეორე პერიოდში აღინიშნა კონფლიქტები [[სიქიზმი|სიქებთან]], რომლებიც ძირითადად [[პენჯაბი]]ს შტატში ცხოვრობდნენ. სიქების ლიდერმა [[ჯარნაილ სინგჰ ბინდრანვალი|ჯარნაილ სინგჰმა]] სიქები დამოუკიდებელ თვითმმართველ თემად გამოაცხადა. მისი მიმდევრები ასევე მონაწილეობდნენ პენჯაბში [[ინდუიზმი|ინდუისტებზე]] თავდასხმაში. სიქებმა დაიკავეს [[ოქროს ტაძარი]] [[ამრიტსარი|ამრიტსარში]]. პასუხად ინდოეთის მთავრობამ [[1984]] წლის ივნისში წამოიწყო სამხედრო ოპერაცია „ცისფერი ვარსკვლავი“, რომლის შედეგადაც ტაძარი გაათავისუფლეს, დაიღუპა 500 ადამიანი. სიქების შურისძიებამაც არ დააგვიანა. === მკვლელობა === [[1984]] წლის 31 ოქტომბერს ინდირა განდი მოკლა თავისმა პირადმა მცველმა, რომელიც სიქი იყო. ამ დღეს დილით გეგმავდა ტელეინტერვიუს პიტერ უსტინოვთან, რის გამოც მოიხსნა ტყვიაგაუმტარი ჟილეტი. ქვეყანაში გამოცხადდა 21-დღიანი გლოვა. ინდირა განდისთან გამოსამშვიდობებელი ცერემონია, რომელსაც მილიონობით ადამიანი ესწრებოდა, გაიმართა ტინ-მურტი-ჰაუსის სასახლეში. ორი დღის შემდეგ მოხდა მისი [[კრემაცია]] მდინარე [[ჯამნა|ჯამნის]] ნაპირზე, ინდუისტური წესების მიხედვით. [[ანდერძი]]ს თანახმად მისი ფერფლი [[ჰიმალაი]]ს მთებში მიმოაბნიეს. == წოდებები == * [[ვასედის უნივერსიტეტი]]ს საპატიო დოქტორი * [[მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]]ს საპატიო პროფესორი * [[კიევის ეროვნული უნივერსიტეტი]]ს საპატიო დოქტორი == ხსოვნა == * [[მოსკოვი|მოსკოვში]] არის [[ინდირა განდის მოედანი|მოედანი]] მისი სახელწოდებით. მდებარეობს ლომონოსოვისა და მიჩურინის პროსპექტების კუთხეში. [[1987]] წელს ამ მოედანზე აღმართეს მისი ძეგლი. * მისი ხსოვნის პატივისცემის ნიშნად მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში გამოუშვეს საფოსტო მარკა. * [[1986]] წელს [[დელი]]ს [[ინდირა განდის საერთაშორისო აეროპორტი|აეროპორტს]] ეწოდა მისი სახელი. * ინდირა განდის მოღვაწეობა და მასთან ურთიერთობა აღწერა მწერალმა [[სალმან რუშდი]]მ რომანში „შუაღამის ბავშვები“. === ფილატელიაში === <gallery widths=180 heights=180 caption="[[საფოსტო მარკა|საფოსტო მარკები]]"> File:The Soviet Union 1981 CPA 5256 souvenir sheet (Inauguration of Tropospheric Communications Link between USSR and India. Spasskaya Tower, Moscow and President's House, New Delhi) 1200dpi.jpg|<small>[[სსრკ]], [[1981]] წ.</small> ფაილი:1984 CPA 5588.jpg|<small>[[სსრკ]], [[1984]] წ.</small> File:1987 CPA 5888.jpg|<small>[[სსრკ]], [[1987]] წ.</small> </gallery> == იხილეთ აგრეთვე == * [[რაჯივ განდი]] * [[ჯავაჰარლალ ნერუ]] * [[მაჰათმა განდი]] * [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]] == ბიბლიოგრაფია == * Ганди И. Статьи, речи, интервью. — М.: Наука, 1975 * Ганди И. Внешняя политика Индии. — М.: Прогресс, 1982 * Ганди И. Мир, сотрудничество, неприсоединение. — М.: Прогресс, 1985 == ლიტერატურა == {{ქსე|2|977}} == რესურსები ინტერნეტში == {{commonscat-inline|Indira Gandhi}} {{ვიკიციტატა|ინდირა განდი}} * [http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?query=%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%A0%E1%83%90+%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%93%E1%83%98 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ფოტოარქივი] * [http://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-31136;jsessionid=18A605C8724E0D8FD2FE77A0019C86A7 Oxford Dictionary of National Biography] * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/letters Rare letters by Indira Gandhi] * [http://indiragandhi.in/en/philosophy/speeches Famous and Historic speeches given by Indira Gandhi] * [https://web.archive.org/web/20110212155550/http://www.india-intro.com/jawaharlal-nehru-and-indira-gandhi.html Rare pictures of Indira Gandhi (Archived)] * [http://indiragandhi.in/en Website of Indira Gandhi - The Indira Gandhi Memorial Trust] * [http://www.goodreads.com/author/list/168074.Indira_Gandhi Goodreads - Books by Indira Gandhi] — ინდირა განდის ავტორობით გამოცემული წიგნები * [http://www.thriftbooks.com/a/indira-gandhi/509664/ Thriftbooks - Books by Indira Gandhi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525051722/https://www.thriftbooks.com/a/indira-gandhi/509664/ |date=2019-05-25 }} — ინდირა განდის ავტორობით გამოცემული წიგნები == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{ინდოეთის პრემიერ-მინისტრები}} {{ავტორიტეტული წყაროები}} {{DEFAULTSORT:განდი, ინდირა}} [[კატეგორია:დაბადებული 19 ნოემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1917]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 31 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1984]] [[კატეგორია:XX საუკუნის პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ინდოელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ინდოეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:ინდოელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:ცივი ომის ლიდერები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:აზიის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:ინდოეთის პრემიერ-მინისტრები XX საუკუნეში]] [[კატეგორია:სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურები, რომლებიც მოგვიანებით დააპატიმრეს]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] mqwac1g0h88bp24mus40hszahjrrhrb 0 30106 5412243 3989407 2026-06-13T08:47:01Z Gobrona 28077 5412243 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ბაზიდიუმიანი სოკოები | სურათის ფაილი = Basidiomycota collage.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | კლასი = '''ბაზიდიუმიანი სოკოები''' | ლათ = Basídiomycetes | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | ვიკისახეობები = | commons = | itis = | ncbi = }} '''ბაზიდიუმიანი სოკოები''', ''ბაზიდიომიცეტები'' ({{lang-la|Basídiomycetes}}) ({{lang-el|basidion}} „ფუძე, ძირი“ და mykēs „სოკო“) — უმაღლესი [[სოკოები]]ს [[კლასი (ბიოლოგია)|კლასი]], რომელთა გამრავლების ორგანოა [[ბაზიდიუმი]]. ტიპობრივ მომწიფებულ ბაზიდიუმს 4 ერთუჯრედიანი სპორა (ბაზიდიოსპორა) აქვს, რომლებიც განსაკუთრებულ გამონაზარდებზე — სტერიგმებზე სხედან. გაღივების დროს თითოეული ბაზიდიოსპორა იძლევა პირველად [[ჰაპლოიდი|ჰაპლოიდურ]] მიცელიუმს, რომელიც ჩვეულებრივ მალე იცვლება [[დიპლოიდი|დიპლოიდურით]], რასაც ბაზიდიუმიანი სოკოების უმრავლესობაში წინ უძღვის ერთი და იმავე ან სხვადასხვა ([[ჰეტეროთალიზმი]]) მიცელიუმის უჯრედების შერწყმა. მიცელიუმზე ვითარდება ნაყოფსხეულები. შემდეგ მიმდინარეობს [[მეიოზი]], რაც უმეტესად 4 ბირთვის წარმოქმნით მთავრდება. თითოეული ბირთვი ამ დროისთვის უკვე ჩამოყალიბებულ ბაზიდიოსპორებში გადადის. ბაზიდიუმიანი სოკოების კლასი 15 ათასზე მეტ სახეობას შეიცავს. მრავალი მათგანი იჭმება ([[ბებერასოკო]], [[დათვისსოკო]], [[არყა]]სოკო და სხვები), ზოგი შხამიანია ([[შხამასოკო]], [[თეთრი შხამასოკო]] და სხვა); ზოგიერთი იწვევს მერქნის ლპობას, ზოგიც აზიანებს სასოფლო-სამეურნეო კულტურებს. ნაყოფსხეულებისა და სასპორე სხეულების მიხედვით ბაზიდიუმიანი სოკოები ორ ქვეკლასად იყოფა: ჰოლობაზიდიომიცეტებად (Holobasidiomycetes) და ფრაგმობაზიდიომიცეტებად ({{lang-la|Phragmobasidiomvcetes}}). == ლიტერატურა == {{ქსე|2|144}} [[კატეგორია:ბაზიდიუმიანი სოკოები|*]] 5xy6bqxofiw15zpcohshlmxpg8fz4nv 0 38629 5412190 4890454 2026-06-13T05:00:31Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412190 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = რაჯივ განდი | სურათი = Rajiv Gandhi (1987).jpg | სურათის ზომა = 250პქ | წარწერა სურათის ქვეშ = | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = [[20 აგვისტო]], [[1944]] | დაბადების ადგილი = [[მუმბაი]], [[ბრიტანეთის ინდოეთი]] | გარდაცვალების თარიღი = [[21 მაისი]], [[1991]] | გარდაცვალების ადგილი = შრიპერუმბუდური, [[ტამილნადუ]], [[ინდოეთი]] | მოქალაქეობა = [[ინდოეთი]]<br /> [[ბრიტანეთის ინდოეთი]] | ეროვნება = | რეზიდენცია = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = [[ფეროზ განდი]] | დედა = [[ინდირა განდი]] | მეუღლე = [[სონია განდი]] | შვილები = რაჰულ განდი, პრიანკა ვადრა | განათლება = ტრინიტის კოლეჯი, ლონდონის იმპერიული კოლეჯი, [[კემბრიჯის უნივერსიტეტი]] | პროფესია = | საქმიანობა = პოლიტიკოსი | რელიგია = [[ინდუიზმი]] | ჯილდოები = აუგუსტო სესარ სარდინოს ორდენი, ბჰარატ რატნას ორდენი | პარტია = [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]] | საიტი = | რიგი = [[ინდოეთი]]ს მე-7 [[პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[31 ოქტომბერი]], [[1984]] | თანამდებობა დატოვა = [[2 დეკემბერი]], [[1989]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = [[ზაილ სინგჰი]]<br />[[რამასვამი ვენკატარამანი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = [[ინდირა განდი]] | მემკვიდრე = [[ვიშვანათ პრატაპ სინგჰი]] | რიგი2 = ოპოზიციის ლიდერი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[18 დეკემბერი]], [[1989]] | თანამდებობა დატოვა2 = [[23 დეკემბერი]], [[1990]] | წინამორბედი2 = ვაკანტური | მემკვიდრე2 = [[ლალ კრიშნა ადვანი]] | პრეზიდენტი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2 = ვიშვანათ პრატაპ სინგჰი | რიგი3 = [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი|ინდოეთის ეროვნული კონგრესის თავმჯდომარე]] | თანამდებობა დაიკავა3 = [[1985]] | თანამდებობა დატოვა3 = [[1991]] | წინამორბედი3 = [[ინდირა განდი]] | მემკვიდრე3 = [[პამულაპართი ვენკატა ნარასიმჰა რაო]] | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3 = | რიგი4 = ინდოეთის პარლამენტის წევრი, ამეთი | თანამდებობა დაიკავა4 = [[17 აგვისტო]], [[1981]] | თანამდებობა დატოვა4 = [[21 მაისი]], [[1991]] | წინამორბედი4 = [[სანჯაი განდი]] | მემკვიდრე4 = სატიშ შარმა | პრეზიდენტი4 = | პრემიერ-მინისტრი4 = }} '''რაჯივ განდი''' ({{lang-hi|राजीव गाँधी}}; დ. [[20 აგვისტო]], [[1944]] — გ. [[21 მაისი]], [[1991]]) — [[ინდოეთი]]ს პოლიტიკური მოღვაწე, ინდოეთის [[პრემიერ-მინისტრი]] [[1984]]-[[1989]] წლებში. [[ჯავაჰარლალ ნერუ]]ს შვილიშვილი და [[ინდირა განდი]]ს უფროსი ვაჟი. სწავლობდა [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]]. პოლიტიკაში ჩაერთო საკმაოდ გვიან, უმცროსი ძმის სანჯეის უეცარი გარდაცვალების შემდეგ. [[1980|1980 წელს]] დაინიშნა ინდირა განდის პარტიის [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]]ს ახალგაზრდული ფრთის ხელმძღვანელად. [[1983|1983 წელს]] დაინიშნა პარტის გენერალურ მდივნად და ფაქტობრივად დედის შემცვლელად. [[1984|1984 წლის]] ოქტომბერში ინდირას მკვლელობის შემდეგ არჩეულ იქნა მმართველი პარტიის თავმჯდომარედ, სათავეში ჩაუდგა მთავრობას და ამავე დროს [[1988|1988 წლამდე]] ასრულებდა საგარეო საქმეთა მინისტრის მოვალეობას. [[1989|1989]] წელს მმართველობა დაკარგა, თუმცა რჩება გავლენიან პოლიტიკურ მოღვაწედ ოპოზიციაში. რიგით წინასაარჩევნო კამპანიის დროს, სადაც მას გამარჯვების მაღალი შანსი ჰქონდა, მადრასთან ახლოს თამილელი ტერორისტი [[კამიკაძე]] მკვლელი [[ქალი]]ს მსხვერპლი გახდა. == იხილეთ აგრეთვე == * [[ინდირა განდი]] * [[ჯავაჰარლალ ნერუ]] * [[მაჰათმა განდი]] * [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი]] == ლიტერატურა == * Sachi Sri Kantha; ''Prabhakaran Phenomenon'', Lively Comet Imprint, 2005; 641 pp (chapters 24 to 35, pp.&nbsp;207–352, cover in detail the assassination of Rajiv Gandhi) * ''"Working with Rajiv Gandhi"'' by R.D. Pradhan * Mani Shankar Aiyar ''"Remembering Rajiv''", Rupa, New Delhi, 1992 == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat-inline|Rajiv Gandhi}} * [http://data.bnf.fr/en/12046294/rajiv_gandhi/ რაჯივ განდი] — [[საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკა]] * [http://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A5%80/ რაჯივ განდი] — PM India * [http://nndb.com/people/890/000031797/ Notable Names Database] * [http://www.pressbrief.in/ Press Brief in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109185028/http://www.pressbrief.in/ |date=2018-01-09 }} * [http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/document/actandordinances/TADA.HTM TERRORIST AND DISRUPTIVE ACTIVITIES (PREVENTION) ACT, 1987] * [http://www.qrz.com/database?callsign=VU2RG QRZ Ham Radio Callsign Database – VU2RG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009151513/http://www.qrz.com/database?callsign=VU2RG |date=2013-10-09 }} * [http://www.qsl.net/vu2kyp/ham12.html Rajiv Gandhi Memorial SEANET Convention] {{ინდოეთის პრემიერ-მინისტრები}} {{DEFAULTSORT:განდი, რაჯივ}} [[კატეგორია:დაბადებული 20 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1944]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 21 მაისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1991]] [[კატეგორია:XX საუკუნის პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ინდოელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ინდოეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:მოკლული პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ინდოეთის პრემიერ-მინისტრები XX საუკუნეში]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 4oj7j0xjk8hbddjela6wzq7gm6r3m8m 0 46198 5412162 4825414 2026-06-13T04:27:08Z ნანა1962 171202 5412162 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დოკუმენტი}} '''ამერიკის შეერთებული შტატების დამოუკიდებლობის დეკლარაცია''' ({{lang-en|United States Declaration of Independence}}) — ისტორიული დოკუმენტი, რომელშიც [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] ბრიტანული კოლონიები [[დიდი ბრიტანეთი]]სგან დამოუკიდებლობას აცხადებენ, ერთხმად მიღებული მეორე [[კონტინენტური კონგრესი]]ს მიერ [[1776]] წლის [[4 ივლისი|4 ივლისს]] [[ფილადელფია]]ში, [[პენსილვანია]]. დეკლარაციის მიღების (მაგრამ არა ხელმოწერის) დღე, 4 ივლისი, აშშ-ში დამოუკიდებლობის დღედ ითვლება. დეკლარაცია გახდა პირველი ოფიციალური დოკუმენტი, რომელშიც კოლონიები „[[აშშ|ამერიკის შეერთებულ შტატებად]]“ მოიხსენიება. ==ისტორია== [[ფაილი:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|დამოუკიდებლობის გამოცხადება|250px]] [[ფაილი:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|thumb|ვაშინგტონი გადადის დელავერზე (ჯორჯ ვაშინგტონი დამოუკიდებლობის ომში)– ავტ. [[ემანუელ ლეუცე]], [[1815]] წ. , [[მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი (ნიუ-იორკი)|მეტრორპოლიტენ მუზეუმი]].|right|250px]] [[ფაილი:Gilbert du Motier Marquis de Lafayette.jpg|thumb|200px|როშამბორსა ლაფაიეტი]] მეორე კონტინენტურმა კონგრესმა მიიღო გადაწყვეტილება, რომლის ძალითაც 13 კოლონია [[შტატი|შტატად]] გამოცხადდა. კონგრესმა [[1776]] წლის [[4 ივნისი|4 ივლისს]] დაამტკიცა დამოუკიდებლობის დეკლარაცია, რომელიც ეროვნული მოძრაობის თვალსაჩინო წევრმა [[თომას ჯეფერსონი|თომას ჯეფერსონმა]] შეადგინა. დამოუკიდებლობის დეკლარაციაში ნათქვამი იყო, რომ ადამიანები თანასწორნი შექმნილან მათი ხელშეუხებელი უფლებებია სიცოცხლე. თავისუფლება და ბედნიერებისკენ სწრაფვა. დეკლარაციის შემქმნელებმა დაგმეს კოლონიური ჩაგვრა და ადამიანის წოდებად დაყოფა. კაცობრიობის ისტორიაში პირველად საკანონმდებლო წესით მოისპო [[ფეოდალიზმი|ფეოდალური]] წოდებები, დამყარდა პოლიტიკური თანამდებობები. ეს ყველაფერი მხოლოდ თეთრკანიან მოსახლეობას შეეხო. [[პლანტატორები]]ს კატეგორიული მოთხოვნის შემდეგ დეკლარაციიდან ამოღებული იქნა ზანგების მონობისგან განთავისუფლება. [[კონგრესი|კონგრესს]] არავითარი გადაწყვეტილება არ მიუღია [[ინდიელები|ინდიელთა]] შესახებ. დეკლარაციას ხელი 56-მა კონგრესმენმა მოაწერა. <ref> [The U.S. State Department (1911), The Declaration of Independence, 1776, pp. 10, 11.] </ref> ამრიგად, მეორე კონტინენტურმა კონგრესმა [[ინგლისი|ინგლისისაგან]] თავი დამოუკიდებლად გამოაცხადა. [[ჩრდილოეთ ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტზე]] შეიქმნა ახალი სახელმწიფო [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებული შტატები,]] შემოკლებით [[აშშ]]. [[4 ივლისი]] ამერიკის შეერთებული შტატების ეროვნულ დღესასწაულად გამოცხადდა. აშშ-ის სახელმწიფო [[დროშა]]ზე 13 თეთრ წითელი ზოლი და ვარსკვლავი გამოსახეს. შემდგომში შტატების მატებასთან ერთად სახელმწიფო დროშაზე ვარსკვლავების რაოდენობა გაიზარდა, ამჟამად ვარსკვლავების რაოდენობა 50-ს შეადგენს, ხოლო ზოლების რაოდენობა უცვლელი დარჩა. == იხილეთ აგრეთვე == * [[ამერიკელ განმანათლებელთა პოლიტიკური ესეები]] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.istorik.ru/library/documents/declaration_of_independence/index.htm დამოუკიდებლობის დეკლარაცია საიტზე „История“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025162248/http://www.istorik.ru/library/documents/declaration_of_independence/index.htm |date=2011-10-25 }} * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/indpndnc.htm დამოუკიდებლობის დეკლარაცია] {{ref-ru}} * [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/declaration_transcript.html დამოუკიდებლობის დეკლარაციის ტექსტი] ([[ინგლისური ენა|ინგლისურენოვანი]] ორიგინალი). აშშ-ის ეროვნული არქივები. * [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/declaration_zoom_2.html დამოუკიდებლობის დეკლარაცია ეროვნულ არქივებში (''Stone engraving'')] * [http://onrevolution.narod.ru/US_anthem.html აშშ-ის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია. მასალები აშშ-ის ისტორიის შესახებ] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:აშშ-ის ისტორია]] [[კატეგორია:ფილადელფია]] [[კატეგორია:ამერიკის რევოლუცია]] 2h0lxuxqybhky260tpnwyp19kb29gog 0 48944 5412233 4831752 2026-06-13T08:34:00Z Gobrona 28077 5412233 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ირემასოკო | სურათის ფაილი = Sarcodon imbricatus- the Shingled Hedgehog - Flickr - Dick Culbert.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი = [[თელეფორისებრნი]] | ოჯახი = [[ბანკერასებრნი]] | გვარი = [[სარკოდონი]] | სახეობა = '''ირემასოკო''' | ლათ = Sarcodon imbricatus | ვიკისახეობები = | itis = | ncbi = }} '''ირემასოკო''' ({{lang-la|''Sarcodon imbricatus''}}) — სოკოს სახეობა [[ბანკერასებრნი|ბანკერასებრთა]] [[ოჯახი (ბიოლოგია)|ოჯახი]]სა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს [[ევროპა]]ს,<ref name=arora86>{{cite book |last=Arora |first=David |year=1986 |title=Mushrooms demystified: a comprehensive guide to the fleshy fungi |edition=2nd |location=Berkeley |publisher=Ten Speed Press |isbn=0-89815-169-4 |pages=[https://archive.org/details/mushroomsdemysti00aror_0/page/620 620] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mushroomsdemysti00aror_0/page/620 }}</ref> [[აზია]]სა და [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ს. საშუალო ხარისხის საჭმელ სოკოდ ითვლება. იხმარება ნორჩობაში, ახალი.<ref>{{საქართველოს სოკოები|49}}</ref> იზრდება წიწვოვან ტყეებში ერთეულებად ან ჯგუფებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე. სოკო პირველად აღწერა შვედმა ბუნებისმეტყველმა [[კარლ ლინე]]მ [[1753]] წელს როგორც ''Hydnum imbricatum''.<ref>Nilson, Sven; Persson, Olle (1977). Fungi of Northern Europe 1: Larger Fungi (Excluding Gill-Fungi). Penguin. p. 76. ISBN 0-14-063005-8.</ref> მიმდინარე [[ბინომიალური ნომენკლატურა|ბინომიალური სახელწოდება]] მიანიჭა ფინელმა მიკოლოგმა [[პიტერ ადოლფ კარსტენი|პიტერ ადოლფ კარსტენმა]] [[1881]] წელს. '''სამეცნიერო სინონიმები''': ** {{btname|Hydnum imbricatum|[[L.]]}}{{ბაზიონიმი}} *{{btname|Fungus imbricatus|(L.) [[Paulet]]}} *{{btname|Phaeodon imbricatus|(L.) [[J. Schröt.]]}} *''Hydnum laevigatum'' var. ''gracile'' [[Fr.]] *{{btname|Sarcodon gracilis| (Fr.) [[Quél]]}} == აღწერა == [[ნაყოფსხეული]] — ხორციანი, დიდი ზომის. [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრი — 5-10 (20) სმ-მდე, მშრალი და უხეში, ბრტყლად-ამოზნექილი, მოგვიანებით ცენტრში ფართოდჩაზნექილი, ზოგჯერ ძაბრის ფორმის. კიდეები ტალღოვანი, ნორჩობაში აწეული, სიმწიფეში ოდნავ შემოკეცილი, დაფარულია მსხვილი ამობურცული აწეული ქერცლებით, რომლებიც განლაგებულია კონცენტრული წრეებით და კრამიტს მოგვაგონებს; აქედან მოდის სოკოს სახეობის ლათინური სახელწოდება — ''imbricatus'', რაც ნიშნავს „კრამიტისმაგვარს“. ქუდის ფერი — მომურო ან მონაცრისფრო-მურა, ქერცლები მუქი ფერის. ნორჩობაში ზედაპირი ხავერდოვანია, მაგრამ დროთა განმავლობაში ქერცლები ზომაში იზრდება და უხეშდება და იღებს უფრო მუქ შეფერილობას. მოგვიანებით დამწიფებასთან ერთად ქერცლები ნაწილობრივ ცვივა და ქუდი უფრო გლუვი ხდება. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — მოთეთრო, მოგვიანებით ჭუჭყისფერ-ნაცრისფერი; ნორჩობაში მკვრივი და წვნიანი, სიმწიფეში — მშრალი და მაგარი. ახასიათებს სპეციფიკური მძაფრი სუნი და მომწარო გემო. სიბერეში სუნი უფრო მძაფრი და არასასიამოვნოა. ხშირად ჭიანდება. [[ჰიმენოფორი]] — ხშირი ნემსისმაგვარი მტვრევადი ეკლების სახით 1-10მმ სიგრძის, დაღმავალი და ადვილად მოშორებადი ფეხიდან. ნორჩობაში ეკლები მოთეთროა, ასაკთან ერთად მუქდება და მურა ფერს იღებს. [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — მშრალი, სქელი და მკვრივი, არათანაბრად ცილინდრული, როგორც წესი ძირში გაგანიერებული<ref>Henryk Orłoś: Atlas grzybów leśnych. Warszawa: PWRiL, 1974.</ref> (თითქმის გორგლისმაგვარ ფორმას იღებს); ნორჩობაში მთლიანი, სიმწიფეში ფუყე; სიგრძე — 2-5 (8) სმ, სიგანე — 1-1,5 (3) სმ, ფეხი ექსცენტრულ მდგომარეობაშია ქუდთან. ფეხის ზედაპირი გლუვი და ოდნავ ბოჭკოვანია. ზედა მხარე მონაცრისფროა, ქუდის ფერი, ძირისკენ — მომურო. არსებობს იისფერ ფეხიანი ეგზემპლარები. [[სპორების ფხვნილი]] — მომურო. [[სპორა|სპორები]] — 7-8×5-5,5 მკმ, ელიფსისებური ან თითქმის მომრგვალო, ხორკლიანი, მომურო. == ეკოლოგია და გავრცელება == მიკორიზას ქმნის წიწვოვან ხეებთან. იზრდება მშრალ ნიადაგზე წიწვოვან, იშვიათად შერეულ ტყეებში. უპირატესობას ანიჭებს ქვიშიან ნიადაგს. გვხვდება ერთეულებად ან ჯგუფებად (3-5 ეგზემპლარად). ზოგჯერ ქმნის „[[ქაჯის წრე]]ს“.<ref>Haas, Hans (1969). The Young Specialist looks at Fungi. Burke. p. 170. ISBN 0-222-79409-7.</ref> გავრცელების არეალი მოიცავს [[აზია]]ს ([[ჩინეთი]], [[იაპონია]],<ref>{{cite web|url=https://www.discoverlife.org/search.html|title=Sarcodon imbricatus |publisher=Discover Life|accessdate=22 ივლისი, 2022}}</ref> დასავლეთი [[პაკისტანი]] და [[ციმბირი]]), [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]სა ([[აშშ]] და [[მექსიკა]]) და [[ევროპა|ევროპის]] თითქმის მთელ ტერიტორიას. ირემასოკო შეტანილია პოლონეთის გადაშენების პირას მყოფი სახეობების ნუსხაში.<ref>Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.</ref> '''სეზონი''' — აგვისტოდან ოქტომბრამდე. მასიურად მოდის აგვისტოს მეორე ნახევრიდან სექტემბრის ბოლომდე. ==მსგავსი სახეობები== <gallery class="center"> ფაილი:Sarcodon glaucopus 112419.jpg|''[[Sarcodon glaucopus]]'' ფაილი:Sarcodon scabrosum.jpg|''[[Sarcodon scabrosum]]'' ფაილი:2013-11-20 Sarcodon squamosus (Schaeff.) Quél 387019.jpg|''[[Sarcodon squamosus]]'' ფაილი:Sarcodon stereosarcinon (8014853897).jpg|''[[Sarcodon stereosarcinon]]'' ფაილი:Sarcodon underwoodii 15453.jpg|''[[Sarcodon underwoodii]]'' ფაილი:2006-09-03 Strobilomyces strobilaceus 2.jpg|''[[Strobilomyces strobilaceus]]'' </gallery> </center> == გამოყენება == საშუალო ხარისხის პორობითად საჭმელი სოკოა. ნორჩობაში გამოიყენება ყველანაირი სახით, მათ შორის დამარილებული, დამარინადებული და გახმარი. ახასიათებს მომწარო გემო, რომელიც რამდენიმეწუთიანი ხარშვის შემდეგ ქრება. მძაფრი სპეციფიკური არომატის წყალობით, მცირე რაოდენობით, სუნელადაც იყენებენ. გადაბერებული ეგზემპლარები საკვებად არ გამოიყენება, რადგან მაგრდება და მწარდება. გავრცელებული ინფორმაციით ნედლი ირემასოკო შესაძლოა შხამიანი იყოს.<ref>საიტზე [https://web.archive.org/web/20071016235233/http://www.spbnature.narod.ru/doc1/ejov_pest/index.htm «Грибы Ленинградской области"]</ref> ==გალერეა== <gallery class="center"> ფაილი:2007-09-11 Sarcodon imbricatus 1.jpg ფაილი:Habichtspilz-Sarcodon-imbricatus.jpg ფაილი:Sarcodon imbricatus (7996975740).jpg ფაილი:Sarcodon imbricatus 92072686.jpg ფაილი:Sarcodon imbricatus 93233277.jpg ფაილი:Sarcodon imbricatus.jpg ფაილი:Sarcodon imbricatus0.jpg ფაილი:Sarcodon Imbricatus 26-12-2014 003.jpg </gallery> ==რესურსები ინტერნეტში== *{{commonscat-inline|Sarcodon imbricatus}} *{{Mycobank|414481}} *{{IndexFungorum|414481}} *[http://fungi.biodiversity-georgia.net/sarcodon-imbricatus-l-p-karst ირემასოკო] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723072359/http://fungi.biodiversity-georgia.net/sarcodon-imbricatus-l-p-karst |date=2022-07-23 }} — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] tixpazkr12ytjzvnd5w0yhu88lhb9wd 0 49108 5412232 4677423 2026-06-13T08:28:43Z Gobrona 28077 5412232 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ირმისტუჩა | სურათის ფაილი = 2012-08-29 Hydnum repandum L 256175 crop.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | რიგი = [[მიქლიოსნაირნი]] | ოჯახი = [[ირმისტუჩისებრნი]] | გვარი = [[ირმისტუჩა (გვარი)|ირმისტუჩა]] | სახეობა = '''ირმისტუჩა''' | ლათ = ''Hydnum repandum'' [[L.]] (1753) | ncbi = }} '''ირმისტუჩა''' ({{lang-la|''Hydnum repandum''}}) — სოკოს სახეობა [[ირმისტუჩისებრნი|ირმისტუჩისებრთა]] [[ოჯახი (ბიოლოგია)|ოჯახი]]სა, რომელიც ფართოდ არის გავრცელებული [[ევრაზია|ევრაზიის]]ა და [[ჩრდილოეთ ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] ზომიერი კლიმატის ზონებში. კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა, იჭმება ახალი ნორჩი ეგზემპლარები.<ref>{{საქართველოს სოკოები|48}}</ref> მიკორიზას ქმნის სხვადასხვა სახეობის ფოთლოვან და წიწვოვან ხეებთან. იზრდება ერთეულებად ან დიდ ჯგუფებად ზაფხულიდან შემოდგომამდე. სოკო პირველად აღწერა შვედმა ბუნებისმეტყველმა [[კარლ ლინე]]მ [[1753]] წელს.<ref name="Linnaeus 1753">{{cite book |author=Linnaeus C. |title=Species Plantarum |year=1753 |volume=2 |location=Stockholm, Sweden |publisher=Impensis Laurentii Salvii |page=1178 |language=la |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/359199}}</ref> '''სამეცნიერო სინონიმები''': * {{btname|Dentinum repandum|([[L.]]) [[Gray]]}} * {{btname|Fungus erinaceus|[[Vaill.]]}} * {{btname|Hydnum flavidum|[[Schaeff.]]}} * {{btname|Hypothele repanda|(L.) [[Paulet]]}} * {{btname|Tyrodon repandus|(L.) [[P. Karst.]]}} * {{btname|Sarcodon repandus|(L.) [[Quél.]]}} == აღწერა == [[ნაყოფსხეული]] სიმაღლეში 5—10 სანტიმეტრს აღწევს. [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრი — 3-12 (15) სმ, ხორციანი, მშრალი და მყარია, უსწორმასწორო ბორცვიანი ზედაპირით, ხშირად არასწორი ფორმის. ნორჩობაში ქუდი ოდნავ ამოზნექილია, კიდეები შეკეცილია, ოდნავ ხავერდოვანი; სიბერეში ბრტყელია, ცენტრში ჩაზნექილი და ტალღოვანი, ზოგჯერ ლაპოტისებრი კიდეებით. არცთუ იშვიათად მეზობელი სოკოების ქუდებთან არის შეზრდილი. კანი არ სცილდება. შეფერილობა — ღია-ჯანგმიწისფერი და მოვარდისფრო-ყვითელი მოწითურო-ნარინჯისფერი და ღია-თხილისფრამდე. დაჭერისას ან გაჭრისას მუქდება, იღებს მოწითურო, ნარინჯისფერ ელფერს; მშრალ ამინდში უფერულდება და იღებს მკრთალ-ყვითელ ან მოთეთრო ფერს. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — მკვრივი, მყიფე, მოთეთრო ან მოყვითალო, გადატეხვისას მომურო-ყვითელ ფერს იღებს. სუსტად გამოხატული სასიამოვნო (ხილის) სუნით. ასაკთან ერთად მაგრდება და მწარდება. თითქმის არასდროს არ ჭიანდება.<ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, p. 213-214, ISBN 3-426-00312-0</ref> [[ჰიმენოფორი]] შედგება ხშირი, ფეხისკენ დაღმავალი წვეტიანი ეკლებისგან (ზოგჯერ ფეხის ბაზამდე). ნორჩობაში ეკლები მოკლე და ელასტიურია, მოთეთრო მოყვითალო-მოვარდისფრომდე; სიმწიფეში 4-8 [[მმ]] სიგრძის, ქუდის ფერია,<ref>Pavol Škubla. Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007, ISBN 978-83-245-9550-1.</ref> ადვილად მტვრევადი. [[სოკოს ფეხი|ფეხის]] სიგრძე — 3-5 (8) სმ, სისქე — 1-3 სმ, მკვრივი, მთლიანი (ზოგჯერ კავერნებით), ცილინდრული ან ოდნავ მოხრილი, ხშირად ძირში გაფართოებული. ქუდთან მიმართებაში ექსცენტრული. ზედაპირი გლუვია (ძირში ქეჩისებრი), მშრალი, მოთეთრო ან მოყვითალო, ასაკთან ერთად მუქდება. [[სპორების მტვერი]] — თეთრი, [[სპორა|სპორები]] — 4-8,3×5,4-6,3 [[მკმ]], ფართო-ელიფსისებური ან კვერცხისებრი, გლუვი, უფერული, არაამილოიდური. == ეკოლოგია და გავრცელება == მიკორიზას ქმნის სხვადასხვა სახეობის ფოთლოვან და წიწვოვან ხეებთან.<ref name="Nature">{{cite journal | title=Multilocus phylogenetic analyses reveal unexpected abundant diversity and significant disjunct distribution pattern of the Hedgehog Mushrooms ( Hydnum L.) - Scientific Reports | journal=Scientific Reports | date=6 May 2016 | volume=6 | issue=1 | page=25586 | doi=10.1038/srep25586 | last1=Feng | first1=Bang | last2=Wang | first2=Xiang-Hua | last3=Ratkowsky | first3=David | last4=Gates | first4=Genevieve | last5=Lee | first5=Su See | last6=Grebenc | first6=Tine | last7=Yang | first7=Zhu L. | pmid=27151256 | pmc=4858670 }}</ref><ref name="Wildflowers, wild orchids, fungi, wildlife; nature books, reserves">{{cite web | title=Hydnum repandum, Wood Hedgehog mushroom | website=Wildflowers, wild orchids, fungi, wildlife; nature books, reserves | url=https://www.first-nature.com/fungi/hydnum-repandum.php | access-date=2019-11-18}}</ref> იზრდება ტყეში და ბუჩქნარში ნებისმიერ ნიადაგზე, ხშირად კირიანზე, უპირატესობას ანიჭებს ხავსიან საფარს. უხვად მოდის არყთან შერეულ ნათელ ტყეებში. [[ნაყოფსხეული]] ჩნდება ერთეულებად, გორებად ან დიდ ჯგუფებად,<ref>Ewald Gerhardt, Stefan Łukomski (tłum.). Grzyby – wielki ilustrowany przewodnik. Warszawa: Klub dla Ciebie - Bauer-Weltbild Media, 2006, ISBN 83-7404-513-2.</ref> თითქმის შეზრდილი ქუდებით და ფეხებით ერთ მთლიანობად, ხანდახან რიგებად და „[[ქაჯის წრე|ქაჯის წრეებად]]“.<ref>Dickinson C, Lucas J (1982). VNR Color Dictionary of Mushrooms. New York, New York: Van Nostrand Reinhold. p. 46. ISBN 978-0-442-21998-7.</ref> ფართოდ არის გავრცელებული [[ევროპა]],<ref name="Swenie Baroni Matheny pp. 35–72">{{cite journal | last1=Swenie | first1=Rachel A. | last2=Baroni | first2=Timothy J. | last3=Matheny | first3=P. Brandon | title=Six new species and reports of Hydnum (Cantharellales) from eastern North America | journal=MycoKeys | publisher=Pensoft Publishers | volume=42 | date=2018-11-30 | issue=42 | issn=1314-4049 | doi=10.3897/mycokeys.42.27369 | pages=35–72| pmid=30564052 | pmc=6286385 | doi-access=free }}</ref> [[აზია]]სა და [[ჩრდილოეთ ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] ზომიერი კლიმატის ზონებში. გავრცელების არეალი აგრეთვე მოიცავს [[ავსტრალია]]ს, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდიას]]ა და [[ჩრდილოეთ აფრიკა]]ს. გვხვდება ცივ რეგიონებშიც; [[რუსეთი]]ს ვროპულ ნაწილში, [[ციმბირი|ციმბირში]] და [[შორეული აღმოსავლეთი|შორეულ აღმოსავლეთში]]. '''სეზონი''' — ზაფხულის დასაწყისიდან შემოდგომამდე, პირველ ყინვებამდე (მასიური მოსავალია აგვისტოს მეორე ნახევრიდან სექტემბრის პირველ ნახევრამდე). == მსგავსი სახეობები == <gallery class="center"> Albatrellus-confluens.jpg|''[[Albatrellus confluens]]'' 2011-07-07 Albatrellus cristatus (Schaeff) Kotl.Pouzar 156816.jpg|''[[Albatrellus cristatus]]'' Albatrellus ovinus.JPG|''[[Albatrellus ovinus]]'' Cantharellus cibarius 20090717-01.jpg|''[[Cantharellus cibarius]]'' Dorniger Stachelbart Hericium cirrhatum.JPG|''[[Hericium cirrhatum]]'' Hygrophoropsis aurantiaca - Lindsey.jpg|''[[Hygrophoropsis aurantiaca]]'' Hydnellum mirabile 450605.jpg|''[[Hydnellum mirabile]]'' Hydnum repandum0.jpg|''[[Hydnum albidum]]'' Hydnum rufescens Rusko-orakas IM6601 C.JPG|''[[Hydnum rufescens]]'' Bellybutton Hedgehog Mushroom (Hydnum Umbilicatum).jpg|''[[Hydnum Umbilicatum]]'' </gallery> == კვებითი ღირებულება == კარგი ხარისხის საჭმელ სოკოდ ითვლება. ახასიათებს თხილის მოტკბო გემო. იჭმება ნორჩობაში ახალი, შემწვარი, გამხმარი და დამარინადებული.<ref>Mabey R. (2007). Food for Free. London, UK: Collins. pp. 196–97. ISBN 978-0-00-724768-4.</ref> შესაძლებელია გაყინვაც. სიმწიფეში ახასიათებს მწარე გემო,<ref>Edmund Michael, Bruno Hennig, Hanns Kreisel: Handbuch für Pilzfreunde, Bd. 1: Die wichtigsten und häufigsten Pilze. 5. überarbeitete Auflage. VEB Gustav Fischer Verlag, Jena. 1983.</ref> რომელიც ქვრება წინასწარი გათუთქვის (დაახ. 25 წუთის) შემდეგ.<ref>Bruno Cetto: Der große Pilzführer, Bd. 1. BLV, München 1978. S. 573. ISBN 978-3-405-11909-6.</ref><ref>Luce Höllthaler : «Pilzdelikatessen», Издательство Wilhelm Heyne Verlag, Мюнхен, 1982, стр. 118, ISDN 3-453-40334</ref> მომზადების შემდეგ სოკო ზომაში არ იკლებს. წიწვოვან ხეებთან დაკრეფილ ეგზეპლარებს შესაძლოა ძლიერ გამოხატული არასასიამოვნო გემო ახასიათებდეს.<ref> Courtecuisse R. (1999). Mushrooms of Britain and Europe. Collins Wildlife Trust guides. London: Harpercollins. p. 325. ISBN 978-0-00-220012-7.</ref> ==გალერეა== <gallery class="center"> ფაილი:Hedgehog fungi2.jpg ფაილი:Hydnum repandum semmelstoppelpilz.jpg ფაილი:Hydnum repandum 102029227.jpg ფაილი:Hydnum repandum - Lindsey 3a.jpg ფაილი:Hydnum repandum (29880765305).jpg ფაილი:Hydnum-repandum-semmel-stoppelpilz.jpg ფაილი:Hydnum repandum2.jpg ფაილი:"Sweet Tooth", Dentinum repandum (10190099594).jpg </gallery> == ლიტერატურა == * Мир растений : в 7 т. / Под ред. академика А.Л. Тахтаджяна. Т.2. Слизевики. Грибы — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1991. — 475 с. (Стр. 354). * Аурел Дермек. Грибы. — Братислава: Словарт, 1989. — C. 58. * З.А.Клепина и Е.В.Клепина. Справочник грибника. — Москва: АСТ-ПРЕСС, 2006. — 256 с. (стр. 59) * „Грибы“. Справочник. / пер. с итал. Ф.Двин — Москва: АСТ. Астрель, 2004. — 303 с. (стр. 236) * Лессо Т. Грибы, определитель / пер. с англ. Л. В. Гарибовой, С. Н. Лекомцевой. — М.: «Астрель», „АСТ“, 2003. — С. 238. — ISBN 5-17-020333-0. *Уду Ж. Грибы. Энциклопедия = Le grand livre des Champignons / пер. с фр. — М.: Астрель, АСТ, 2003. — С. 77. — ISBN 5-271-05827-1. ==რესურსები ინტერნეტში== {{commonscat-inline|Hydnum repandum}} *{{IndexFungorum|225014}} *{{Mycobank|225014}} *[http://fungi.biodiversity-georgia.net/hydnum-repandum-l ირმისტუჩა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220708051855/http://fungi.biodiversity-georgia.net/hydnum-repandum-l |date=2022-07-08 }} — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] 0emnfq4od1o4wrcx0o2uluabyl6qg35 14 62576 5412241 4434167 2026-06-13T08:45:00Z Gobrona 28077 5412241 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Boletaceae|ბოლეტუსისებრნი}} {{cat main|ბოლეტუსისებრნი}} [[კატეგორია:ბოლეტუსისნაირნი]] 6q2ixlz3d9pqffw6uaiaabn23wgbblf 14 63444 5412240 2460866 2026-06-13T08:43:27Z Gobrona 28077 5412240 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Tricholomataceae|ტრიქოლომასებრნი}} [[კატეგორია:ფირფიტოვანნი]] lh77cm8tcje0hdlgbhc6yxu7ni47qu0 0 72693 5411892 5411879 2026-06-12T12:02:50Z Surprizi 14671 5411892 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|10|06|2026}} {{ინფოდაფა გალაქტიკა | სახელი = ირმის ნახტომი | სურათი = ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg |წარწერა=„ირმის ნახტომი“ ცის კამარაზე | აღმომჩენი = | აღმოჩენის თარიღი = | ეპოქა = [[J2000.0]] | ტიპი = Sb; Sbc; SB(rs)bc<ref name=ssr100_1_129 /><ref name=:01 /> | დახრილობა = {{Dec|−29|00|28.1699}}<ref name="Petrov" /> | სხივის სიჩქარე = | z = | z_შეცდომა = | მანძილი = {{ly|25,881-26,996|7.935-8.277}}<ref name="ehtc_6"/><ref name="idrani"/><ref name="gravity_2019"/> | პირდაპირი აღვლენა = {{RA|17|45|40.03599}}<ref name="Petrov"/> | ბრუნვის სიჩქარე = | ბრუნვის სიჩქარე_შეცდომა = | ვარსკვლავიერი სიდიდე = |ვარსკვლავები= 100-400 მრდ<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> | ხილული ზომები = {{ly|87,400 ± 3,600|26.8 ± 1.1}}<br />{{small|(''diameter; [[Galaxy#Isophotal diameter|D₂₅ isophote]]'')}} | თანავარსკვლავედი = მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი | რადიუსი = {{kly|50|16}} | მასა = {{val|1.15|e=12|u=}}<ref name="SA-20190308" /><ref name="ARX-20190208" /><ref name="Kafle2012" /> | აბსოლუტური ვარსკვლავიერი სიდიდე = | თვისებები = |ეფექტური რადიუსი={{val|5.75|0.38|ul=კპს}}<ref>{{Citation |last1=Lian |first1=Jianhui |title=The size of the Milky Way galaxy |date=June 28, 2024 |arxiv=2406.05604 |last2=Zasowski |first2=Gail |last3=Chen |first3=Bingqiu |last4=Imig |first4=Julie |last5=Wang |first5=Tao |last6=Boardman |first6=Nicholas |last7=Liu |first7=Xiaowei}}</ref> |H I მასშტაბის სიგრძე={{convert|70|kpc|ly|sigfig=3|abbr=on|lk=on|disp=x|<br /><small>(|)</small>}}<ref name=kalberla>{{cite journal | last1=Kalberla | first1=Peter M.W. | last2=Kerp | first2=Jürgen | title=The H<small>I</small> Distribution of the Milky Way | journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume=47 | issue=1 | date=2009-09-01 | issn=0066-4146 | doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823 |bibcode=2009ARA&A..47...27K| pages=27–61 | url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-082708-101823 | access-date=2025-10-23}}</ref> |თხელი დისკო={{Convert|220|-|450|pc|ly|abbr=on|lk=off|sigfig=3}}<ref name="bland">{{Cite journal |last1=Bland-Hawthorn |first1=Joss |last2=Gerhard |first2=Ortwin |year=2016 |title=The Galaxy in Context: Structural, Kinematic, and Integrated Properties |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=54 |pages=529–596 |arxiv=1602.07702 |bibcode=2016ARA&A..54..529B |doi=10.1146/annurev-astro-081915-023441 |s2cid=53649594}}</ref> |სქელი დისკო={{Convert|2.6|±|0.5|kpc|ly|abbr=on|lk=off|sigfig=2}}<ref name="bland" /> |იმპულსის მომენტი=~{{val|1|e=67|u=J s}}<ref>{{Cite web |last=Karachentsev |first=Igor |title=Double Galaxies §&nbsp;7.1 |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054350/https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=April 5, 2015 |website=ned.ipac.caltech.edu |publisher=Izdatel'stvo Nauka}}</ref> |label1=მზის [[გალაქტიკური წელი|გალაქტიკური ბრუნვის პერიოდი]]|data1={{val|212|e=6|ul=წ}}<ref name="newview">{{Cite web |date=April 1, 2020 |title=A New Map of the Milky Way |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427183810/https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |archive-date=April 27, 2021 |access-date=August 10, 2022 |website=[[Scientific American]]}}</ref> | label2 = [[სიმჭიდროვის ტალღის თეორია|სპირალური დისკოს ბრუნვის პერიოდი]] | data2 = 220-{{val|360|e=6|ul=წ}}<ref name=rotation_pattern_speeds /> | label3 = [[ტოტიანი სპირალური გალაქტიკა|ტოტიანი სპირალური გალაქტიკის ბრუნვის პერიოდი]] | data3 = 160-{{val|180|e=6|ul=წ}}<ref name="structure">{{Cite journal |last1=Shen |first1=Juntai |last2=Zheng |first2=Xing-Wu |year=2020 |title=The bar and spiral arms in the Milky Way: Structure and kinematics |journal=Research in Astronomy and Astrophysics |volume=20 |issue=10 |page=159 |arxiv=2012.10130 |bibcode=2020RAA....20..159S |doi=10.1088/1674-4527/20/10/159 |s2cid=229005996}}</ref> | label4 = სიჩქარე CMB ათვლის სისტემასთან მიმართებაში | data4 = {{val|552.2|5.5|u=km/s}}<ref name=COBE1993 /> | label5 = Escape velocity at Sun's position | data5 = {{val|550|u=km/s}}<ref name="Kafle2014" /> | label6 = Dark matter density at Sun's position | data6 = {{val|0.0088|0.0024|0.0018}} {{solar mass|link=yes}}<nowiki/>pc{{sup|−3}} ({{val|0.35|0.08|0.07}} GeV&nbsp;cm⁻³)<ref name="Kafle2014" /> }} '''ირმის ნახტომი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> აგრეთვე ცნობილი როგორც '''ხარის ნავალი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''იერუსალიმის გზა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დათვისფეხა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''ცის-იკანკლედი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დევის ნამუხლარი'''<ref name="ენციკლოპედია"/> ({{lang-la|Via Lactea}}; {{lang-el|Γαλαξίας|galaxias|რძიანი გზა}}) — [[გალაქტიკა]], რომელიც სხვა ვარსკვლავურ სისტემებთან ერთად მოიცავს ჩვენს [[მზის სისტემა]]საც. ირმის ნახტომი არის ტოტიანი (ბარიანი) სპირალური გალაქტიკა D₂₅ იზოფოტალური დიამეტრით, რომელიც შეფასებულია 87,400 ± 3,600 სინათლის წლით (26.8 ± 1.1 კილოპარსეკი), მაგრამ სპირალური მკლავების სისქე დაახლოებით 1000 სინათლის წელია (უფრო მეტი ტოტის ხაზთან). ბოლოდროინდელი სიმულაციების მიხედვით, ბნელი მატერიის არე, რომელიც ასევე შეიცავს ზოგიერთ ხილულ ვარსკვლავს, შეიძლება გაგრძელდეს თითქმის 2 მილიონი სინათლის წლის დიამეტრამდე (613 კპს).<ref name=croswell2020 /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომს რამდენიმე თანამგზავრი-გალაქტიკა გააჩნია და შედის [[ადგილობრივი ჯგუფი|გალაქტიკათა ადგილობრივ ჯგუფში]], რომელიც თავის მხრივ [[ქალწულის ზეგროვა|ქალწულის ზეგროვის]] ნაწილს წარმოადგენს, ის კი თავად [[ლანიაკეა]]ს ზეგროვის კომპონენტია.<ref name=":001" /><ref name=":002" /> ვარაუდობენ, რომ იგი შეიცავს 100-400 მილიარდ [[ვარსკვლავი|ვარსკვლავს]]<ref name=":003" /><ref name=":004" /> და სულ მცირე ამდენივე [[პლანეტა]]ს.<ref name="Nature-20120111" /><ref name="Space-20130102"/> მზის სისტემა მდებარეობს გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27 000 [[სინათლის წელი|სინათლის წლის]] (8.3 კპს) რადიუსში,<ref name="Gillessen2016" /> [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდეზე, რომელიც გაზისა და მტვრის სპირალური ფორმის კონცენტრაციაა. ყველაზე შიდა 10 000 სინათლის წლის ვარსკვლავები ქმნიან ამობურცულობას და ერთ ან მეტ ტოტს, რომლებიც გამოსხივდება ამობურცულობიდან. გალაქტიკური ცენტრი არის ინტენსიური რადიოწყარო, რომელიც ცნობილია, როგორც [[მშვილდოსანი A*]], ზემასიური [[შავი ხვრელი]] 4,100 (± 0.034) მილიონი მზის მასით.<ref name="NYT-20220131"/><ref name="ARX-20220128"/> ირმის ნახტომის უძველესი ვარსკვლავები თითქმის ისეთივე ძველია, როგორც თავად სამყარო და, სავარაუდოდ, [[დიდი აფეთქება|დიდი აფეთქების]] ბნელი საუკუნეების შემდეგ მალევე ჩამოყალიბდნენ.<ref name="HD_140283_(arXiv)"/> [[გალილეო გალილეი]]მ პირველად [[1610]] წელს თავისი ტელესკოპით სინათლის ზოლი ცალკეულ ვარსკვლავებად დაყო. 1920-იანი წლების დასაწყისამდე ასტრონომების უმეტესობა ფიქრობდა, რომ ირმის ნახტომი სამყაროს ყველა ვარსკვლავს შეიცავდა.<ref name=":005" /> ასტრონომებს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისს]] შორის [[1920]] წელს გამართული დიდი დებატების შემდეგ,<ref name="shapley_curtis" /> [[ედუინ ჰაბლი]]ს [[1923]] წელს ჩატარებულმა დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი გალაქტიკიდან მხოლოდ ერთ-ერთი იყო. ==მითოლოგია== {{მთავარი|ირმის ნახტომი მითოლოგიაში}} ბაბილონურ ეპიკურ პოემა „ენუმა ელიში“, ირმის ნახტომი შექმნილია პირველყოფილი მარილიანი წყლის დრაკონის, ტიამატის, მოკვეთილი კუდისგან, რომელიც ბაბილონის ეროვნულმა ღმერთმა, მარდუქმა, ცაში დასვა მისი მოკვლის შემდეგ.<ref name=":006"/><ref name=":007"/> ოდესღაც ითვლებოდა, რომ ეს ამბავი ეფუძნებოდა შუმერულ ძველ ვერსიას, რომელშიც ტიამატი ნიპურის ენლილმა მოკლა,<ref name=":008"/><ref name="Lambert1964"/> მაგრამ ახლა ითვლება, რომ ეს მხოლოდ ბაბილონელი პროპაგანდისტების გამოგონებაა, რომელთა მიზანია მარდუკის შუმერულ ღვთაებებზე უპირატესად წარმოჩენა.<ref name="Lambert1964" /> ბულგარულად ცნობილია „ჩალის“, „სალმატას“ სახელითაც: ღარიბი კაცი გოდრით სვინის (ნათლიის) ჩალას იპარავს. გოდორი ძირგავარდნილი აღმოჩნდა, ჩალა გზაში ებნევა. დილით სვინა კარზე მოადგება, ქურდობას საყვედურობს. კაცი თავს იმართლებს. მაშინ სვინა წყევლის: ამ გზაზე დაფენილ ჩალას ცეცხლი წაეკიდოს და არასოდეს ჩაქრეს, რომ შენი ქურდობა მოგაგონოსო. ჩალას ცეცხლი წაეკიდა და ასე გაჩნდა ცაზე თეთრი ზოლი.{{Sfn-2|„მითოლოგიური ლექსიკონი“|1983|გვ=228-229}} ==ვიზუალური მხარე== [[ფაილი:Milky Way Night Sky Black Rock Desert Nevada.jpg|მინი|მაქსიმალურად ბნელი ადგილიდან დანახული ირმის ნახტომი]] ირმის ნახტომი დედამიწიდან ჩანს, როგორც თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, დაახლოებით 30° სიგანის, რომელიც ღამის ცაზე რკალისებურად არის გამოკვეთილი.<ref name=pasachoff1994 /> მიუხედავად იმისა, რომ მთელ ცაზე შეუიარაღებელი თვალით დანახული ყველა ცალკეული ვარსკვლავი ირმის ნახტომის გალაქტიკის ნაწილია, ტერმინი „ირმის ნახტომი“ შემოიფარგლება სინათლის ამ ზოლით.<ref>{{Cite book |last=Rey |first=H. A. |url=https://archive.org/details/stars00hare/page/145 |title=The Stars |date=1976 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-395-24830-0 |page=[https://archive.org/details/stars00hare/page/145 145]}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |url=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |title=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium |last2=Filippenko |first2=Alex |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-68756-1 |page=384 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142950/https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> სინათლე წარმოიქმნება გალაქტიკური სიბრტყის მიმართულებით განლაგებული ვარსკვლავებისა და სხვა მასალის გროვისაგან. ზოლის გარშემო უფრო კაშკაშა რეგიონები ჩანს როგორც რბილი ვიზუალური ლაქები, რომლებიც ცნობილია, როგორც [[ვარსკვლავთგროვა]]. მათგან ყველაზე თვალსაჩინოა [[დიდი მშვილდოსნის ვარსკვლავთგროვა]], გალაქტიკის ცენტრალური ამოზნექილი ნაწილი.<ref>{{Cite journal |last=Crossen |first=Craig |date=July 2013 |title=Observing the Milky Way, part I: Sagittarius & Scorpius |journal=Sky & Telescope |language=en |volume=126 |issue=1 |page=24 |bibcode=2013S&T...126a..24C}}</ref> ზოლის შიგნით არსებული ბნელი რეგიონები, როგორიცაა დიდი ნაპრალი და ქვანახშირის ტომარა, არის ადგილები, სადაც [[კოსმოსური მტვერი]] ბლოკავს შორეული ვარსკვლავების სინათლეს. სამხრეთ ნახევარსფეროს ხალხები, მათ შორის ინკები და ავსტრალიელი აბორიგენები, ამ რეგიონებს ბნელ ღრუბლების თანავარსკვლავედებად მიიჩნევდნენ.<ref>{{Cite book |last=Urton |first=Gary |title=At the Crossroads of the Earth and the Sky: An Andean Cosmology |date=1981 |publisher=Univ. of Texas Pr. |isbn=0-292-70349-X |series=Latin American Monographs |volume=55 |location=Austin |pages=102–4, 109–11 |author-link=Gary Urton}}</ref> ცის ის არეალი, რომელსაც ირმის ნახტომი ფარავს, [[აცილების ზონა]]ს უწოდებენ.<ref>{{Cite web |last=Starr |first=Michelle |date=July 14, 2020 |title=A Giant 'Wall' of Galaxies Has Been Found Stretching Across The Universe |url=https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205141100/https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |archive-date=February 5, 2021 |access-date=May 5, 2022 |website=ScienceAlert |language=en-gb}}</ref> ირმის ნახტომს შედარებით დაბალი ზედაპირული სიკაშკაშე აქვს. მისი ხილვადობა შეიძლება მნიშვნელოვნად შემცირდეს ფონური სინათლის გამო, როგორიცაა სინათლის დაბინძურება ან მთვარის შუქი. ირმის ნახტომის ხილვადობისთვის ცა უნდა იყოს დაახლოებით 20.2 მაგნიტუდაზე მუქი კვადრატულ წამში.<ref>{{Cite journal |last=Crumey |first=Andrew |date=2014 |title=Human contrast threshold and astronomical visibility |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=442 |issue=3 |pages=2600–2619 |arxiv=1405.4209 |bibcode=2014MNRAS.442.2600C |doi=10.1093/mnras/stu992 |doi-access=free |s2cid=119210885}}</ref> ის უნდა იყოს ხილული, თუ ზღვრული მაგნიტუდა დაახლოებით +5.1 ან მეტია და აჩვენებს დიდ დეტალებს +6.1-ზე.<ref name="steinicke_sakiel2007" /> ეს ართულებს ირმის ნახტომის დანახვას კაშკაშა განათებული ურბანული ან გარეუბნული ტერიტორიებიდან, მაგრამ ძალიან თვალსაჩინოა სოფლის ტერიტორიებიდან დანახვისას, როდესაც მთვარე ჰორიზონტს ქვემოთაა. ხელოვნური ღამის ცის სიკაშკაშის რუკები აჩვენებს, რომ დედამიწის მოსახლეობის ერთ მესამედზე მეტს არ შეუძლია ირმის ნახტომის დანახვა სახლებიდან სინათლის დაბინძურების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Falchi |first1=Fabio |last2=Cinzano |first2=Pierantonio |last3=Duriscoe |first3=Dan |last4=Kyba |first4=Christopher C. M. |last5=Elvidge |first5=Christopher D. |last6=Baugh |first6=Kimberly |last7=Portnov |first7=Boris A. |last8=Rybnikova |first8=Nataliya A. |last9=Furgoni |first9=Riccardo |date=June 1, 2016 |title=The new world atlas of artificial night sky brightness |journal=Science Advances |language=en |volume=2 |issue=6 |article-number=|arxiv=1609.01041 |bibcode=2016SciA....2E0377F |doi=10.1126/sciadv.1600377 |issn=2375-2548 |pmc=4928945 |pmid=27386582}}</ref> დედამიწიდან დანახვისას, ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყის ხილული რეგიონი იკავებს ცის იმ ნაწილს, რომელიც მოიცავს 30 თანავარსკვლავედს. გალაქტიკური ცენტრი მდებარეობს [[მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი]]ს მიმართულებით, სადაც ირმის ნახტომი ყველაზე კაშკაშაა. მშვილდოსნიდან, თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, როგორც ჩანს, გადის გალაქტიკურ ანტიცენტრში, [[მეეტლის თანავარსკვლავედი|მეეტლის თანავარსკვლავედში]]. შემდეგ ზოლი ცის გარშემო აგრძელებს მოძრაობას, უკან მშვილდოსნამდე, ცას ორ დაახლოებით თანაბარ ნახევარსფეროდ ყოფს.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=James |date=November 14, 2015 |title=Which Constellations Can Be Seen Along The Milky Way? |url=https://www.astronomytrek.com/which-constellation-can-be-seen-along-the-milky-way/ |access-date=August 13, 2024 |language=en-US}}</ref> გალაქტიკური სიბრტყე [[ეკლიპტიკა|ეკლიპტიკის]] მიმართ (ცაში მზის გზა) დაახლოებით 60°-ით არის დახრილი. ის ციური ეკვატორის მიმართ 63°-იანი კუთხითაა დახრილი.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Galactic Plane {{!}} COSMOS |url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane |access-date=July 9, 2025 |website=astronomy.swin.edu.au}}</ref> ===შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვება=== ირმის ნახტომის სინათლის ზოლისა და მისი გალაქტიკური ცენტრის დაკვირვებისთვის საჭიროა შემდეგი პირობები:<ref>{{Cite web |last=Forecast |first=Milky Way |title=How to See the Milky Way: Complete Beginner's Guide |url=https://milkywayforecast.com/guides/how-to-see-milky-way |access-date=2026-04-26 |website=milkywayforecast.com |language=en}}</ref> *თვალების ადაპტაცია ბნელ ცაზე (30 წუთი); *დაბალი სინათლის დაბინძურება (ბორთლის სკალით 4 ან უფრო დაბალი); *დაბალი მთვარის შუქი ან საერთოდ მისი არ ყოფნა (ახალი მთვარის 5-დღიანი ფანჯრის დროს); *ნისლისა და ტენიანობის დაბალი დონე; *სწორედ შერჩეული წლის დრო იმ ნახევარსფეროსთვის, საიდანაც აკვირდებით; *ღამის სწორი დრო; სხვა ციური ობიექტების მსგავსად, ღამის ცაზე ის ამოდის და ეშვება. ხედვის სწორი მიმართულება: ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ის სამხრეთით მდებარეობს, მშვილდოსანსა და მორიელს შორის. სამხრეთ ნახევარსფეროში, ის კილსა და კენტავრთან ახლოსაა. ==კვლევის ისტორია== ===უძველესი, შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვებები=== „მეტეოროლოგიაში“ [[არისტოტელე]] (ძვ. წ. 384-322) აცხადებს, რომ ბერძენმა ფილოსოფოსებმა [[ანაქსაგორა]]მ (დაახლ. ძვ. წ. 500–428) და [[დემოკრიტე]]მ (ძვ. წ. 460–370) ივარაუდეს, რომ ირმის ნახტომი არის ვარსკვლავების ნათება, რომლებიც პირდაპირ არ ჩანს დედამიწის ჩრდილის გამო, მაშინ როცა სხვა ვარსკვლავები მზისგან იღებენ სინათლეს, მაგრამ მათი ნათება მზის სხივებით არის დაფარული.<ref>Aristotle with W. D. Ross, ed., ''The Works of Aristotle'' ... (Oxford, England: Clarendon Press, 1931), vol. III, ''Meteorologica'', E. W. Webster, trans., Book 1, Part 8, [https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft#page/n37/mode/2up/ pp. 39–40] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411091135/https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft|date=April 11, 2016}}: "(2) Anaxagoras, Democritus, and their schools say that the milky way is the light of certain stars ... shaded by the earth from the sun's rays."</ref> თავად არისტოტელე თვლიდა, რომ ირმის ნახტომი დედამიწის ზედა ატმოსფეროს ნაწილი იყო, ვარსკვლავებთან ერთად, და რომ ის ვარსკვლავების წვის თანმდევი პროდუქტი იყო, რომელიც არ იფანტებოდა ატმოსფეროში მისი უკიდურესი მდებარეობის გამო და ქმნიდა მის დიდ წრეს. მისი თქმით, ირმის ნახტომის გალაქტიკის რძისფერი იერსახე [[დედამიწის ატმოსფერო]]ს გარდატეხის გამოა.<ref name="What does your image show">{{Cite web |title=What does your image show |url=http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315164805/http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |archive-date=March 15, 2023 |access-date=October 20, 2022 |website=mo-www.harvard.edu}}</ref><ref name="Montada" /><ref>{{Cite book |last1=Aristotle |url=http://archive.org/details/workstranslatedi03arisuoft |title=Works |translator1-first=William David |translator1-last=Ross |translator2-last=Smith |translator2-first=John Alexander |date=1931<!--Ignore the archive.org metadata. Pay attention to what's actually on the title page--> |location=Oxford |publisher=Clarendon Press <!--these people just digitized the archive.org copy: |others=Robarts – University of Toronto--> |page=345}}</ref> ნეოპლატონისტმა ფილოსოფოსმა [[ოლიმპიოდორე უმცროსი|ოლიმპიოდორე უმცროსმა]] (დაახლ. 495–570 წწ.) გააკრიტიკა ეს შეხედულება და ამტკიცებდა, რომ თუ ირმის ნახტომი მთვარეზე ქვემთვარის ფორმის იქნებოდა, ის დედამიწაზე სხვადასხვა დროსა და ადგილას განსხვავებულად უნდა ჩანდეს და რომ მას [[პარალაქსი]] უნდა ჰქონდეს, რაც მას არ აქვს. მისი აზრით, ირმის ნახტომი ციურია. ამ იდეამ მოგვიანებით მუსლიმურ სამყაროზე დიდ გავლენა იქონია.<ref name="heidarzadeh2008" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ალ-ბირუნი]]მ (973–1048) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „ნისლიანი ვარსკვლავების ბუნების უთვალავი ფრაგმენტების ერთობლიობაა“.<ref name="mactutor_albirundi" /> [[ალ-ანდალუსია|ანდალუსიელმა]] ასტრონომმა ავემპასემ (გარდაიცვალა 1138 წელს) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა, მაგრამ დედამიწის ატმოსფეროში უწყვეტ გამოსახულებას წარმოადგენდა, რის დასტურადაც მოიყვანა იუპიტერისა და მარსის შეერთების დაკვირვება [[1106]] ან [[1107]] წლებში.<ref name="Montada" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ნასირ ალ-დინ ტუსი]]მ (1201–1274) თავის ნაშრომში „თადკირა“ დაწერა: „ირმის ნახტომი, ანუ გალაქტიკა, შედგება ძალიან დიდი რაოდენობით პატარა, მჭიდროდ დაჯგუფებული ვარსკვლავებისგან, რომლებიც, მათი კონცენტრაციისა და სიმცირის გამო, ღრუბლიან ლაქებს ჰგვანან. ამის გამო, მას რძის ფერს ადარებდნენ“.<ref name="ragep1993" /> იბნ ქაიმ ალ-ჯავზიამ (1292–1350) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „უამრავი პაწაწინა ვარსკვლავია, რომლებიც ერთად არიან შეკრებილნი უძრავი ვარსკვლავების სფეროში“.<ref name="Livingston" /> ===დაკვირვებები ტელესკოპებით=== [[ფაილი:Herschel-Galaxy.png|მინი|ირმის ნახტომის ფორმა, რომელიც უილიამ ჰერშელის მიერ 1785 წელს ვარსკვლავების დათვლის მიხედვით იქნა გამოტანილი. მზის სისტემა ცენტრთან ახლოს იყო ნავარაუდები]] ირმის ნახტომის, როგორც მრავალი ვარსკვლავისგან შემდგარი სისტემის, დადასტურება [[1610]] წელს გაჩნდა, როდესაც [[გალილეო გალილეი]]მ [[ოპტიკური ტელესკოპი]] გამოიყენა ირმის ნახტომის შესასწავლად და აღმოაჩინა, რომ ის უამრავი მკრთალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა.<ref>{{Cite web |title=Galileo Galilei - Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo/ |access-date=2026-04-29 |website=Maths History |language=en}}</ref> [[1755]] წლის ტრაქტატში [[იმანუელ კანტი|იმანუელ კანტმა]], [[ტომას რაიტი]]ს ვარაუდის არასწორად ინტერპრეტაციისას, რომ ირმის ნახტომს ბუშტის ფორმა ჰქონდა, ვარაუდობდა (სწორად), რომ ირმის ნახტომი შესაძლოა უზარმაზარი რაოდენობის ვარსკვლავებისგან შემდგარი მბრუნავი სხეული ყოფილიყო, რომლებიც ერთმანეთთან შეკავებულია მზის სისტემის მსგავსი გრავიტაციული ძალებით, მაგრამ გაცილებით დიდ მასშტაბებში.<ref name=Sanders-2013>{{Citation |title=The Discovery of the Milky Way Galaxy |date=2013 |work=Revealing the Heart of the Galaxy: The Milky Way and its Black Hole |pages=13–24 |editor-last=Sanders |editor-first=Robert H. |access-date=2026-04-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139856546.002 |isbn=978-1-107-03918-6}}</ref>  შედეგად მიღებული ვარსკვლავების დისკო, შიგნიდან ჩვენი პერსპექტივიდან ცაზე ზოლად იქნებოდა დანახული. რაიტმა და კანტმა ასევე ივარაუდეს, რომ ღამის ცაზე ხილული ნისლეულებიდან ზოგიერთი შესაძლოა თავად ცალკეული „გალაქტიკები“ ყოფილიყო, ჩვენის მსგავსი.<ref name=Sanders-2013/> კანტი როგორც ირმის ნახტომს, ასევე „[[გალაქტიკური ნისლეულები|გალაქტიკურ ნისლეულებს]]“ „კუნძულოვან სამყაროებს“ უწოდებდა, ტერმინი, რომელიც 1930-იან წლებამდეც აქტუალური იყო.<ref name="our_galaxy" /> ირმის ნახტომის ფორმისა და მასში მზის პოზიციის აღწერის პირველი მცდელობა [[უილიამ ჰერშელი|უილიამ ჰერშელმა]] [[1785]] წელს განახორციელა, ხილული ცის სხვადასხვა რეგიონში ვარსკვლავების რაოდენობის ფრთხილად დათვლით. მან შექმნა ირმის ნახტომის ფორმის დიაგრამა, მზის სისტემის ცენტრთან ახლოს მდებარეობით.<ref name=Sanders-2013/> [[1845]] წელს ლორდ როსმა ააგო ახალი ტელესკოპი და შეძლო ინდივიდუალური წერტილოვანი წყაროების გარჩევა იმ დროისთვის ბნელ შესქელებებში, რომლებიც ნისლეულების სახელითაა ცნობილი და ასევე სპირალური სტრუქტურის იდენტიფიცირება იმაში, რაც დღეს [[მორევი (გალაქტიკა)|მორევის გალაქტიკის]] (M51) სახელითაა ცნობილი.<ref name=abbey /><ref>See: * Rosse revealed the spiral structure of [[Whirlpool Galaxy]] (M51) at the 1845 meeting of the British Association for the Advancement of Science. Rosse's illustration of M51 was reproduced in J. P. Nichol's 1846 book. ** {{cite journal |last1=Rosse |first1=Earl of |title=On the nebula 25 Herschel, or 61 [should read: 51] of Messier's catalogue |journal=Report of the Fifteenth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; Held at Cambridge in June 1845 § Notices and Abstracts of Miscellaneous Communications to the Sections |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1846 |page=4 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310235347/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |url-status=live }} ** {{Cite book |last=Nichol |first=John Pringle |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |title=Thoughts on Some Important Points Relating to the System of the World |date=1846 |publisher=William Tait |location=Edinburgh, Scotland |page=23 |access-date=February 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308094837/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} Rosse's illustration of the Whirlpool Galaxy appears on the plate that immediately precedes p. 23. * {{cite journal |last1=South |first1=James |title=Auszug aus einem Berichte über Lord ''Rosse's'' grosses Telescop, den Sir ''James South'' in The Times, Nr. 18899, 1845 April 16 bekannt gemacht hat |journal=Astronomische Nachrichten |date=1846 |volume=23 |issue=536 |pages=113–118 |doi=10.1002/asna.18460230802 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |trans-title=Excerpt from a report about Lord Rosse's great telescope, which Sir James South made known in The Times [of London], no. 18,899, 1845 April 16 |language=de |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145128/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |url-status=live }} On March 5, 1845, Rosse observed M51, the [[Whirlpool Galaxy]]. From column 115: "The most popularly known nebulæ observed this night were the ring nebulæ in the Canes Venatici, or the 51st of Messier's catalog, which was resolved into stars with a magnifying power of 548". * {{cite journal |last1=Robinson |first1=T. R. |title=On Lord Rosse's telescope |journal=Proceedings of the Royal Irish Academy |date=1845 |volume=3 |issue=50 |pages=114–133 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |access-date=February 17, 2020 |archive-date=June 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610193425/https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |url-status=live }} Rosse's early observations of nebulae and galaxies are discussed on pp. 127–130. * {{cite journal |last1=Rosse |first1=The Earl of |title=Observations on the nebulae |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=1850 |volume=140 |issue=140 |pages=499–514 |url=https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |doi=10.1098/rstl.1850.0026 |doi-access=free |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142957/https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |url-status=live }} Rosse's illustrations of nebulae and galaxies appear on the plates that immediately precede the article. * {{cite journal |last1=Bailey |first1=M. E. |last2=Butler |first2=C. J. |last3=McFarland |first3=J. |title=Unwinding the discovery of spiral nebulae |journal=Astronomy & Geophysics |date=April 2005 |volume=46 |issue=2 |pages=2.26–2.28 |doi=10.1111/j.1468-4004.2005.46226.x |doi-access=free}}</ref> [[1904]] წელს, ვარსკვლავების საკუთარი მოძრაობების შესწავლისას, [[იაკობუს კაპტეინი|იაკობუს კაპტეინმა]] განაცხადა, რომ ეს შემთხვევითი არ იყო, როგორც იმ დროს ითვლებოდა; ვარსკვლავები შეიძლებოდა დაიყოს ორ ნაკადად, რომლებიც თითქმის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობდნენ.<ref>See: * {{Cite book |last=Kapteyn |first=Jacobus Cornelius |title=Congress of Arts and Science, Universal Exposition, St. Louis, 1904 |date=1906 |publisher=Houghton, Mifflin and Co. |editor-last=Rogers |editor-first=Howard J. |volume=4 |location=Boston and New York |pages=396–425 |chapter=Statistical methods in stellar astronomy |access-date=February 6, 2020 |chapter-url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308053515/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} From pp. 419–420: "It follows that the one set of the stars must have a systematic motion relative to the other.&nbsp;... these two main directions of motion must be in reality diametrically opposite." * {{cite journal |last1=Kapteyn |first1=J. C. |title=Star streaming |journal=Report of the Seventy-fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science, South Africa |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1905 |pages=257–265 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042552/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |url-status=live }}</ref> მოგვიანებით გაირკვა, რომ კაპტეინის მონაცემები იყო ირმის ნახტომის ბრუნვის პირველი მტკიცებულება,<ref>See: * {{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |date=1907 |title=Ueber die Eigenbewegungen der Fixsterne |trans-title=On the proper motions of the fixed stars |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |url-status=live |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen (Reports of the Royal Society of Science at Göttingen) |language=de |volume=5 |pages=614–632 |bibcode=1907NWGot...5..614S |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308142441/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |archive-date=March 8, 2021 |access-date=February 6, 2020}} * {{cite journal |last1=Schwarzschild |first1=K. |title=Ueber die Bestimmung von Vertex und Apex nach der Ellipsoidhypothese aus einer geringeren Anzahl beobachteter Eigenbewegungen |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen |date=1908 |pages=191–200 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |trans-title=On the determination, according to the ellipsoid hypothesis, of the vertex and apex from a small number of observed proper motions |language=de |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308024321/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |url-status=live }}</ref> რამაც საბოლოოდ [[ბერტილ ლინდბლადი]]სა და [[იან ჰენდრიკ ოორტი|იან ოორტის]] მიერ გალაქტიკური ბრუნვის აღმოჩენამდე მიიყვანა. [[1917]] წელს, [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისმა]] დააკვირდა ანდრომედას ახალ ვარსკვლავ S-ს დიდი ანდრომედას ნისლეულში (მესიეს ობიექტი 31). ფოტოგრაფიული ჩანაწერების ძიებისას მან კიდევ 11 ახალი ვარსკვლავი აღმოაჩინა. კერტისმა შენიშნა, რომ ეს ახალი ვარსკვლავიერები, საშუალოდ, 10 სიდიდით უფრო მკრთალი იყო, ვიდრე ირმის ნახტომში მომხდარი. შედეგად, მან შეძლო მანძილის 150,000 პარსეკის შეფასება. ის გახდა „სამყაროების კუნძულის“ ჰიპოთეზის მომხრე, რომლის მიხედვითაც სპირალური ნისლეულები დამოუკიდებელი გალაქტიკები იყო.<ref>{{Cite journal |last=Curtis |first=Heber D. |date=1917 |title=Novae in spiral nebulae and the island universe theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=29 |issue=171 |pages=206–207 |bibcode=1917PASP...29..206C |doi=10.1086/122632 |doi-access=free}}</ref><ref name=pasp100_6 /> [[1920]] წელს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და ჰებერ კერტისს შორის გაიმართა დიდი დებატები ირმის ნახტომის ბუნების, სპირალური ნისლეულების და სამყაროს ზომების შესახებ. დიდი ანდრომედას ნისლეულის გარე გალაქტიკის არსებობის შესახებ თავისი მტკიცების დასასაბუთებლად, კერტისმა აღნიშნა ირმის ნახტომში მტვრის ღრუბლების მსგავსი ბნელი ზოლების გაჩენა, ასევე [[დოპლერის ეფექტი|დოპლერის მნიშვნელოვანი წანაცვლება]].<ref name=weaver /> კამათი საბოლოოდ გადაჭრა [[ედუინ ჰაბლი|ედუინ ჰაბლმა]] 1920-იანი წლების დასაწყისში [[მაუნტ ვილსონის ობსერვატორია|მაუნტ ვილსონის ობსერვატორიის]] 2.5 მეტრიანი ჰუკერის ტელესკოპის გამოყენებით. ამ ახალი ტელესკოპის სინათლის შეგროვების ძალით, მან შეძლო ასტრონომიული ფოტოების გადაღება, რომლებიც ზოგიერთი სპირალური ნისლეულის გარე ნაწილებს ცალკეული ვარსკვლავების კოლექციებად ყოფდა. მან ასევე შეძლო ზოგიერთი ცეფეიდური ცვლადის იდენტიფიცირება, რომელთა გამოყენებაც შეეძლო ნისლეულებამდე მანძილის შესაფასებლად. მან აღმოაჩინა, რომ ანდრომედას ნისლეული მზიდან 275 000 პარსეკის დაშორებით მდებარეობს, რაც ძალიან შორსაა იმისთვის, რომ ირმის ნახტომის ნაწილი ყოფილიყო.<ref name=jrasc83_6 /><ref name=apj69_103 /> ===დაკვირვებები თანამგზავრებით=== [[ევროპის კოსმოსური სააგენტო]]ს [[კოსმოსური ხომალდი]] [[Gaia]] მილიარდი ვარსკვლავის პარალაქსის განსაზღვრით მანძილის შეფასებას იძლევა და ირმის ნახტომის რუკას ქმნის.<ref>{{Cite web |date=September 14, 2016 |title=New Milky Way Map Is a Spectacular Billion-Star Atlas |url=http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915183426/http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science/ |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gaia > Gaia DR1 |url=http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915091251/http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |website=www.cosmos.esa.int}}</ref> Gaia-ს მონაცემები შეფასებულია, როგორც „ტრანსფორმაციული“. შეფასებულია, რომ Gaia-მ დაკვირვებული ვარსკვლავების რაოდენობა 1990-იან წლებში დაახლოებით 2 მილიონიდან 2 მილიარდამდე გაზარდა. მან სივრცის გაზომვადი მოცულობა რადიუსში 100-ჯერ და სიზუსტით 1000-ჯერ გაზარდა.<ref name="Skibba">{{Cite journal |last=Skibba |first=Ramin |date=June 10, 2021 |title=A galactic archaeologist digs into the Milky Way's history |url=https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |url-status=live |journal=Knowable Magazine |doi=10.1146/knowable-060921-1 |s2cid=236290725 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804193831/https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |archive-date=August 4, 2022 |access-date=August 4, 2022 |doi-access=free}}</ref> [[2020]] წელს ჩატარებულმა კვლევამ დაასკვნა, რომ Gaia-მ გალაქტიკის მერყევი მოძრაობა აღმოაჩინა, რაც შესაძლოა გამოწვეული იყოს „დისკოს ბრუნვის ღერძის არასფერული ჰალოს მთავარ ღერძთან მიმართებაში არასწორი განლაგებით, ან ჰალოში დაგროვილი მატერიით, რომელიც გვიანი დაცემის დროს იქნა მიღებული, ან ახლომდებარე, ურთიერთქმედი თანამგზავრული გალაქტიკებიდან და მათი თანმდევი მოქცევით“.<ref>{{Cite journal |last1=Poggio |first1=E. |last2=Drimmel |first2=R. |last3=Andrae |first3=R. |last4=Bailer-Jones |first4=C. A. L. |last5=Fouesneau |first5=M. |last6=Lattanzi |first6=M. G. |last7=Smart |first7=R. L. |last8=Spagna |first8=A. |date=2020 |title=Evidence of a dynamically evolving Galactic warp |journal=Nature Astronomy |volume=4 |issue=6 |pages=590–596 |arxiv=1912.10471 |bibcode=2020NatAs...4..590P |doi=10.1038/s41550-020-1017-3 |s2cid=209444772}}</ref> [[2024]] წლის აპრილში გამოქვეყნდა საწყისი კვლევები და მასთან დაკავშირებული რუკები, რომლებიც ირმის ნახტომის მაგნიტურ ველებს მოიცავდა.<ref name="NYT-20240419">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |title=The Dusty Magnets of the Milky Way |url=https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |date=April 19, 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240419104158/https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |archive-date=April 19, 2024 |access-date=April 19, 2024 }}</ref> ==ასტროგრაფია== ===მზის მდებარეობა და სამეზობლო=== {{მთავარი|დედამიწის მდებარეობა}} მზე მდებარეობს [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდესთან ახლოს, ადგილობრივი ბუშტის ადგილობრივ ვარსკვლავთშორის ღრუბელში, [[რედკლიფის ტალღა]]სა და გაყოფილი ხაზოვანი სტრუქტურების (ყოფილი [[გოულდის სარტყელი]]) შორის.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=January 7, 2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520 |number=7794}}</ref> გილესენის და სხვების (2016) მიერ Sgr A*-ის გარშემო ვარსკვლავური ორბიტების შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ მზე გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27.14 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (8.32 ± 0.14 კპს)<ref name="Gillessen2016" /> მანძილზე მდებარეობს. ბოელმა და სხვებმა (2016) მნიშვნელობა კიდევ უფრო შეამცირეს — 25.64 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (7.86 ± 0.14 კპს), ასევე ვარსკვლავის ორბიტის ანალიზის გამოყენებით.<ref name="boehle2016" /> მზე ამჟამად გალაქტიკური დისკოს ცენტრალური სიბრტყის 5-30 პარსეკით (16-98 სინ. წელი) ზემოთ ან ჩრდილოეთით მდებარეობს.<ref name=majaess2009 /> ადგილობრივ მკლავსა და პერსევსის მკლავს შორის მანძილი დაახლოებით 2000 პარსეკია (6500 სინ. წელი).<ref name="fn9" /> მზე და შესაბამისად, მზის სისტემა, მდებარეობს ირმის ნახტომის გალაქტიკურ სასიცოცხლო ზონაში.<ref name="mullen-2001">{{Cite news |last=Mullen, Leslie |date=May 18, 2001 |title=Galactic Habitable Zones |work=NAI Features Archive |agency=Nasa Astrobiology Institute |url=http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |access-date=May 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409002532/http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |archive-date=April 9, 2013}}</ref><ref name="sundin-2006">{{Cite journal |last=Sundin |first=M. |year=2006 |title=The galactic habitable zone in barred galaxies |journal=International Journal of Astrobiology |volume=5 |issue=4 |pages=325–326 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |doi=10.1017/S1473550406003065 |s2cid=122018103}}</ref> მზიდან 15 პარსეკის (49 სინ. წელი) რადიუსის მქონე სფეროს შიგნით დაახლოებით 208 ვარსკვლავია, რომელთა აბსოლუტური სიდიდე 8.5-ზე მეტია, რაც იძლევა ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 69 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 2360 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი კაშკაშა ვარსკვლავების სიიდან). მეორეს მხრივ, მზიდან 5 პარსეკის (16 სინ. წელი) რადიუსში არის 64 ცნობილი ვარსკვლავი (ნებისმიერი სიდიდის, 4 [[ყავისფერი ჯუჯა|ყავისფერი ჯუჯის]] გარდა), რაც იძლევა დაახლოებით ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 8.2 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 284 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი ვარსკვლავების სიიდან). ეს ასახავს იმ ფაქტს, რომ გაცილებით მეტი მკრთალი ვარსკვლავია, ვიდრე კაშკაშა: მთელ ცაზე დაახლოებით 500 ვარსკვლავია, რომლებიც აშკარა სიდიდე 4-ზე კაშკაშაა, მაგრამ 15.5 მილიონი ვარსკვლავია კაშკაშა, ვიდრე აშკარა სიდიდე 14.<ref>{{Cite web |title=Magnitude |url=http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-date=February 6, 2008 |access-date=August 9, 2013 |publisher=National Solar Observatory{{snd}}Sacramento Peak}}</ref> მზის გზის მწვერვალი, ანუ მზის მწვერვალი, არის მიმართულება, რომლითაც მზე მოძრაობს ირმის ნახტომში ადგილობრივი უძრაობის სტანდარტის გავლით. მზის გალაქტიკური მოძრაობის ზოგადი მიმართულებაა ვარსკვლავი დენებისკენ, გედის თანავარსკვლავედთან ახლოს, გალაქტიკური ცენტრის მიმართულებით დაახლოებით 90 ცის გრადუსიანი კუთხით. მზის ორბიტა ირმის ნახტომის გარშემო, სავარაუდოდ, დაახლოებით ელიფსური იქნება, გალაქტიკური სპირალური მკლავებიდან გამომდინარე პერტურბაციებით და არაერთგვაროვანი მასის განაწილებით. გარდა ამისა, მზე გალაქტიკურ სიბრტყეში დაახლოებით 2.7-ჯერ გადის ორბიტაზე.<ref>{{Cite book |last1=Moore |first1=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |title=Patrick Moore's Data Book of Astronomy |last2=Rees |first2=Robin |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49522-6 |edition=2nd |page=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215095853/https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |archive-date=February 15, 2017 |url-status=live}}</ref> ეს ძალიან ჰგავს იმას, თუ როგორ მუშაობს მარტივი ჰარმონიული ოსცილატორი წევის ძალის გარეშე. ბოლო დრომდე ითვლებოდა, რომ ეს რხევები ემთხვეოდა დედამიწაზე მასობრივი სიცოცხლის ფორმების გადაშენების პერიოდებს.<ref name="extinction" /> CO მონაცემებზე დაყრდნობით მზის სპირალურ სტრუქტურაში ტრანზიტის ეფექტების ხელახალი ანალიზით კორელაცია ვერ იქნა ნაპოვნი.<ref name="overholt_etal" /> მზის სისტემას ირმის ნახტომის ერთი ორბიტის (გალაქტიკური წელიწადი) დასასრულებლად დაახლოებით 240 მილიონი წელი სჭირდება,<ref name="sparke_gallagher" /> ამიტომ, ითვლება, რომ მზემ თავისი სიცოცხლის განმავლობაში 18-20 ორბიტა და ადამიანების წარმოშობის დღიდან 1/1250 ბრუნი დაასრულა. მზის სისტემის ორბიტალური სიჩქარე ირმის ნახტომის ცენტრის გარშემო დაახლოებით 220 კმ/წმ ანუ სინათლის სიჩქარის 0.073%-ია. მზე [[ჰელიოსფერო]]ში 84,000 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობს. ამ სიჩქარით, მზის სისტემას დაახლოებით 1,400 წელი სჭირდება 1 სინათლის წლის მანძილის გასავლელად, ანუ 8 დღე 1 [[ასტრონომიული ერთეული]]ს გასავლელად.<ref name=garlick2002 /> მზის სისტემა მიემართება ზოდიაქოს თანავარსკვლავედის მორიელის მიმართულებით, რომელიც [[ეკლიპტიკა]]ს მიჰყვება.<ref>{{Cite web |date=April 8, 2011 |title=Solar System's 'Nose' Found; Aimed at Constellation Scorpius |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907130456/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-date=September 7, 2015}}</ref> ===გალაქტიკური კვადრანტები=== {{მთავარი|გალაქტიკური კვადრანტი}} [[File:Galactic longitude.JPG|thumb|მზის მდებარეობის დიაგრამა ირმის ნახტომში; კუთხეები წარმოადგენს გრძედებს გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაში]] გალაქტიკური კვადრანტი, ან ირმის ნახტომის კვადრანტი, ირმის ნახტომის ოთხი წრიული სექტორიდან ერთ-ერთს აღნიშნავს. ასტრონომიაში, გალაქტიკური კვადრანტების გამოყოფა [[გალაქტიკური კოორდინატთა სისტემა|გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაზეა]] დაფუძნებული, რომელშიც მზე კოორდინატთა სისტემის საწყის წერტილად მოიაზრებს.<ref>{{Citation |last1=Blaauw |first1=A. |title=The new I. A. U. system of galactic coordinates (1958 revision) |date=1960 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=121 |issue=2 |pages=123–131 |bibcode=1960MNRAS.121..123B |doi=10.1093/mnras/121.2.123 |display-authors=1 |last2=Gum |first2=C. S. |last3=Pawsey |first3=J. L. |last4=Westerhout |first4=G. |doi-access=free}}</ref> კვადრანტებს გააჩნიათ თავისი რიგითი ნომერი — მაგალითად, „პირველი გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name="toolsofradio">{{Citation |last1=Wilson |first1=Thomas L. |title=Tools of Radio Astronomy |date=2009 |url=https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426084004/https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |url-status=live |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-85121-9 |display-authors=1 |archive-date=April 26, 2016 |last2=Rohlfs |first2=Kristen |last3=Hüttemeister |first3=Susanne|bibcode=2009tra..book.....W }}</ref> „მეორე გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name=NASAAD131K>{{cite journal |bibcode=2004A&A...418..131K |doi=10.1051/0004-6361:20034530 |author=Kiss, Cs |author2=Moór, A. |author3=Tóth, L. V. |title=Far-infrared loops in the 2nd Galactic Quadrant |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=418 |date=April 2004 |arxiv=astro-ph/0401303 |pages=131–141|s2cid=7825138|url=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2004/16/aa0530.pdf|access-date=August 17, 2010}}</ref> ან „ირმის ნახტომის მესამე კვადრანტი“.<ref name="Lampton1997">{{Cite journal |author=Lampton, M. |author2=Lieu, R. |author3=Schmitt, J. H. M. M. |author4=Bowyer, S. |author5=Voges, W. |author6=Lewis, J. |author7=Wu, X. |display-authors=1 |date=February 1997 |title=An All-Sky Catalog of Faint Extreme Ultraviolet Sources |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=108 |issue=2 |pages=545–557 |bibcode=1997ApJS..108..545L |doi=10.1086/312965 |doi-access=free}}</ref> ჩრდილოეთ გალაქტიკური პოლუსიდან — 0° (ნულოვანი გრადუსი), რომელიც მზიდან იწყება და გალაქტიკური ცენტრის გავლით გადის, რიგითობით შემდეგი კვადრანტებია: ::{| ! გალაქტიკური<br />კვადრანტი<br /> &nbsp; ! გალაქტიკური<br />გრძედი<br />[[გალაქტიკური გრძედი|(ℓ)]] ! &nbsp; <br />წყარო<br /> &nbsp; |- !align="center"|1-ლი |align="right" | 0° ≤ ℓ ≤ 90° &nbsp; |align="center"|<ref name="vanWoerden-Strom-2006">{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=Hugo |last2=Strom |first2=Richard G. |date=June 2006 |title=The beginnings of radio astronomy in the Netherlands |url=http://www.astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |journal=Journal of Astronomical History and Heritage |volume=9 |issue=1 |pages=3–20 |bibcode=2006JAHH....9....3V |doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2006.01.01 |s2cid=16816839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100919025431/http://astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |archive-date=September 19, 2010}}</ref> |- !align="center"|მე-2 |align="right" |&nbsp; 90° ≤ ℓ ≤ 180° |align="center"|<ref name=NASAAD131K /> |- !align="center"|მე-3 |align="right" |180° ≤ ℓ ≤ 270° |align="center"|<ref name="Lampton1997" /> |- !align="center"|მე-4<br /> &nbsp; |align="right" |270° ≤ ℓ ≤ 360°<br />(360° ≅ 0°) |align="center"|<ref name="toolsofradio" /><br /> &nbsp; |} გალაქტიკური გრძედით (ℓ) საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით ზრდით (დადებითი ბრუნვა), როგორც ეს გალაქტიკური ცენტრის ჩრდილოეთიდან ჩანს (ხედვის წერტილი, რომელიც რამდენიმე ასეული ათასი სინათლის წლის მანძილზეა) დედამიწა ბერენიკეს თანავარსკვლავედის მიმართულებით); თუ გალაქტიკური ცენტრის სამხრეთიდან დააკვირდებით (მოქანდაკის თანავარსკვლავედში მსგავსი მანძილით დაშორებული ხედვის წერტილიდან), ℓ საათის ისრის მიმართულებით გაიზრდებოდა (უარყოფითი ბრუნვა). ==ზოგადი მახასიათებლები== ===ზომა=== ირმის ნახტომი [[ადგილობრივი ჯგუფი]]ს ორი უდიდესი გალაქტიკიდან ერთ-ერთია (მეორე [[ანდრომედეს გალაქტიკა]]ა). თუმცა, მისი გალაქტიკური დისკოს ზომა და ის, თუ რამდენად განსაზღვრავს ის იზოფოტალურ დიამეტრს, ბოლომდე შესწავლილი არ არის.<ref name="Lopez2018" /> ვარაუდობენ, რომ გალაქტიკაში ვარსკვლავების მნიშვნელოვანი ნაწილი 26 კილოპარსეკის (80,000 სინ. წლის) დიამეტრშია და რომ გარე დისკოს მიღმა ვარსკვლავების რაოდენობა მკვეთრად მცირდება ძალიან დაბალ ნიშნულამდე, ექსპონენციალური დისკოს ექსტრაპოლაციის მიმართ შიდა დისკოს მასშტაბის სიგრძესთან მიმართებაში.<ref name=arxiv0909.3857 /><ref name="Lopez2018" /> ასტრონომიაში გალაქტიკის ზომის დასადგენად რამდენიმე მეთოდი გამოიყენება და თითოეულით შესაძლებელია მიღებულ იქნას განსხვავებული შედეგები. ყველაზე ხშირად გამოყენებული მეთოდია D₂₅ სტანდარტი — [[იზოფოტი]], სადაც B-დიაპაზონში (სინათლის 445 ნმ ტალღის სიგრძე, ხილული სპექტრის ლურჯ დიაპაზონში) გალაქტიკის ფოტომეტრული სიკაშკაშე 25 მაგ/არკწმ²-ს აღწევს.<ref name="Dimensions">{{Cite web |title=Dimensions of Galaxies |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927170330/http://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |archive-date=September 27, 2022 |access-date=August 22, 2022 |website=ned.ipac.caltech.edu}}</ref> 1997 წლის გუდვინის და სხვების შეფასებით, ცეფეიდური ცვლადი ვარსკვლავების განაწილება 17 სხვა სპირალურ გალაქტიკაში შედარდა ირმის ნახტომის ვარსკვლავებთან და მოდელირებული იქნა მათი ზედაპირის სიკაშკაშესთან დამოკიდებულება. ამან მოგვცა ირმის ნახტომის იზოფოტალური დიამეტრი 26.8 ± 1.1 კილოპარსეკის ტოლი (87,400 ± 3,600 სინ. წელი), იმის გათვალისწინებით, რომ ექსპონენციალური დისკო წარმოადგენს გალაქტიკურ დისკოს და გალაქტიკის ცენტრალური ზედაპირის სიკაშკაშის (μ₀) 22.1 ± 0.3 B-მაგ/არკწმ^-2 და დისკოს მასშტაბის სიგრძეს (h) 5.0 ± 0.5 კპს (16,300 ± 1,600 სინ. წელს) მიღებით.<ref name="Average">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704216 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=The Milky Way is just an average spiral |date=April 22, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref><ref name="Goodwin">{{Cite journal |last1=Goodwin |first1=S. P. |last2=Gribbin |first2=J. |last3=Hendry |first3=M. A. |date=August 1998 |title=The relative size of the Milky Way |journal=The Observatory |volume=118 |pages=201–208 |bibcode=1998Obs...118..201G}}</ref><ref name="Castro">{{Cite journal |last1=Castro-Rodríguez |first1=N. |last2=López-Corredoira |first2=M. |last3=Sánchez-Saavedra |first3=M. L. |last4=Battaner |first4=E. |year=2002 |title=Warps and correlations with intrinsic parameters of galaxies in the visible and radio |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=391 |issue=2 |pages=519–530 |arxiv=astro-ph/0205553 |bibcode=2002A&A...391..519C |doi=10.1051/0004-6361:20020895 |s2cid=17813024}}</ref> ეს ანდრომედეს გალაქტიკის იზოფოტალურ დიამეტრზე მნიშვნელოვნად მცირეა და ოდნავ ნაკლებია გალაქტიკების საშუალო იზოფოტალურ ზომებზე, რომლებიც 28.3 კპს-ს (92,000 ლი-სი) შეადგენს.<ref name="Goodwin" /> ნაშრომში ასკვნიან, რომ ირმის ნახტომი და ანდრომედეს გალაქტიკა არ იყო ზედმეტად დიდი სპირალური გალაქტიკები და არც ისინი იყვნენ ცნობილ უდიდესთა შორის (თუ პირველი არ იყო ყველაზე დიდი), როგორც ადრე ფართოდ იყო გავრცელებული მოსაზრების თანახმად, არამედ არიან საშუალო ზომის ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკები.<ref name="Goodwin_Hubble">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704289 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=New Determination of the Hubble Parameter Using the Principle of Terrestrial Mediocrity |date=April 30, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref> ირმის ნახტომის შედარებითი ფიზიკური მასშტაბის შესადარებლად, თუ მზის სისტემა ნეპტუნამდე მონეტის ზომის იქნებოდა (24.3 მმ), ირმის ნახტომი დაახლოებით იქნებოდა შეერთებული შტატების ჩრდილო-სამხრეთის უდიდესი ხაზი.<ref>{{Cite web |title=How Big is Our Universe: How far is it across the Milky Way? |url=http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130305005817/http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |archive-date=March 5, 2013 |access-date=March 13, 2013 |website=NASA-Smithsonian Education Forum on the Structure and Evolution of the Universe, at the Harvard Smithsonian Center for Astrophysics}}</ref> [[1978]] წლის კიდევ უფრო ძველი კვლევა ირმის ნახტომის უფრო დაბალ დიამეტრს, დაახლოებით 23 კპს-ს (75,000 სინ. წელს) აჩვენებდა.<ref name="Goodwin" /> [[2015]] წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში აღნიშნული იყო, რომ არსებობს ვარსკვლავების რგოლისებრი ძაფი, სახელწოდებით Triangulum-Andromeda Ring (TriAnd Ring), რომელიც შედარებით ბრტყელი გალაქტიკური სიბრტყის ზემოთ და ქვემოთ ტალღოვანია. როგორც ვარაუდობენ, ერთფეროვანი რგოლის გარდა, ძირითადად დისკოს რხევებისა და ირმის ნახტომის გარშემო შემოხვევის შედეგია, დიამეტრით მინიმუმ 50 კპს (160,000 ლი),<ref>{{Cite journal |last1=Newberg |first1=Heidi Jo |last2=Xu |first2=Yan |last3=Carlin |first3=Jeffrey L. |last4=Liu |first4=Chao |last5=Deng |first5=Licai |last6=Li |first6=Jing |last7=Schoenrich |first7=Ralph |last8=Yanny |first8=Brian |display-authors=1 |date=March 1, 2015 |title=Rings and Radial Waves in the Disk of the Milky Way |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=801 |issue=2 |page=105 |arxiv=1503.00257 |bibcode=2015ApJ...801..105X |doi=10.1088/0004-637X/801/2/105 |s2cid=119124338}}</ref> რომელიც შესაძლოა თავად ირმის ნახტომის გარე დისკოს ნაწილი იყოს, შესაბამისად, ვარსკვლავური დისკო ამ ზომამდე გაზრდით უფრო დიდი ხდება.<ref name="rpi2015" /> 2018 წლის უფრო ბოლოდროინდელმა ნაშრომმა გარკვეულწილად უარყო ეს ჰიპოთეზა და დაადასტურა დასკვნა, რომ ერთფეროვანი რგოლი, A13 და TriAnd Ring წარმოადგენდნენ ვარსკვლავურ ზედმეტ სიმკვრივეს, რომლებიც საკმაოდ გამოდევნილი იყო მთავარი ვარსკვლავური დისკოდან, ხოლო RR Lyrae ვარსკვლავების სიჩქარის დისპერსია უფრო მაღალი აღმოჩნდა და თავსებადი იყო ჰალოს წევრობასთან.<ref name="allyson">{{Cite journal |last1=Sheffield |first1=Allyson A. |last2=Price-Whelan |first2=Adrian M. |last3=Tzanidakis |first3=Anastasios |last4=Johnston |first4=Kathryn V. |last5=Laporte |first5=Chervin F. P. |last6=Sesar |first6=Branimir |year=2018 |title=A Disk Origin for the Monoceros Ring and A13 Stellar Overdensities |journal=The Astrophysical Journal |volume=854 |issue=1 |page=47 |arxiv=1801.01171 |bibcode=2018ApJ...854...47S |doi=10.3847/1538-4357/aaa4b6 |s2cid=118932403 |doi-access=free}}</ref> კიდევ ერთმა 2018 წლის კვლევამ გამოავლინა დისკოსებრი ვარსკვლავების ძალიან სავარაუდო არსებობა გალაქტიკური ცენტრიდან 26–31.5 კპს (84,800–103,000 ლი-სი-ზე) ან შესაძლოა კიდევ უფრო შორს, მნიშვნელოვნად მაღლა, დაახლოებით 13–20 კპს (40,000–70,000 ლი-სი-ზე), რაც ოდესღაც დისკოს ვარსკვლავური სიმკვრივის მკვეთრ კლებად მიიჩნეოდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსალოდნელი იყო, რომ ამ ზღვარს გადააჭარბებდა ან არცერთი ვარსკვლავი არ იქნებოდა, გარდა იმ ვარსკვლავებისა, რომლებიც გალაქტიკური ჰალოს ძველ პოპულაციას მიეკუთვნებიან.<ref name="Lopez2018">{{Cite journal |last1=López-Corredoira |first1=M. |last2=Allende Prieto |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Wang |first4=H. |last5=Liu |first5=C. |last6=Deng |first6=L. |date=April 9, 2018 |title=Disk stars in the Milky Way detected beyond 25 kpc from its center |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/04/aa32880-18/aa32880-18.html |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=612 |pages=L8 |arxiv=1804.03064 |bibcode=2018A&A...612L...8L |doi=10.1051/0004-6361/201832880 |s2cid=59933365}}</ref><ref name="nbcnews1" /><ref>{{Cite web |author=Elizabeth Howell |date=July 2, 2018 |title=It Would Take 200,000 Years at Light Speed to Cross the Milky Way |url=https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416141212/https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |archive-date=April 16, 2020 |access-date=May 31, 2020 |website=Space.com}}</ref> 2020 წლის კვლევამ იწინასწარმეტყველა, რომ ირმის ნახტომის ბნელი მატერიის ჰალოს კიდი დაახლოებით 292 ± 61 კპს (952,000 ± 199,000 ლი-სი-ზე) იქნებოდა, რაც 584 ± 122 კპს (1.905 ± 0.3979 მილი-სი-ზე) დიამეტრს ნიშნავს.<ref name="croswell2020" /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავური დისკოს სისქე ასევე დაახლოებით 1.35 კპს-მდე (4000 ლი) მერყეობს.<ref name="ask-astro" /><ref name="Rix_Bovy">{{Cite journal |last1=Rix |first1=Hans-Walter |last2=Bovy |first2=Jo |date=2013 |title=The Milky Way's Stellar Disk |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |volume=21 |article-number=|arxiv=1301.3168 |bibcode=2013A&ARv..21...61R |doi=10.1007/s00159-013-0061-8 |s2cid=117112561}}</ref> ===მასა=== ირმის ნახტომის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 0,88 ტრილიონჯერ მეტია (8,8×1011 მზის მასა), გალაქტიკის განსაზღვრისთვის გამოიყენება 200 კპს-ის ზღვარი.<ref>{{Cite journal |last1=Bobylev |first1=V. V. |last2=Baykova |first2=A. T. |date=August 2023 |title=Modern Estimates of the Mass of the Milky Way |url=https://www.researchgate.net/publication/375619138 |journal=Astronomy Reports |language=en |volume=67 |issue=8 |pages=812–823 |doi=10.1134/S1063772923080024 |bibcode=2023ARep...67..812B |issn=1063-7729}}</ref> ირმის ნახტომის მასის შეფასებები განსხვავდება გამოყენებული მეთოდისა და მონაცემების მიხედვით. შეფასების დიაპაზონის ქვედა ზღვარი არის 5,8×1011 მზის მასა (M☉), რაც გარკვეულწილად ნაკლებია ანდრომედას გალაქტიკაზე.<ref name="Karachentsevetal2006" /><ref name="mass" /><ref name="galmass" /> 2009 წელს Very Long Baseline Array-ის გამოყენებით ჩატარებულმა გაზომვებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის გარე კიდეზე მდებარე ვარსკვლავებისთვის სიჩქარე 254 კმ/წმ-ს (570,000 მილი/სთ) აღწევს.<ref name=nrao20090105 /> რადგან ორბიტალური სიჩქარე დამოკიდებულია ორბიტის რადიუსში არსებულ მთლიან მასაზე, ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომი უფრო მასიურია, დაახლოებით ტოლი ანდრომედას გალაქტიკის მასისა, რომელიც მისი ცენტრიდან 160,000 ლი (49 კპს) რადიუსში 7×1011 მ☉-ია.<ref name="reid2009" /> 2010 წელს ჰალო ვარსკვლავების რადიალური სიჩქარის გაზომვის შედეგად დადგინდა, რომ 80 კილოპარსეკში მოთავსებული მასა 7×1011 მ☉-ია.<ref name="gnedin2010" /> 2014 წელს ჩატარებულ კვლევაში, მთელი ირმის ნახტომის მასა შეფასებულია 8.5×1011 მ☉-ად,<ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{Cite journal |last1=Peñarrubia |first1=Jorge |last2=Ma |first2=Yin-Zhe |last3=Walker |first3=Matthew G. |last4=McConnachie |first4=Alan |display-authors=1 |year=2014 |title=A dynamical model of the local cosmic expansion |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=433 |issue=3 |pages=2204–2222 |arxiv=1405.0306 |bibcode=2014MNRAS.443.2204P |doi=10.1093/mnras/stu879 |doi-access=free |s2cid=119295582}}</ref> მაგრამ ეს ანდრომედას გალაქტიკის მასის მხოლოდ ნახევარია.<ref name="Jorge Peñarrubia2014" /> ირმის ნახტომის 2019 წლის მასის ბოლოდროინდელი შეფასება 1.29×1012 მ☉-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Grand |first1=Robert J J. |last2=Deason |first2=Alis J. |last3=White |first3=Simon D M. |last4=Simpson |first4=Christine M. |last5=Gómez |first5=Facundo A. |last6=Marinacci |first6=Federico |last7=Pakmor |first7=Rüdiger |year=2019 |title=The effects of dynamical substructure on Milky Way mass estimates from the high-velocity tail of the local stellar halo |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters |volume=487 |issue=1 |pages=L72–L76 |arxiv=1905.09834 |bibcode=2019MNRAS.487L..72G |doi=10.1093/mnrasl/slz092 |doi-access=free |s2cid=165163524}}</ref> როგორც ჩანს, ირმის ნახტომის მასის დიდი ნაწილი ბნელი მატერიაა, მატერიის უცნობი და უხილავი ფორმა, რომელიც გრავიტაციულად ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ მატერიასთან. ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის ჰალო შედარებით თანაბრად არის გაფანტული გალაქტიკური ცენტრიდან ას კილოპარსეკზე (კპს) მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის მათემატიკური მოდელები ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის მასა 1–1.5×1012 მ☉-ია.<ref name=McMillan2011 /><ref name=McMillan2016 /><ref>{{Cite journal |last=Slobodan Ninković |date=April 2017 |title=Mass Distribution and Gravitational Potential of the Milky Way |journal=Open Astronomy |volume=26 |issue=1 |pages=1–6 |bibcode=2017OAst...26....1N |doi=10.1515/astro-2017-0002 |doi-access=free}}</ref> 2013 და 2014 წლების კვლევები მიუთითებს მასის დიაპაზონზე, რომელიც მერყეობს 4.5×1012 მ☉<ref>{{Cite journal |last1=Phelps |first1=Steven |last2=Nusser |first2=Adi |last3=Desjacques |first3=Vincent |display-authors=1 |date=October 2013 |title=The Mass of the Milky Way and M31 Using the Method of Least Action |journal=The Astrophysical Journal |volume=775 |issue=2 |pages=102–113 |arxiv=1306.4013 |bibcode=2013ApJ...775..102P |doi=10.1088/0004-637X/775/2/102 |s2cid=21656852 |id=102}}</ref>-დან 8×1011 მ☉-მდე.<ref name=Kafle2014/> შედარებისთვის, ირმის ნახტომში არსებული ყველა ვარსკვლავის საერთო მასა შეფასებულია 4.6×1010 მ☉<ref name="Licquia2013">{{Cite journal |last1=Licquia |first1=Timothy |last2=Newman |first2=J. |date=2013 |title=Improved Constraints on the Total Stellar Mass, Color, and Luminosity of the Milky Way |journal=American Astronomical Society, AAS Meeting #221, #254.11 |volume=221 |pages=254.11 |bibcode=2013AAS...22125411L}}</ref>-დან 6.43×1010 მ☉-მდე.<ref name="McMillan2011" /> ვარსკვლავების გარდა, არსებობს ვარსკვლავთშორისი აირიც, რომელიც მასის მიხედვით 90%-ით წყალბადს და 10%-ით ჰელიუმს შეიცავს,<ref name="ism1" /> წყალბადის ორი მესამედი ატომური ფორმითაა, ხოლო დარჩენილი ერთი მესამედი მოლეკულური წყალბადის სახითაა.<ref name="ism2" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავთშორისი აირის მასა მისი ვარსკვლავების მთლიანი მასის 10%-დან<ref name="ism2">{{Cite web |title=Lecture Seven: The Milky Way: Gas |url=http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708011238/http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-date=July 8, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> 15%-მდე<ref name="ism1">{{Cite web |title=The Interstellar Medium |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419065745/http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-date=April 19, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> ტოლია. ვარსკვლავთშორისი მტვერი გაზის მთლიანი მასის დამატებით 1%-ს შეადგენს.<ref name="ism1" /> 2019 წლის მარტში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა დაახლოებით 39.5 კპს (130,000 ლი) რადიუსში 1.54×1012 მზის მასაა, რაც ორჯერ მეტია, ვიდრე ადრე ჩატარებულ კვლევებში იყო განსაზღვრული, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკის მასის დაახლოებით 90% ბნელი მატერიაა.<ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref><ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> 2023 წლის სექტემბერში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა მხოლოდ 2.06×1011 მზის მასაა, რაც წინა კვლევების მასის მხოლოდ მეათედია. მასა განისაზღვრა კოსმოსური ხომალდის „გაიას“ მონაცემებით.<ref name="aA-20230927">{{cite journal | last1=Jiao | first1=Y.-J. | last2=Hammer | first2=F. | last3=Wang | first3=H.-F. | last4=Wang | first4=J.-L. | last5=Amram | first5=P. | last6=Chemin | first6=L. | last7=Yang | first7=Y.-B. | title=Detection of the Keplerian decline in the Milky Way rotation curve | journal=Astronomy & Astrophysics | publisher=EDP Sciences | date=September 27, 2023 | volume=678 | pages=A208 | issn=0004-6361 | doi=10.1051/0004-6361/202347513 | doi-access=free | arxiv=2309.00048 | bibcode=2023A&A...678A.208J }}</ref> ===ბრუნვის მრუდი=== ირმის ნახტომში ვარსკვლავები და გაზი მისი ცენტრის გარშემო დიფერენციალურად ბრუნავენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბრუნვის პერიოდი მდებარეობის მიხედვით იცვლება. როგორც ეს სპირალური გალაქტიკებისთვისაა დამახასიათებელი, ირმის ნახტომში ვარსკვლავების უმეტესობის ორბიტალური სიჩქარე ძლიერ არ არის დამოკიდებული ცენტრიდან მათ დაშორებაზე. ცენტრალური ამოზნექილიდან ან გარე რგოლიდან მოშორებით, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური სიჩქარე 200-დან 220 კმ/წმ-მდეა.<ref>{{Cite journal |last1=Camarillo |first1=Tia |last2=Dredger |first2=Pauline |last3=Ratra |first3=Bharat |date=May 4, 2018 |title=Median Statistics Estimate of the Galactic Rotational Velocity |journal=Astrophysics and Space Science |volume=363 |issue=12 |page=268 |arxiv=1805.01917 |bibcode=2018Ap&SS.363..268C |doi=10.1007/s10509-018-3486-8 |s2cid=55697732}}</ref> შესაბამისად, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური პერიოდი დაახლოებით პროპორციულია გავლილი ტრაექტორიის სიგრძისა. ეს განსხვავდება მზის სისტემაში არსებული სიტუაციისგან, სადაც ორსხეულიანი გრავიტაციული დინამიკა დომინირებს და სხვადასხვა ორბიტას მნიშვნელოვნად განსხვავებული სიჩქარეები აქვს. ბრუნვის მრუდი (ნაჩვენებია ფიგურაზე) აღწერს ამ ბრუნვას. თუ ირმის ნახტომი შეიცავდა მხოლოდ ვარსკვლავებში, გაზსა და სხვა ბარიონულ (ჩვეულებრივ) მატერიაში დაფიქსირებულ მასას, ბრუნვის სიჩქარე შემცირდებოდა ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. თუმცა, დაკვირვებული მრუდი შედარებით ბრტყელია, რაც მიუთითებს დამატებით მასაზე, რომლის პირდაპირ აღმოჩენა ელექტრომაგნიტური გამოსხივებით შეუძლებელია. ეს შეუსაბამობა ბნელ მატერიას მიეწერება.<ref name=Koupelis_Kuhn2007 /> ირმის ნახტომის ბრუნვის მრუდი ემთხვევა სპირალური გალაქტიკების უნივერსალურ ბრუნვის მრუდს, რაც გალაქტიკებში ბნელი მატერიის არსებობის საუკეთესო მტკიცებულებაა. ალტერნატიულად, ასტრონომთა უმცირესობა ვარაუდობს, რომ გრავიტაციის კანონის მოდიფიკაციამ შეიძლება ახსნას დაკვირვებული ბრუნვის მრუდი.<ref name="Schneider_p413">{{Cite book |last=Peter Schneider |url=https://books.google.com/books?id=uP1Hz-6sHaMC&q=rotation+Milky+way&pg=PA100 |title=Extragalactic Astronomy and Cosmology |date=2006 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-33174-2 |page=413 |access-date=October 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143010/https://www.google.com/books/edition/Extragalactic_Astronomy_and_Cosmology/uP1Hz-6sHaMC?hl=en&gbpv=1&bsq=rotation+Milky+way&pg=PA100&printsec=frontcover |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> ===თავისებური სიჩქარე=== მიუხედავად იმისა, რომ სპეციალური ფარდობითობა აცხადებს, რომ სივრცეში არ არსებობს „სასურველი“ ინერციული საცნობარო სისტემა, რომლითაც შეიძლება ირმის ნახტომის შედარება, ირმის ნახტომს აქვს სიჩქარე კოსმოლოგიური საცნობარო სისტემების მიმართ.<ref>{{Cite web |date=July 21, 2017 |title=Ned Wright's Cosmology Tutorial pt. 1 |url=https://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmo_01.htm |access-date=May 19, 2025 |website=www.astro.ucla.edu}}</ref> ერთ-ერთი ასეთი საცნობარო სისტემაა ჰაბლის ნაკადი, გალაქტიკური გროვების აშკარა მოძრაობები სივრცის გაფართოების გამო. ცალკეულ გალაქტიკებს, მათ შორის ირმის ნახტომს, აქვთ თავისებური სიჩქარეები საშუალო ნაკადთან მიმართებაში. ამრიგად, ირმის ნახტომის ჰაბლის ნაკადთან შესადარებლად, უნდა გავითვალისწინოთ საკმარისად დიდი მოცულობა, რათა სამყაროს გაფართოება დომინირებდეს ლოკალურ, შემთხვევით მოძრაობებზე. საკმარისად დიდი მოცულობა ნიშნავს, რომ ამ მოცულობაში გალაქტიკების საშუალო მოძრაობა ტოლია ჰაბლის ნაკადის. ასტრონომები თვლიან, რომ ირმის ნახტომი ამ ლოკალური თანამოძრავი საცნობარო სისტემის მიმართ დაახლოებით 630 კმ/წმ (1,400,000 მილი/სთ) სიჩქარით მოძრაობს.<ref>{{cite web |title=The Velocity of Our Galaxy: the End of a 40-Year Mystery |url=https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |website=CEA/The Knowledge Factory |access-date=May 5, 2022 |language=en |date=January 31, 2017 |archive-date=June 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602152114/https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Milky Way is being pushed through space by a void called the Dipole Repeller |url=https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |magazine=Wired UK |access-date=May 5, 2022 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106104313/https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |url-status=live }}</ref> ირმის ნახტომი დიდი მიმზიდველისა და სხვა გალაქტიკური გროვების, მათ შორის მის უკან მდებარე შაპლის ზეგროვის, ზოგადი მიმართულებით მოძრაობს.<ref>{{Cite journal |last1=Kocevski |first1=D. D. |last2=Ebeling |first2=H. |doi=10.1086/503666 |title=On the origin of the Local Group's peculiar velocity |journal=The Astrophysical Journal |volume=645 |issue=2 |pages=1043–1053 |year=2006 |arxiv=astro-ph/0510106 |bibcode=2006ApJ...645.1043K |s2cid=2760455 }}</ref> ლოკალური ჯგუფი, გრავიტაციულად დაკავშირებული გალაქტიკების გროვა, რომელიც სხვათა შორის შეიცავს ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას, არის ზეგროვის ნაწილი, რომელსაც ადგილობრივი ზეგროვა ეწოდება და რომლის ცენტრი ქალწულის გროვასთან ახლოსაა: მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ჰაბლის ნაკადის ფარგლებში ერთმანეთს 967 კმ/წმ (2,160,000 მილი/სთ) სიჩქარით შორდებიან, ეს სიჩქარე ნაკლებია, ვიდრე მოსალოდნელი იყო 16.8 მილიონი ცალი მანძილის გათვალისწინებით, რაც ადგილობრივ ჯგუფსა და ქალწულის გროვას შორის გრავიტაციული მიზიდულობის გამოა.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.newast.2005.08.008 |title=Mass determination of groups of galaxies: Effects of the cosmological constant |date=2006 |author=Peirani, S |journal=New Astronomy |volume=11 |issue=4 |pages=325–330 |last2=Defreitaspacheco |first2=J |arxiv=astro-ph/0508614 |bibcode=2006NewA...11..325P|s2cid=685068 }}</ref> კიდევ ერთი საცნობარო სისტემა კოსმოსური მიკროტალღური ფონის (CMB) მეშვეობით არის წარმოდგენილი, რომელშიც CMB-ის ტემპერატურა ყველაზე ნაკლებად არის დამახინჯებული დოპლერის წანაცვლებით (ნულოვანი დიპოლური მომენტი). ირმის ნახტომი ამ სისტემასთან მიმართებაში მოძრაობს 552 ± 6 კმ/წმ (1,235,000 ± 13,000 მილი/სთ)<ref name="COBE1993" /> სიჩქარით, 10.5 მარჯვნივ ასცენციისკენ, −24°-იანი დახრილობისკენ (J2000 ეპოქა, ჰიდრას ცენტრთან ახლოს). ეს მოძრაობა დაკვირვებულია ისეთი თანამგზავრების მიერ, როგორიცაა კოსმოსური ფონის მკვლევარი (COBE) და ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპიის ზონდი (WMAP), როგორც დიპოლური წვლილი CMB-ში, რადგან CMB სისტემაში წონასწორობაში მყოფი ფოტონები მოძრაობის მიმართულებით ლურჯად გადაინაცვლებენ, ხოლო საპირისპირო მიმართულებით წითლად გადაინაცვლებენ.<ref name="COBE1993" /> ==შემადგენლობა== [[ფაილი:Galactic Cntr full cropped.jpg|მინი|2MASS ინფრაწითელი ტელესკოპით დანახული გალაქტიკური ცენტრი — გამოსახულების კაშკაშა არე, ფოტოს მარცხენა ზედა ნაწილში]] ირმის ნახტომი შეიცავს 100-დან 400 მილიარდ ვარსკვლავამდე<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> და სულ მცირე ამდენივე პლანეტას.<ref name=villard20120111 /> ზუსტი ციფრი დამოკიდებული იქნება ძალიან დაბალი მასის მქონე ვარსკვლავების რაოდენობის დათვლაზე, რომელთა აღმოჩენაც რთულია, განსაკუთრებით მზიდან 300 ლიზე (90 პროცენტი) მეტი მანძილის დაშორებით. შედარებისთვის, მეზობელი ანდრომედას გალაქტიკა შეიცავს დაახლოებით ერთ ტრილიონ (1012) ვარსკვლავს.<ref name=young2006 /> ირმის ნახტომი შეიძლება შეიცავდეს ათი მილიარდ თეთრ ჯუჯას, მილიარდ ნეიტრონულ ვარსკვლავს და ას მილიონ ვარსკვლავურ შავ ხვრელს.<ref>Napiwotzki, R. (2009). The galactic population of white dwarfs. In Journal of Physics: Conference Series (Vol. 172, No. 1, p. 012004). IOP Publishing.</ref><ref>{{Cite web |title=NASA – Neutron Stars |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908042354/https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |archive-date=September 8, 2018 |access-date=April 5, 2018 |website=NASA |language=en}}</ref> ვარსკვლავებს შორის სივრცეს ავსებს გაზისა და მტვრის დისკო, რომელსაც ვარსკვლავთშორისი გარემო ეწოდება. ამ დისკს აქვს რადიუსის მინიმუმ მსგავსი სიგრძე ვარსკვლავებთან შედარებით,<ref name=science312_1773 /> ხოლო გაზის ფენის სისქე მერყეობს ასობით სინათლის წლიდან ცივი გაზისთვის ათასობით სინათლის წლამდე თბილი გაზისთვის.<ref name=araa28_215 /><ref name=apj702_1472 /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავების დისკს არ აქვს ბასრი კიდე, რომლის მიღმაც ვარსკვლავები არ არის. პირიქით, ვარსკვლავების კონცენტრაცია მცირდება ირმის ნახტომის ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. ცენტრიდან დაახლოებით 40 000 სინათლის წლის (13 კპს) რადიუსის მიღმა, კუბურ პარსეკში ვარსკვლავების რაოდენობა რადიუსთან ერთად გაცილებით სწრაფად მცირდება.<ref name=arxiv0909.3857 /> გალაქტიკურ დისკს გარს აკრავს ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფერული გალაქტიკური ჰალო, რომელიც უფრო გარეთ ვრცელდება, მაგრამ ზომით შეზღუდულია ირმის ნახტომის ორი თანამგზავრის, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების ორბიტებით, რომელთა გალაქტიკურ ცენტრთან ყველაზე ახლოს მიახლოება დაახლოებით 180 000 ლი (55 კპს) მანძილია.<ref name=mnras371_1_108 /> ამ მანძილზე ან მის მიღმა, ჰალო ობიექტების უმეტესობის ორბიტები მაგელანის ღრუბლებით იქნება დარღვევული. შესაბამისად, ასეთი ობიექტები, სავარაუდოდ, ირმის ნახტომის მიმდებარე ტერიტორიიდან გამოიტყორცნება. ირმის ნახტომის ინტეგრირებული აბსოლუტური ვიზუალური სიდიდე დაახლოებით −20.9-ის ტოლია.<ref name=coffey /><ref name="Karachentsev2004">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=Igor D. |last2=Karachentseva |first2=Valentina E. |last3=Huchtmeier |first3=Walter K. |last4=Makarov |first4=Dmitry I. |date=2003 |title=A Catalog of Neighboring Galaxies |journal=The Astronomical Journal |volume=127 |issue=4 |pages=2031–2068 |bibcode=2004AJ....127.2031K |doi=10.1086/382905 |doi-access=free}}</ref> როგორც გრავიტაციული მიკროლინზირების, ასევე პლანეტების ტრანზიტის დაკვირვებები მიუთითებს, რომ შესაძლოა ვარსკვლავებთან დაკავშირებული პლანეტების რაოდენობა იმდენივე იყოს, რამდენიც ირმის ნახტომში ვარსკვლავების რაოდენობაა,<ref name="Nature-20120111" /><ref name=borenstein2011 /> ხოლო მიკროლინზირების გაზომვები მიუთითებს, რომ ვარსკვლავებთან დაკავშირებული არ არის დაკავშირებული უფრო მეტი მოხეტიალე პლანეტა, ვიდრე ვარსკვლავი.<ref>{{Cite journal |last1=Sumi |first1=T. |last2=Kamiya |first2=K. |last3=Bennett |first3=D. P. |last4=Bond |first4=I. A. |last5=Abe |first5=F. |last6=Botzler |first6=C. S. |last7=Fukui |first7=A. |last8=Furusawa |first8=K. |last9=Hearnshaw |first9=J. B. |last10=Itow |first10=Y. |last11=Kilmartin |first11=P. M. |last12=Korpela |first12=A. |last13=Lin |first13=W. |last14=Ling |first14=C. H. |last15=Masuda |first15=K. |display-authors=1 |year=2011 |title=Unbound or distant planetary mass population detected by gravitational microlensing |journal=Nature |volume=473 |issue=7347 |pages=349–352 |arxiv=1105.3544 |bibcode=2011Natur.473..349S |doi=10.1038/nature10092 |pmid=21593867 |s2cid=4422627 |last16=Matsubara |first16=Y. |last17=Miyake |first17=N. |last18=Motomura |first18=M. |last19=Muraki |first19=Y. |last20=Nagaya |first20=M. |last21=Nakamura |first21=S. |last22=Ohnishi |first22=K. |last23=Okumura |first23=T. |last24=Perrott |first24=Y. C. |last25=Rattenbury |first25=N. |last26=Saito |first26=To. |last27=Sako |first27=T. |last28=Sullivan |first28=D. J. |last29=Sweatman |first29=W. L. |last30=Tristram |first30=P. J. |last31=Udalski |first31=A. |last32=Szymański |first32=M. K. |last33=Kubiak |first33=M. |last34=Pietrzyński |first34=G. |last35=Poleski |first35=R. |last36=Soszyński |first36=I. |last37=Wyrzykowski |first37=Ł. |last38=Ulaczyk |first38=K.}}</ref><ref name=nasa20110526 /> ირმის ნახტომი საშუალოდ შეიცავს მინიმუმ ერთ პლანეტას თითო ვარსკვლავზე, რაც იწვევს 100-400 მილიარდ პლანეტას, კეპლერის კოსმოსური ობსერვატორიის მიერ ხუთპლანეტიანი ვარსკვლავური სისტემის, კეპლერ-32-ის, 2013 წლის იანვარში ჩატარებული კვლევის თანახმად.<ref name="Space-20130102" /> კეპლერის მონაცემების 2013 წლის იანვარში ჩატარებული სხვა ანალიზით დადგინდა, რომ ირმის ნახტომში დედამიწის ზომის მინიმუმ 17 მილიარდი ეგზოპლანეტაა.<ref name="Space-Billions">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095334/http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archive-date=October 6, 2014}}</ref> 2013 წლის ნოემბერში, კეპლერის კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემებზე დაყრდნობით, ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომში მზის მსგავსი ვარსკვლავებისა და წითელი ჯუჯების სასიცოცხლო ზონებში შესაძლოა დედამიწის ზომის 40 მილიარდამდე პლანეტა მოძრაობდეს.<ref name="NYT-20131104">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 4, 2013 |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105023653/http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |archive-date=November 5, 2013}}</ref><ref name="PNAS-20131031">{{Cite journal |last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |date=October 31, 2013 |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=110 |issue=48 |pages=19273–19278 |arxiv=1311.6806 |bibcode=2013PNAS..11019273P |doi=10.1073/pnas.1319909110 |pmc=3845182 |pmid=24191033 |doi-access=free}}</ref><ref name="nov2013_planet_estimate" /> ​​ამ სავარაუდო პლანეტებიდან 11 მილიარდი შესაძლოა მზის მსგავსი ვარსკვლავების გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="LATimes-20131104">{{Cite news |last=Khan |first=Amina |date=November 4, 2013 |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106030558/http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105%2C0%2C2673237.story |archive-date=November 6, 2013}}</ref> 2016 წლის კვლევის თანახმად, უახლოესი ეგზოპლანეტა შესაძლოა 4.2 სინათლის წლის დაშორებით იყოს და წითელი ჯუჯა პროქსიმა კენტავრის გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="Planet-Alpha-Centauri">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |url-status=live |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003204853/https://www.nature.com/articles/nature19106 |archive-date=October 3, 2021 |access-date=September 11, 2021 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister}}</ref> ასეთი დედამიწის ზომის პლანეტები შესაძლოა გაზის გიგანტებზე მრავალრიცხოვანი იყოს,<ref name="Nature-20120111" /> თუმცა მათი მცირე ზომის გამო დიდ მანძილზე აღმოჩენა უფრო რთულია. ეგზოპლანეტების გარდა, ასევე აღმოჩენილია „ეგზოკომეტები“, მზის სისტემის მიღმა არსებული კომეტები, რომლებიც შესაძლოა ირმის ნახტომშიც გავრცელებული იყოს.<ref name="Space-Exocomets">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title='Exocomets' Common Across Milky Way Galaxy |url=http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916085824/http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |archive-date=September 16, 2014}}</ref> უფრო ახლახანს, 2020 წლის ნოემბერში, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში სავარაუდოდ 300 მილიონზე მეტი სასიცოცხლო ეგზოპლანეტა არსებობს.<ref name="NYT-20201105">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 5, 2020 |title=Looking for Another Earth? Here Are 300 Million, Maybe – A new analysis of data from NASA's Kepler spacecraft increases the number of habitable exoplanets thought to exist in this galaxy. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105164943/https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |archive-date=November 5, 2020}}</ref> სამყაროს სხვა, უფრო შორეულ გალაქტიკებთან შედარებით, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ნეიტრინოების სიკაშკაშე საშუალოზე დაბალია, რაც ჩვენს გალაქტიკას „ნეიტრინოების უდაბნოდ“ აქცევს.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Ke |last2=Gallagher |first2=John S. |last3=Halzen |first3=Francis |date=February 2024 |title=The Milky Way revealed to be a neutrino desert by the IceCube Galactic plane observation |url=https://www.nature.com/articles/s41550-023-02128-0 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=241–246 |doi=10.1038/s41550-023-02128-0 |issn=2397-3366|arxiv=2306.17275 |bibcode=2024NatAs...8..241F }}</ref> ==სტრუქტურა== [[File:Milky Way side view.png|thumb|ირმის ნახტომის საერთო სტრუქტურის სხვადასხვა ელემენტები]] ირმის ნახტომი შედგება ზოლის ფორმის ბირთვის რეგიონისგან, რომელიც გარშემორტყმულია გაზის, მტვრისა და ვარსკვლავების დეფორმირებული დისკოთი.<ref>{{Cite web |title=The Milky Way is warped |url=https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015954/https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |archive-date=February 7, 2019 |access-date=February 22, 2019 |website=phys.org}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Xiaodian |last2=Wang |first2=Shu |last3=Deng |first3=Licai |last4=de Grijs |first4=Richard |last5=Liu |first5=Chao |last6=Tian |first6=Hao |date=February 4, 2019 |title=An intuitive 3D map of the Galactic warp's precession traced by classical Cepheids |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=320–325 |arxiv=1902.00998 |bibcode=2019NatAs...3..320C |doi=10.1038/s41550-018-0686-7 |issn=2397-3366 |s2cid=119290364}}</ref> ირმის ნახტომში მასის განაწილება ძალიან ჰგავს ჰაბლის კლასიფიკაციის Sbc ტიპს, რომელიც წარმოადგენს სპირალურ გალაქტიკებს შედარებით სუსტად დახვეული მკლავებით.<ref name=ssr100_1_129 /> ასტრონომებმა პირველად 1960-იან წლებში დაიწყეს ვარაუდი, რომ ირმის ნახტომი არის ზოლიანი სპირალური გალაქტიკა და არა ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკა.<ref>Gerard de Vaucouleurs (1964), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D Interpretation of velocity distribution of the inner regions of the Galaxy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203053710/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Peters, W.L. III. (1975), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P Models for the inner regions of the Galaxy. I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203185645/http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Hammersley, P. L.; Garzon, F.; Mahoney, T.; Calbet, X. (1994), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H Infrared Signatures of the Inner Spiral Arms and Bar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203062819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H |date=February 3, 2019 }}</ref> ეს ვარაუდები დადასტურდა სპიცერის კოსმოსური ტელესკოპის 2005 წლის დაკვირვებებით, რომლებმაც აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის ცენტრალური ზოლი უფრო დიდი იყო, ვიდრე ადრე ეგონათ.<ref name="fn3" /> ===გალაქტიკის ცენტრი=== {{მთავარი|მშვილდოსანი A*}} მზე გალაქტიკური ცენტრიდან 25,000–28,000 ლი-სინათლის (7.7–8.6 კპს) დაშორებით მდებარეობს. ეს მნიშვნელობა შეფასებულია გეომეტრიული მეთოდების გამოყენებით ან შერჩეული ასტრონომიული ობიექტების გაზომვით, რომლებიც სტანდარტულ სანთლებს წარმოადგენენ, სხვადასხვა ტექნიკით, რომლებიც ამ სავარაუდო დიაპაზონში სხვადასხვა მნიშვნელობებს იძლევა.<ref name="apj692_2_1075" /><ref name=boehle2016 /><ref name=Gillessen2016 /><ref name=ReideaSgrb2009 /><ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /> შიდა რამდენიმე კილოპარსეკში (დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის რადიუსი) ძირითადად ძველი ვარსკვლავების მკვრივი კონცენტრაციაა დაახლოებით სფეროიდულ ფორმაში, რომელსაც ამობურცულობა ეწოდება.<ref name="Galactic bulge" /> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომს არ აქვს ამობურცულობა წინა გალაქტიკებს შორის შეჯახებისა და შერწყმის გამო და რომ მის ნაცვლად მას მხოლოდ ფსევდო ამობურცულობა აქვს, რომელიც მისი ცენტრალური ზოლით არის წარმოქმნილი.<ref name=apjl_1_l72 /> თუმცა, ლიტერატურაში არსებობს დაბნეულობა ზოლში არასტაბილურობით შექმნილი (არაქისის ნაჭუჭის) ფორმის სტრუქტურასა და შესაძლო ამობურცულობას შორის, რომლის მოსალოდნელი ნახევრად სინათლის რადიუსი 0.5 კპს-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Ciambur |first1=Bogdan C. |last2=Graham |first2=Alister W. |last3=Bland-Hawthorn |first3=Joss |year=2017 |title=Quantifying the (X/peanut)-shaped structure of the Milky Way – new constraints on the bar geometry |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=471 |issue=4 |page=3988 |arxiv=1706.09902 |bibcode=2017MNRAS.471.3988C |doi=10.1093/mnras/stx1823 |doi-access=free |s2cid=119376558}}</ref> გალაქტიკის ცენტრი აღინიშნება ინტენსიური რადიოწყაროთი, სახელწოდებით Sagittarius A* (გამოითქმის როგორც Sagittarius A-ვარსკვლავი). ცენტრის გარშემო მატერიის მოძრაობა მიუთითებს, რომ Sagittarius A* მალავს მასიურ, კომპაქტურ ობიექტს.<ref name="Jones2004" /> მასის ეს კონცენტრაცია საუკეთესოდ აიხსნება, როგორც სუპერმასიური შავი ხვრელი<ref name="apj692_2_1075" /><ref name="apj689_2_1044" /> (SMBH), რომლის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 4.1–4.5 მილიონჯერ მეტია.<ref name="apj689_2_1044" /> SMBH-ის აკრეციის სიჩქარე შეესაბამება არააქტიურ გალაქტიკურ ბირთვს, რომელიც წელიწადში 1×10−5 M☉-ით არის შეფასებული.<ref name="wang13" /> დაკვირვებები მიუთითებს, რომ არსებობს SMBH-ები, რომლებიც მდებარეობს ნორმალური გალაქტიკების უმეტესობის ცენტრთან ახლოს.<ref name="blandford1999" /><ref name="frolov_zelnikov2011" /> ირმის ნახტომის ზოლის ბუნება აქტიურად განიხილება, მისი ნახევარსიგრძისა და ორიენტაციის შეფასებით, რომელიც 1-დან 5 კპს-მდე (3,000–16,000 ლი) და დედამიწიდან გალაქტიკის ცენტრისკენ ხედვის ხაზთან მიმართებაში 10–50 გრადუსს მოიცავს.<ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /><ref name="Cabrera-Lavers08" /> ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ ირმის ნახტომს ორი განსხვავებული ზოლი აქვს, ერთი მეორეში ჩაფლული.<ref name="nishiyama06" /> თუმცა, RR Lyrae ტიპის ვარსკვლავები არ აკვირდებიან თვალსაჩინო გალაქტიკურ ზოლს.<ref name="majaess10" /><ref name="alcock98" /><ref name="kunder08" /> ზოლი შესაძლოა გარშემორტყმული იყოს რგოლით, რომელსაც „5 კპს რგოლი“ ეწოდება და რომელიც შეიცავს ირმის ნახტომში არსებული მოლეკულური წყალბადის დიდ ნაწილს, ასევე ირმის ნახტომის ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობის უმეტეს ნაწილს. ანდრომედას გალაქტიკიდან დანახვისას, ეს იქნებოდა ირმის ნახტომის ყველაზე კაშკაშა მახასიათებელი.<ref name="fn14" /> ბირთვიდან რენტგენის გამოსხივება ემთხვევა ცენტრალური ზოლის გარშემო არსებულ მასიურ ვარსკვლავებს<ref name="wang13">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Q.D. |last2=Nowak |first2=M.A. |last3=Markoff |first3=S.B. |last4=Baganoff |first4=F.K. |last5=Nayakshin |first5=S. |last6=Yuan |first6=F. |last7=Cuadra |first7=J. |last8=Davis |first8=J. |last9=Dexter |first9=J. |last10=Fabian |first10=A.C. |last11=Grosso |first11=N. |last12=Haggard |first12=D. |last13=Houck |first13=J. |last14=Ji |first14=L. |last15=Li |first15=Z. |year=2013 |title=Dissecting X-ray-Emitting Gas Around the Center of Our Galaxy |journal=Science |volume=341 |issue=6149 |pages=981–983 |arxiv=1307.5845 |bibcode=2013Sci...341..981W |doi=10.1126/science.1240755 |pmid=23990554 |s2cid=206550019 |last16=Neilsen |first16=J. |last17=Porquet |first17=D. |last18=Ripple |first18=F. |last19=Shcherbakov |first19=R.V.}}</ref> და გალაქტიკურ ქედს.<ref name="nature318_267">{{Cite journal |last1=Bhat, C. L. |last2=Kifune, T. |last3=Wolfendale, A. W. |date=November 21, 1985 |title=A cosmic-ray explanation of the galactic ridge of cosmic X-rays |journal=Nature |volume=318 |issue=6043 |pages=267–269 |bibcode=1985Natur.318..267B |doi=10.1038/318267a0 |s2cid=4262045}}</ref> 2023 წლის ივნისში, ნაოკო კურაჰაში ნილსონის ხელმძღვანელობით ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ გამოიყენეს ახალი კასკადური ნეიტრინო ტექნიკა,<ref>{{Cite journal |last=Wright |first=Katherine |date=2023 |title=Milky Way Viewed through Neutrinos |journal=Physics |publisher=Physics 16, 115 (June 29, 2023) |volume=16 |article-number=|bibcode=2023PhyOJ..16..115W |doi=10.1103/Physics.16.115 |quote=Kurahashi Neilson first came up with the idea to use cascade neutrinos to map the Milky Way in 2015. |doi-access=free}}</ref> რათა პირველად დაედგინათ ნეიტრინოების გამოყოფა ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყიდან, რითაც შეიქმნა ირმის ნახტომის პირველი ნეიტრინო ხედი.<ref name="NYT-20230629">{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=June 29, 2023 |title=Neutrinos Build a Ghostly Map of the Milky Way – Astronomers for the first time detected neutrinos that originated within our local galaxy using a new technique. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |url-status=live |access-date=June 30, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230629182106/https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |archive-date=June 29, 2023}}</ref><ref name="SCI-20230629">{{Cite journal |last=IceCube Collaboration |date=June 29, 2023 |title=Observation of high-energy neutrinos from the Galactic plane |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |url-status=live |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=380 |issue=6652 |pages=1338–1343 |arxiv=2307.04427 |doi=10.1126/science.adc9818 |pmid=37384687 |bibcode=2023Sci...380.1338I |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/360407 |s2cid=259287623 |archive-url=https://archive.today/20230630042539/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |archive-date=June 30, 2023 |access-date=June 30, 2023}}</ref> ====გამა სხივები და რენტგენის სხივები==== 1970 წლიდან, სხვადასხვა გამა-სხივების აღმოჩენის მისიებმა აღმოაჩინეს 511 კევ გამა-სხივები, რომლებიც გალაქტიკური ცენტრის ზოგადი მიმართულებიდან მოდის. ეს გამა-სხივები წარმოიქმნება პოზიტრონების (ანტიელექტრონების) ელექტრონებთან ანიჰილაციის შედეგად. 2008 წელს აღმოჩნდა, რომ გამა-სხივების წყაროების განაწილება დაბალი მასის რენტგენის ორმაგი სისტემების განაწილებას წააგავს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ეს რენტგენის ორმაგი სისტემები პოზიტრონებს (და ელექტრონებს) აგზავნიან ვარსკვლავთშორის სივრცეში, სადაც ისინი ანელებენ და ანიჰილაციას უკეთებენ.<ref>{{Cite journal |last=Georg Weidenspointner |display-authors=etal |date=January 10, 2008 |title=An asymmetric distribution of positrons in the Galactic disk revealed by γ-rays |journal=Nature |volume=451 |issue=7175 |pages=159–162 |bibcode=2008Natur.451..159W |doi=10.1038/nature06490 |pmid=18185581 |s2cid=4333175}}</ref><ref name="NASA-2008">{{Cite web |date=January 9, 2008 |title= Satellite Explains Giant Cloud of Antimatter |url=https://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506215302/http://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |archive-date=May 6, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=NASA |first1=Bob |last1=Naeye |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Antimatter Clouds and Fountains – NASA Press Release 97-83 |url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190307/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |archive-date=July 9, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=HEASARC |date=April 28, 1997 }}</ref> დაკვირვებები განხორციელდა როგორც NASA-ს, ასევე ESA-ს თანამგზავრების მიერ. 1970 წელს, გამა-სხივების დეტექტორებმა აღმოაჩინეს, რომ გამოსხივების რეგიონი დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის დიამეტრის იყო, მზის სიკაშკაშით დაახლოებით 10,000-ჯერ მეტი სიკაშკაშით.<ref name="NASA-2008" /> 2010 წელს, ფერმის გამა-სხივური კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემების გამოყენებით, ირმის ნახტომის ბირთვის ჩრდილოეთით და სამხრეთით აღმოაჩინეს მაღალი ენერგიის გამა-გამოსხივების ორი გიგანტური სფერული ბუშტი. თითოეული ბუშტის დიამეტრი დაახლოებით 25,000 სინათლის წელია (7.7 კპს) (ანუ გალაქტიკის სავარაუდო დიამეტრის დაახლოებით 1/4); ისინი სამხრეთ ნახევარსფეროს ღამის ცაზე გრუსამდე და ქალწულამდეა გადაჭიმული.<ref name=overbye2010 /><ref name=sz2010 /> შემდგომში, პარკსის ტელესკოპით რადიოსიხშირეებზე დაკვირვებებმა გამოავლინა პოლარიზებული გამოსხივება, რომელიც ფერმის ბუშტებთანაა დაკავშირებული. ეს დაკვირვებები საუკეთესოდ შეიძლება იქნას განმარტებული, როგორც მაგნიტიზებული ნაკადი, რომელიც გამოწვეულია ვარსკვლავების ფორმირებით ირმის ნახტომის ცენტრალურ 640 ლიში (200 პროცენტი) ვარსკვლავებში.<ref>{{Cite journal |last1=Carretti |first1=E. |last2=Crocker |first2=R. M. |last3=Staveley-Smith |first3=L. |last4=Haverkorn |first4=M. |last5=Purcell |first5=C. |last6=Gaensler |first6=B. M. |last7=Bernardi |first7=G. |last8=Kesteven |first8=M. J. |last9=Poppi |first9=S. |year=2013 |title=Giant magnetized outflows from the centre of the Milky Way |journal=Nature |volume=493 |issue=7430 |pages=66–69 |arxiv=1301.0512 |bibcode=2013Natur.493...66C |doi=10.1038/nature11734 |pmid=23282363 |s2cid=4426371}}</ref> მოგვიანებით, 2015 წლის 5 იანვარს, NASA-მ განაცხადა, რომ მშვილდოსანი A*-დან დააფიქსირა რენტგენის აფეთქება, რომელიც ჩვეულებრივზე 400-ჯერ უფრო კაშკაშა იყო, რაც რეკორდული მაჩვენებელი იყო. უჩვეულო მოვლენა შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო შავ ხვრელში ჩავარდნილი ასტეროიდის დაშლით ან მშვილდოსანი A*-ში ჩამდინარე გაზში მაგნიტური ველის ხაზების ჩახლართვით.<ref name="NASA-20150105">{{Cite web |last1=Chou |first1=Felicia |last2=Anderson |first2=Janet |last3=Watzke |first3=Megan |date=January 5, 2015 |title=Release 15-001 – NASA's Chandra Detects Record-Breaking Outburst from Milky Way's Black Hole |url=http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106100532/http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |archive-date=January 6, 2015 |access-date=January 6, 2015 |website=[[NASA]]}}</ref> ===სპირალური მკლავები=== გალაქტიკური ზოლის გრავიტაციული გავლენის გარეთ, ირმის ნახტომის დისკოში ვარსკვლავთშორისი სივრცისა და ვარსკვლავების სტრუქტურა ორგანიზებულია ოთხ სპირალურ მკლავად.<ref name="churchwell09" /> სპირალური მკლავები, როგორც წესი, შეიცავს ვარსკვლავთშორისი გაზისა და მტვრის უფრო მაღალ სიმკვრივეს, ვიდრე გალაქტიკური საშუალო, ასევე ვარსკვლავთწარმოქმნის უფრო დიდ კონცენტრაციას, რასაც აკვირდებიან H II რეგიონები<ref name="TaylorCordes" /><ref name="russeil03" /> და მოლეკულური ღრუბლები.<ref>{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Hartmann |first2=D. |last3=Thaddeus |first3=P. |year=2001 |title=The Milky Way in molecular clouds: A new complete CO survey |journal=The Astrophysical Journal |volume=547 |issue=2 |pages=792–813 |arxiv=astro-ph/0009217 |bibcode=2001ApJ...547..792D |doi=10.1086/318388 |s2cid=118888462}}</ref> ირმის ნახტომის სპირალური სტრუქტურა გაურკვეველია და ამჟამად არ არსებობს კონსენსუსი მისი მკლავების ბუნებაზე.<ref name=two_arms /> იდეალური ლოგარითმული სპირალური ნიმუშები მხოლოდ უხეშად აღწერს მზის მახლობლად არსებულ მახასიათებლებს,<ref name="russeil03" /><ref name="majaess09b" /> რადგან გალაქტიკებს ხშირად აქვთ მკლავები, რომლებიც იტოტებიან, ერწყმიან, მოულოდნელად იხვევიან და ხასიათდებიან გარკვეული ხარისხის არარეგულარობით.<ref name="majaess10" /><ref name="majaess09b" /><ref name="lepine10" /> მზის შესაძლო სცენარი ტოტოვან / ლოკალურ მკლავში<ref name="russeil03" /> ხაზს უსვამს ამ საკითხს და მიუთითებს, რომ ასეთი მახასიათებლები, სავარაუდოდ, უნიკალური არ არის და არსებობს ირმის ნახტომის სხვა ადგილებშიც.<ref name="majaess09b" /> მკლავების დახრილობის კუთხის შეფასებები დაახლოებით 7°-დან 25°-მდე მერყეობს.<ref name="science312_1773" /><ref name="Drimmel2000" /> ვარაუდობენ, რომ არსებობს ოთხი სპირალური მკლავი, რომლებიც იწყება ირმის ნახტომის გალაქტიკის ცენტრის მახლობლად.<ref>{{Cite journal |last1=Sanna |first1=A. |last2=Reid |first2=M. J. |last3=Dame |first3=T. M. |last4=Menten |first4=K. M. |last5=Brunthaler |first5=A. |year=2017 |title=Mapping spiral structure on the far side of the Milky Way |journal=Science |volume=358 |pages=227–230 |arxiv=1710.06489 |bibcode=2017Sci...358..227S |doi=10.1126/science.aan5452 |pmid=29026043 |s2cid=206660521 |number=6360}}</ref> მათ შემდეგი სახელები აქვთ, ხოლო გამოსახულებაზე მკლავების პოზიციებია ნაჩვენები: [[ფაილი:Milky Way Spiral Arm Georgian.svg|thumb|right|260px|გალაქტიკის მკლავები]] {|class="wikitable" |- !ფერი !მკლავი |- |style="background-color: #00BFBF"| |[[პერსევსის მკლავი]] (Perseus Arm) |- |style="background-color: #0000FF"| |[[გედის მკლავი]] (Norma-Cygnus Arm) |- |style="background-color: #008000"| |[[ცენტავრის მკლავი]] (Scutum-Crux Arm) |- |style="background-color: #FF0000"| |[[მშვილდოსანის მკლავი]] (Sagittarius Arm) |- |colspan="2" style="text-align:center;"|''არსებობს ორი მცირე მკლავი, მათ შორის:'' |- |style="background-color: #996600"| |[[ორიონის მკლავი]] (Orion Arm; სადაც ჩვენი [[მზის სისტემა]] მდებარეობს) |} ორ სპირალურ მკლავს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავს და კილიტა-მშვილდოსნის მკლავს, მზის ორბიტაზე, ირმის ნახტომის ცენტრის მახლობლად, ტანგენსური წერტილები აქვს. თუ ეს მკლავები გალაქტიკურ დისკოში ვარსკვლავების საშუალო სიმკვრივესთან შედარებით ვარსკვლავების სიმკვრივეს ჭარბად შეიცავს, მისი აღმოჩენა შესაძლებელი იქნება ტანგენსურ წერტილთან ახლოს ვარსკვლავების დათვლით. ახლო ინფრაწითელი სინათლის ორმა კვლევამ, რომელიც ძირითადად წითელი გიგანტების მიმართ მგრძნობიარეა და მტვრის გადაშენებაზე გავლენას არ ახდენს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავში პროგნოზირებული ჭარბი რაოდენობა აღმოაჩინა, მაგრამ არა კილიტა-მშვილდოსნის მკლავში: სკუტუმ-კენტავრის მკლავი დაახლოებით 30%-ით მეტ წითელ გიგანტს შეიცავს, ვიდრე სპირალური მკლავის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა მოსალოდნელი.<ref name="Drimmel2000" /><ref name="Benjamin2005" /> ეს დაკვირვება იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომს მხოლოდ ორი მთავარი ვარსკვლავური მკლავი აქვს: პერსევსის მკლავი და სკუტუმ-კენტავრის მკლავი. დანარჩენი მკლავები ჭარბ გაზს შეიცავს, მაგრამ არა ჭარბ ძველ ვარსკვლავებს.<ref name=two_arms /> 2013 წლის დეკემბერში ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, რომ ახალგაზრდა ვარსკვლავებისა და ვარსკვლავთწარმომქმნელი რეგიონების განაწილება ემთხვევა ირმის ნახტომის ოთხმხრივ სპირალურ აღწერას.<ref>{{Cite press release |title=Massive stars mark out Milky Way's 'missing' arms |date=December 17, 2013 |publisher=University of Leeds |url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218150156/http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |archive-date=December 18, 2013 |place=Leeds, UK}}</ref><ref>{{Cite news |last=Westerholm |first=Russell |date=December 18, 2013 |title=Milky Way Galaxy has four arms, reaffirming old data and contradicting recent research |work=University Herald |url=http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |url-status=live |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219010711/http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |archive-date=December 19, 2013}}</ref><ref name="urquart2013">{{Cite journal |last1=Urquhart |first1=J. S. |last2=Figura |first2=C. C. |last3=Moore |first3=T. J. T. |last4=Hoare |first4=M. G. |last5=Lumsde |first5=S. L. |last6=Mottram |first6=J. C. |last7=Thompson |first7=M. A. |last8=Oudmaijer |first8=R. D. |display-authors=4 |date=January 2014 |title=The RMS Survey: Galactic distribution of massive star formation |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=437 |issue=2 |pages=1791–1807 |arxiv=1310.4758 |bibcode=2014MNRAS.437.1791U |doi=10.1093/mnras/stt2006 |doi-access=free |s2cid=14266458}}</ref> ამრიგად, ირმის ნახტომს, როგორც ჩანს, აქვს ორი სპირალური მკლავი, როგორც ძველი ვარსკვლავები და ოთხი სპირალური მკლავი, როგორც აირისა და ახალგაზრდა ვარსკვლავები. ამ აშკარა შეუსაბამობის ახსნა გაურკვეველია.<ref name="urquart2013" /> 3 კპს-ის თითქმის მკლავი (ასევე ცნობილია, როგორც გაფართოების 3 კპს მკლავი ან უბრალოდ 3 კპს მკლავი) აღმოაჩინეს 1950-იან წლებში ასტრონომ ვან ვორდენმა და მისმა თანამშრომლებმა HI-ის (ატომური წყალბადის) 21 სანტიმეტრიანი რადიოგაზომვების მეშვეობით.<ref>{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=H. |last2=Rougoor |first2=G. W. |last3=Oort |first3=J. H. |display-authors=1 |date=1957 |title=Expansion d'une structure spirale dans le noyau du Système Galactique, et position de la radiosource Sagittarius&nbsp;A |journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences |language=fr |volume=244 |pages=1691–1695 |bibcode=1957CRAS..244.1691V}}</ref><ref name="Dame">{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Thaddeus |first2=P. |year=2008 |title=A New Spiral Arm of the Galaxy: The Far 3-Kpc Arm |journal=The Astrophysical Journal |volume=683 |issue=2 |pages=L143–L146 |arxiv=0807.1752 |bibcode=2008ApJ...683L.143D |doi=10.1086/591669 |s2cid=7450090}}</ref> აღმოჩნდა, რომ ის ცენტრალური ამოზნექილიდან 50 კმ/წმ-ზე მეტი სიჩქარით ფართოვდება. ის მდებარეობს მეოთხე გალაქტიკურ კვადრანტში, მზიდან დაახლოებით 5.2 კპს-ის და გალაქტიკური ცენტრიდან 3.3 კპს-ის დაშორებით. შორეული 3 კპს მკლავი 2008 წელს ასტრონომმა ტომ დეიმმა (ასტროფიზიკის ცენტრი | ჰარვარდი და სმითსონიანი) აღმოაჩინა. ის მდებარეობს პირველ გალაქტიკურ კვადრანტში, გალაქტიკური ცენტრიდან 3 კპს (დაახლოებით 10,000 ლი) მანძილზე.<ref name="Dame" /><ref>{{Cite news |date=June 3, 2008 |title=Milky Way's Inner Beauty Revealed |publisher=Center for Astrophysics {{!}} Harvard & Smithsonian |url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |url-status=live |access-date=July 7, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705045749/http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |archive-date=July 5, 2013}}</ref> 2011 წელს გამოქვეყნებული სიმულაციით ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომმა შესაძლოა სპირალური მკლავის სტრუქტურა მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსურ გალაქტიკასთან განმეორებითი შეჯახების შედეგად მიიღო.<ref>{{Cite web |last=Matson |first=John |date=September 14, 2011 |title=Star-Crossed: Milky Way's Spiral Shape May Result from a Smaller Galaxy's Impact |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000625/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |archive-date=December 3, 2013 |access-date=July 7, 2015 |website=Scientific American}}</ref> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომი შეიცავს ორ განსხვავებულ სპირალურ ნიმუშს: შიდა ნიმუშს, რომელიც სწრაფად ბრუნავს მშვილდოსნის მკლავით და გარე ნიმუშს, რომელიც ქმნიან კარინასა და პერსევსის მკლავებით, რომელთა ბრუნვის სიჩქარე უფრო დაბალია და მკლავები მჭიდროდ არის შეხვეული. ამ სცენარში, რომელიც სხვადასხვა სპირალური მკლავების დინამიკის რიცხვითი სიმულაციებით არის მინიშნებული, გარე ნიმუშს გარე ფსევდორგოლის ფორმირება მოუწევს,<ref name=pseudoring2 /> და ორი ნიმუშს ერთმანეთთან დაკავშირებული ექნება გედის მკლავი.<ref name=pseudoring /> მთავარი სპირალური მკლავების გარეთ მდებარეობს ერთფეროვანი რგოლი (ანუ გარე რგოლი), გაზისა და ვარსკვლავების რგოლი, რომელიც მილიარდობით წლის წინ სხვა გალაქტიკებიდან მოწყვეტილია. თუმცა, სამეცნიერო საზოგადოების რამდენიმე წევრმა ცოტა ხნის წინ კიდევ ერთხელ დაადასტურა თავისი პოზიცია და დაადასტურა, რომ ერთფეროვანი რგოლის სტრუქტურა სხვა არაფერია, თუ არა ირმის ნახტომის გაბერილი და დეფორმირებული სქელი დისკოოს მიერ წარმოქმნილი ჭარბი სიმკვრივე.<ref>{{Cite arXiv |eprint=1207.2749 |class=astro-ph.GA |first1=M. |last1=Lopez-Corredoira |first2=A. |last2=Moitinho |title=Comments on the "Monoceros" affair |date=July 2012 |last3=Zaggia |first3=S. |last4=Momany |first4=Y. |last5=Carraro |first5=G. |last6=Hammersley |first6=P. L. |last7=Cabrera-Lavers |first7=A. |last8=Vazquez |first8=R. A. |display-authors=1}}</ref> ირმის ნახტომის დისკოს სტრუქტურა „S“-ის მრუდის გასწვრივ არის დეფორმირებული.<ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Deborah |author-link=Deborah Byrd |date=February 5, 2019 |title=The Milky Way is warped |url=https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190206010840/https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |archive-date=February 6, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=[[EarthSky]]}}</ref> === ჰალო === გალაქტიკური დისკო გარშემორტყმულია ძველი ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფეროიდული ჰალოთი, რომელთა 90% გალაქტიკური ცენტრიდან 100 000 სინათლის წლის (30 კპს) რადიუსში მდებარეობს.<ref name=harris2003 /> თუმცა, რამდენიმე გლობალური გროვები უფრო შორსაც აღმოაჩინეს, როგორიცაა PAL 4 და AM 1 გალაქტიკური ცენტრიდან 200 000 სინათლის წელზე მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის გროვების დაახლოებით 40% რეტროგრადულ ორბიტაზეა, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ირმის ნახტომის ბრუნვის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობენ.<ref name=aaa313_119 /> გლობალურ გროვებს შეუძლიათ ირმის ნახტომის გარშემო როზეტისებრი ორბიტების გაყოლა, ვარსკვლავის გარშემო პლანეტის ელიფსური ორბიტისგან განსხვავებით.<ref name=apj522 /> მიუხედავად იმისა, რომ დისკო შეიცავს მტვერს, რომელიც ხედვას ზოგიერთ ტალღის სიგრძეზე აფერხებს, ჰალოს კომპონენტი ამას არ აკეთებს. აქტიური ვარსკვლავთწარმოქმნა ხდება დისკოში (განსაკუთრებით სპირალურ მკლავებში, რომლებიც მაღალი სიმკვრივის არეალებს წარმოადგენენ), მაგრამ არ ხდება ჰალოში, რადგან ვარსკვლავებად კოლაფსირებისთვის ცოტა ცივი გაზია.<ref name="sparke_gallagher" /> ღია გროვებიც ძირითადად დისკზეა განლაგებული.<ref name="aj108">{{Cite journal |last1=Janes, K.A. |last2=Phelps, R.L. |date=1980 |title=The galactic system of old star clusters: The development of the galactic disk |journal=The Astronomical Journal |volume=108 |pages=1773–1785 |bibcode=1994AJ....108.1773J |doi=10.1086/117192 |doi-access=free}}</ref> 21-ე საუკუნის დასაწყისში აღმოჩენებმა ირმის ნახტომის სტრუქტურის შესახებ ჩვენს გაგებას ახალი განზომილებები შესძინა. ანდრომედას გალაქტიკის (M31) დისკოს (M31) გაცილებით უფრო შორს გავრცელების აღმოჩენით, ვიდრე ადრე ეგონათ,<ref name="fn5" /> აშკარა ხდება ირმის ნახტომის დისკოს უფრო შორს გაფართოების შესაძლებლობა და ამას ადასტურებს გედის მკლავის გარე მკლავის გაფართოების<ref name="mcclure-griffiths" /><ref name="fn6" /> და სკუტუმ-კენტავრის მკლავის მსგავსი გაფართოების აღმოჩენის მტკიცებულებები.<ref>{{Cite journal |last1=T.M. Dame |last2=P. Thaddeus |date=2011 |title=A Molecular Spiral Arm in the Far Outer Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=734 |issue=1 |page=L24 |arxiv=1105.2523 |bibcode=2011ApJ...734L..24D |doi=10.1088/2041-8205/734/1/l24 |s2cid=118301649}}</ref> მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკის აღმოჩენით მოხდა გალაქტიკური ნარჩენების ლენტის აღმოჩენა, რადგან ჯუჯა გალაქტიკის პოლარული ორბიტა და მისი ურთიერთქმედება ირმის ნახტომთან მას ანადგურებს. 2004 წელს, ირმის ნახტომის გარშემო სიბრტყის ორბიტაზე მოძრავი გალაქტიკური ნარჩენების რგოლის აღმოჩენის შემდეგ, თავდაპირველად ითვლებოდა, რომ ნარჩენები დიდი ძაღლის ჯუჯა გალაქტიკის სახელით ცნობილი სისტემის ნაშთი იყო.<ref>{{Cite journal |last1=Martin |first1=N. F. |last2=Ibata |first2=R. A. |last3=Bellazzini |first3=M. |last4=Irwin |first4=M. J. |last5=Lewis |first5=G. F. |last6=Dehnen |first6=W. |date=2004 |title=A dwarf galaxy remnant in Canis Major: the fossil of an in-plane accretion on to the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=348 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07331.x|doi-access=free |arxiv=astro-ph/0311010 |bibcode=2004MNRAS.348...12M }}</ref> სხვა მეცნიერები თვლიდნენ, რომ ეს გალაქტიკური დეფორმაციის შედეგი იყო,<ref>{{Cite journal |last1=Momany |first1=Y. |last2=Zaggia |first2=S. R. |last3=Bonifacio |first3=P. |last4=Piotto |first4=G. |last5=Angeli |first5=F. De |last6=Bedin |first6=L. R. |last7=Carraro |first7=G. |date=July 1, 2004 |title=Probing the Canis Major stellar over-density as due to the Galactic warp |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2004/26/aagd202/aagd202.html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=421 |issue=2 |pages=L29–L32 |doi=10.1051/0004-6361:20040183 |arxiv=astro-ph/0405526 |bibcode=2004A&A...421L..29M |issn=0004-6361|hdl=11577/2467288 |hdl-access=free }}</ref> ეს მოსაზრება 2021 წლის მონაცემებითაც დადასტურდა.<ref>{{Cite journal |last1=Carballo-Bello |first1=Julio A |last2=Martínez-Delgado |first2=David |last3=Corral-Santana |first3=Jesús M |last4=Alfaro |first4=Emilio J |last5=Navarrete |first5=Camila |last6=Vivas |first6=A Katherina |last7=Catelan |first7=Márcio |date=December 31, 2020 |title=A revised view of the Canis Major stellar overdensity with DECam and Gaia: new evidence of a stellar warp of blue stars |url=https://academic.oup.com/mnras/article/501/2/1690/5923573 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=501 |issue=2 |pages=1690–1700 |doi=10.1093/mnras/staa2655 |issn=0035-8711 |doi-access=free|arxiv=2009.01855 }}</ref> ჩრდილოეთის ცის Sloan Digital Sky Survey აჩვენებს უზარმაზარ, დიფუზურ სტრუქტურას (გაშლილი სავსე მთვარის ზომაზე დაახლოებით 5000-ჯერ დიდი ფართობით), რომელიც, როგორც ჩანს, არ შეესაბამება ამჟამინდელ მოდელებს. ვარსკვლავების კრებული თითქმის პერპენდიკულარულად ამოდის ირმის ნახტომის სპირალური მკლავების სიბრტყის მიმართ. სავარაუდო ინტერპრეტაციაა, რომ ჯუჯა გალაქტიკა ერწყმის ირმის ნახტომს. ამ გალაქტიკას სავარაუდოდ ქალწულის ვარსკვლავური ნაკადი ეწოდება და მდებარეობს ქალწულის მიმართულებით, დაახლოებით 30 000 სინათლის წლის (9 კპს) დაშორებით.<ref name=apj673_2_864 /> ====აირისებრი ჰალო==== ვარსკვლავური ჰალოს გარდა, ჩანდრას რენტგენის ობსერვატორიამ, XMM-ნიუტონმა და სუზაკუმ წარმოადგინეს მტკიცებულება, რომ არსებობს ასევე აირისებრი ჰალო, რომელიც შეიცავს დიდი რაოდენობით ცხელ აირს. ეს ჰალო ასობით ათასი სინათლის წლის მანძილზეა გადაჭიმული, გაცილებით შორს, ვიდრე ვარსკვლავური ჰალო და ახლოსაა დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მანძილთან. ამ ცხელი ჰალოს მასა თითქმის უდრის თავად ირმის ნახტომის მასას.<ref name="chandra_hotgas">{{Cite web |last=Boen |first=Brooke |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Brooke Boen}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=A. |last2=Mathur |first2=S. |last3=Krongold |first3=Y. |last4=Nicastro |first4=F. |last5=Galeazzi |first5=M. |year=2012 |title=A Huge Reservoir of Ionized Gas Around the Milky Way: Accounting for the Missing Mass? |journal=The Astrophysical Journal |volume=756 |issue=1 |page=L8 |arxiv=1205.5037 |bibcode=2012ApJ...756L...8G |doi=10.1088/2041-8205/756/1/L8 |s2cid=118567708}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 24, 2012 |title=Galactic Halo: Milky Way is Surrounded by Huge Halo of Hot Gas |url=http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029155611/http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |archive-date=October 29, 2012 |website=Smithsonian Astrophysical Observatory}}</ref> ამ ჰალოს გაზის ტემპერატურა 1-დან 2,5 მილიონ კ-მდე (1,8 და 4,5 მილიონი °F) მერყეობს.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=Discovery |title=Our Galaxy Swims Inside a Giant Pool of Hot Gas |work=Discovery News |url=http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029004855/http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |archive-date=October 29, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Discovery Communications}}</ref> შორეული გალაქტიკების დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს დაახლოებით ერთი მეექვსედ ნაკლები ბარიონული (ჩვეულებრივი) მატერია ჰქონდა, ვიდრე ბნელი მატერია, როდესაც ის სულ რაღაც რამდენიმე მილიარდი წლის იყო. თუმცა, ამ ბარიონების მხოლოდ დაახლოებით ნახევარია გათვალისწინებული თანამედროვე სამყაროში, ახლომდებარე გალაქტიკების, როგორიცაა ირმის ნახტომი, დაკვირვებების საფუძველზე.<ref name="Harrington_feature" /> თუ დადასტურდება დასკვნა, რომ ჰალოს მასა შედარებადია ირმის ნახტომის მასასთან, ეს შეიძლება იყოს ირმის ნახტომის გარშემო დაკარგული ბარიონების ვინაობა.<ref name="Harrington_feature">{{Cite news |last1=J.D. Harrington |last2=Janet Anderson |last3=Peter Edmonds |date=September 24, 2012 |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |work=NASA |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012}}</ref> ==ფორმირება== ===ისტორია=== ირმის ნახტომი დაიწყო, როგორც ერთი ან რამდენიმე მცირე ჭარბი სიმკვრივე სამყაროში მასის განაწილებაში, დიდი აფეთქების შემდეგ მალევე, 13.61 მილიარდი წლის წინ.<ref name="PHYS-20170727">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Milky Way's origins are not what they seem |url=https://phys.org/news/2017-07-milky.html |date=July 27, 2017 |work=[[Phys.org]] |access-date=July 27, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727094803/https://phys.org/news/2017-07-milky.html |archive-date=July 27, 2017}}</ref><ref name="borah">{{Cite journal |last1=Borah |first1=Debasish |last2=Dutta |first2=Manoranjan |last3=Mahapatra |first3=Satyabrata |last4=Sahu |first4=Narendra |year=2022 |title=Boosted self-interacting dark matter and XENON1T excess |journal=Nuclear Physics B |volume=979 |article-number=|arxiv=2107.13176 |bibcode=2022NuPhB.97915787B |doi=10.1016/j.nuclphysb.2022.115787 |s2cid=236469147}}</ref><ref name="legassick">{{Cite arXiv |eprint=1509.02832 |class=astro-ph.GA |first=Daniel |last=Legassick |title=The Age Distribution of Potential Intelligent Life in the Milky Way |year=2015}}</ref> ამ ჭარბი სიმკვრივიდან ზოგიერთი წარმოადგენდა გლობულური გროვების საფუძველს, რომლებშიც წარმოიქმნა უძველესი დარჩენილი ვარსკვლავები იმ ტერიტორიაზე, რასაც ახლა ირმის ნახტომი ეწოდება. ირმის ნახტომში მატერიის თითქმის ნახევარი შესაძლოა სხვა შორეული გალაქტიკებიდან მომდინარეობდეს.<ref name="PHYS-20170727" /> ეს ვარსკვლავები და გროვები ახლა ირმის ნახტომის ვარსკვლავურ ჰალოს ქმნიან. პირველი ვარსკვლავების დაბადებიდან რამდენიმე მილიარდი წლის განმავლობაში, ირმის ნახტომის მასა საკმარისად დიდი იყო, რომ ის შედარებით სწრაფად ბრუნავდა. კუთხური იმპულსის შენარჩუნების გამო, ამან გამოიწვია აირისებრი ვარსკვლავთშორისი გარემოს კოლაფსი დაახლოებით სფეროიდული ფორმიდან დისკად. ამიტომ, ვარსკვლავების შემდგომი თაობები წარმოიქმნა ამ სპირალურ დისკში. დისკში შეინიშნება ახალგაზრდა ვარსკვლავების უმეტესობა, მათ შორის მზე.<ref name=ut20090527 /><ref name="Buser" /> პირველი ვარსკვლავების ჩამოყალიბების დაწყების შემდეგ, ირმის ნახტომი გაიზარდა როგორც გალაქტიკური შერწყმების გზით (განსაკუთრებით ირმის ნახტომის ზრდის ადრეულ ეტაპზე), ასევე გაზის აკრეციის გზით პირდაპირ გალაქტიკური ჰალოდან.<ref name="Buser" /> ამჟამად ირმის ნახტომი აგროვებს მასალას რამდენიმე პატარა გალაქტიკიდან, მათ შორის მისი ორი უდიდესი თანამგზავრი გალაქტიკიდან, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლებიდან, მაგელანის ნაკადის მეშვეობით. გაზის პირდაპირი აკრეცია შეინიშნება მაღალი სიჩქარის ღრუბლებში, როგორიცაა სმიტის ღრუბელი.<ref name=araa35_217 /><ref name=apj679_L21 /> კოსმოლოგიური სიმულაციები მიუთითებს, რომ 11 მილიარდი წლის წინ ის შეერწყა განსაკუთრებით დიდ გალაქტიკას, რომელსაც კრაკენი ეწოდება.<ref>{{Cite journal |last1=Kruijssen |first1=J M Diederik |last2=Pfeffer |first2=Joel L |last3=Chevance |first3=Mélanie |last4=Bonaca |first4=Ana |last5=Trujillo-Gomez |first5=Sebastian |last6=Bastian |first6=Nate |last7=Reina-Campos |first7=Marta |last8=Crain |first8=Robert A |last9=Hughes |first9=Meghan E |date=October 2020 |title=Kraken reveals itself – the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations |url=https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=498 |issue=2 |pages=2472–2491 |arxiv=2003.01119 |doi=10.1093/mnras/staa2452 |doi-access=free |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116101953/https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |archive-date=November 16, 2020 |access-date=November 15, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |last=Young |first=Monica |date=November 13, 2020 |title=Star Clusters reveal the "Kraken" in the Milky Way's Past |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115190620/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |archive-date=November 15, 2020 |access-date=November 15, 2020 |website=Sky and Telescope}}</ref> ირმის ნახტომის ისეთი თვისებები, როგორიცაა ვარსკვლავური მასა, კუთხური იმპულსი და მეტალურობა მის უკიდურეს რეგიონებში, მიუთითებს, რომ ბოლო 10 მილიარდი წლის განმავლობაში მას არ განუცდია შერწყმა დიდ გალაქტიკებთან. ბოლო დროს დიდი შერწყმების ეს არარსებობა უჩვეულოა მსგავსი ტიპის სპირალურ გალაქტიკებს შორის. მის მეზობელს, ანდრომედას გალაქტიკას, როგორც ჩანს, უფრო ტიპური ისტორია აქვს, რომელიც შედარებით დიდ გალაქტიკებთან შედარებით ბოლოდროინდელი შერწყმებით არის ჩამოყალიბებული.<ref>{{Cite journal |last1=Yin, J. |last2=Hou |first2=J.L |last3=Prantzos |first3=N. |last4=Boissier |first4=S. |last5=Chang |first5=R. X. |last6=Shen |first6=S. Y. |last7=Zhang |first7=B. |display-authors=4 |date=2009 |title=Milky Way versus Andromeda: a tale of two disks |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=505 |issue=2 |pages=497–508 |arxiv=0906.4821 |bibcode=2009A&A...505..497Y |doi=10.1051/0004-6361/200912316 |s2cid=14344453}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hammer, F. |last2=Puech |first2=M. |last3=Chemin |first3=L. |last4=Flores |first4=H. |last5=Lehnert |first5=M. D. |display-authors=4 |date=2007 |title=The Milky Way, an Exceptionally Quiet Galaxy: Implications for the Formation of Spiral Galaxies |journal=The Astrophysical Journal |volume=662 |issue=1 |pages=322–334 |arxiv=astro-ph/0702585 |bibcode=2007ApJ...662..322H |doi=10.1086/516727 |s2cid=18002823}}</ref> ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად, ირმის ნახტომი, ისევე როგორც ანდრომედას გალაქტიკა, გალაქტიკის ფერ-სიდიდის დიაგრამაზე „მწვანე ველში“ მდებარეობს, რეგიონში, რომელიც დასახლებულია გალაქტიკებით, რომლებიც გარდამავალ პერიოდში არიან „ლურჯი ღრუბლიდან“ (გალაქტიკები, რომლებიც აქტიურად ქმნიან ახალ ვარსკვლავებს) „წითელ თანმიმდევრობამდე“ (გალაქტიკები, რომლებიც არ ქმნიან ვარსკვლავებს). მწვანე ველის გალაქტიკებში ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობა შენელდება, რადგან მათ ვარსკვლავთშორის გარემოში ვარსკვლავთწარმოქმნის გაზი ამოეწურათ. მსგავსი თვისებების მქონე სიმულირებულ გალაქტიკებში, ვარსკვლავთწარმოქმნა, როგორც წესი, დაახლოებით ხუთი მილიარდი წლის განმავლობაში ჩაქრება, რაც ითვალისწინებს ვარსკვლავთწარმოქმნის ტემპის მოსალოდნელ, მოკლევადიან ზრდას ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას შორის შეჯახების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Mutch, S.J. |last2=Croton |first2=D.J. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2011 |title=The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=736 |issue=2 |page=84 |arxiv=1105.2564 |bibcode=2011ApJ...736...84M |doi=10.1088/0004-637X/736/2/84 |s2cid=119280671}}</ref> ირმის ნახტომის მსგავსი სხვა გალაქტიკების გაზომვები მიუთითებს, რომ ის ერთ-ერთი ყველაზე წითელი და კაშკაშა სპირალური გალაქტიკაა, რომელიც ჯერ კიდევ ახალ ვარსკვლავებს ქმნის და ის ოდნავ უფრო ლურჯია, ვიდრე ყველაზე ლურჯი წითელი თანმიმდევრობის გალაქტიკები.<ref>{{Cite journal |last1=Licquia, T. |last2=Newman |first2=J.A. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2012 |title=What Is The Color Of The Milky Way? |journal=American Astronomical Society |volume=219 |pages=252.08 |bibcode=2012AAS...21925208L}}</ref> ===ასაკი და კოსმოლოგიური ისტორია=== გლობულური გროვები ირმის ნახტომის უძველეს ობიექტებს შორისაა, რაც ირმის ნახტომის ასაკის უფრო დაბალ ზღვარს აწესებს. ირმის ნახტომში ცალკეული ვარსკვლავების ასაკის შეფასება შესაძლებელია ისეთი ხანგრძლივი რადიოაქტიური ელემენტების, როგორიცაა თორიუმ-232 და ურანი-238, სიმრავლის გაზომვით, შემდეგ კი შედეგების მათი თავდაპირველი სიმრავლის შეფასებასთან შედარებით, ტექნიკით, რომელსაც ნუკლეოკოსმოქრონოლოგია ეწოდება. ეს მაჩვენებლები CS 31082-001-ისთვის დაახლოებით 12.5 ± 3 მილიარდი წელია<ref>{{Cite journal |last=Cayrel |display-authors=etal |date=2001 |title=Measurement of stellar age from uranium decay |journal=Nature |volume=409 |issue=6821 |pages=691–692 |arxiv=astro-ph/0104357 |bibcode=2001Natur.409..691C |doi=10.1038/35055507 |pmid=11217852 |s2cid=17251766}}</ref> და BD +17° 3248-ისთვის 13.8 ± 4 მილიარდი წელი.<ref>{{Cite journal |last1=Cowan |first1=J. J. |last2=Sneden |first2=C. |last3=Burles |first3=S. |last4=Ivans |first4=I. I. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Truran |first6=J. W. |last7=Lawler |first7=J. E. |last8=Primas |first8=F. |author8-link=Francesca Primas|last9=Fuller |first9=G. M. |last10=Pfeiffer |first10=B. |last11=Kratz |first11=K. L. |display-authors=9 |year=2002 |title=The Chemical Composition and Age of the Metal-poor Halo Star BD +17o3248 |journal=The Astrophysical Journal |volume=572 |issue=2 |pages=861–879 |arxiv=astro-ph/0202429 |bibcode=2002ApJ...572..861C |doi=10.1086/340347 |s2cid=119503888}}</ref> თეთრი ჯუჯას ფორმირების შემდეგ, ის იწყებს რადიაციულად გაგრილებას და მისი ზედაპირის ტემპერატურა თანდათან ეცემა. ამ თეთრი ჯუჯებიდან ყველაზე ცივი ტემპერატურის გაზომვით და მათი მოსალოდნელ საწყის ტემპერატურასთან შედარებით, შესაძლებელია ასაკის შეფასება. ამ ტექნიკით, გლობულური გროვების M4 ასაკი შეფასდა 12.7 ± 0.7 მილიარდი წლით. ამ გროვებიდან ყველაზე ძველის ასაკის შეფასებით, საუკეთესოდ შესაფერისი ასაკი 12.6 მილიარდი წელია, ხოლო 95%-იანი სანდოობის ზედა ზღვარი - 16 მილიარდი წელი.<ref name=science299_5603_65 /> 2018 წლის ნოემბერში ასტრონომებმა სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი ვარსკვლავის აღმოჩენის შესახებ განაცხადეს. დაახლოებით 13.5 მილიარდი წლის ასაკის 2MASS J18082002-5104378 B არის პაწაწინა ულტრალითონებით ღარიბი (UMP) ვარსკვლავი, რომელიც თითქმის მთლიანად დიდი აფეთქების შედეგად გამოყოფილი მასალებისგან შედგება და შესაძლოა, ერთ-ერთი პირველი ვარსკვლავი იყოს. ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ამ ვარსკვლავის აღმოჩენა იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკა შესაძლოა, სულ მცირე, 3 მილიარდი წლით უფროსი იყოს, ვიდრე აქამდე ეგონათ.<ref name="EA-20181105">{{Cite news |last=Johns Hopkins University |author-link=Johns Hopkins University |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang |work=[[EurekAlert!]] |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106132235/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="JHU-20181105">{{Cite news |last=Rosen |first=Jill |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang – The newly discovered star's composition indicates that, in a cosmic family tree, it could be as little as one generation removed from the Big Bang |publisher=[[Johns Hopkins University]] |url=https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106021959/https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="ApJ-20181105">{{Cite journal |last1=Schlaufman |first1=Kevin C. |last2=Thompson |first2=Ian B. |last3=Casey |first3=Andrew R. |date=November 5, 2018 |title=An Ultra Metal-poor Star Near the Hydrogen-burning Limit |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=867 |page=98 |arxiv=1811.00549 |bibcode=2018ApJ...867...98S |doi=10.3847/1538-4357/aadd97 |s2cid=54511945 |doi-access=free |number=2}}</ref> ირმის ნახტომის ჰალოში რამდენიმე ცალკეული ვარსკვლავი აღმოაჩინეს, რომელთა გაზომილი ასაკი სამყაროს 13.80 მილიარდ წლიან ასაკთან ძალიან ახლოსაა. 2007 წელს, გალაქტიკურ ჰალოში არსებული ვარსკვლავის, HE 1523-0901-ის, ასაკი დაახლოებით 13,2 მილიარდი წლის შეფასდა. როგორც იმ დროს ირმის ნახტომში ცნობილი უძველესი ობიექტი, ამ გაზომვამ ირმის ნახტომის ასაკს უფრო დაბალი ზღვარი დააწესა.<ref name="frebel" /> ეს შეფასება გაკეთდა ძალიან დიდი ტელესკოპის ულტრაიისფერი-ვიზუალური ეშელის სპექტროგრაფის გამოყენებით, რათა გაზომილიყო თორიუმის და R-პროცესით შექმნილი სხვა ელემენტების არსებობით გამოწვეული სპექტრული ხაზების ფარდობითი სიძლიერე. ხაზების სიძლიერე იძლევა სხვადასხვა ელემენტარული იზოტოპების სიჭარბეს, საიდანაც ვარსკვლავის ასაკის შეფასება შესაძლებელია ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით.<ref name="frebel" /> კიდევ ერთი ვარსკვლავი, HD 140283, შეფასებულია 13,7 ± 0,7 მილიარდი წლით, 12,2 ± 0,6 მილიარდი წლით,<ref name=creevey>{{cite journal |bibcode=2015A&A...575A..26C |title=Benchmark stars for Gaia Fundamental properties of the Population&nbsp;II star HD&nbsp;140283 from interferometric, spectroscopic, and photometric data |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=575 |pages=A26 |last1=Creevey|first1=O. L. |last2=Thévenin |first2=F. |last3=Berio |first3=P. |last4=Heiter |first4=U. |last5=von Braun |first5=K. |last6=Mourard |first6=D. |last7=Bigot |first7=L. |last8=Boyajian |first8=T.S. |last9=Kervella |first9=P. |last10=Morel |first10=P. |last11=Pichon |first11=B. |last12=Chiavassa |first12=A. |last13=Nardetto |first13=N. |last14=Perraut |first14=K. |last15=Meilland |first15=A. |last16=Mc Alister |first16=H. A. |last17=Ten Brummelaar |first17=T.A. |last18=Farrington |first18=C. |last19=Sturmann |first19=J. |last20=Sturmann |first20=L. |last21=Turner |first21=N. |year=2015 |arxiv=1410.4780 |doi=10.1051/0004-6361/201424310|s2cid=18003446 }}</ref> ან 12,0 ± 0,5 მილიარდი წლით.<ref name=Tang>{{cite journal|journal= [[Research Notes of the AAS]]|volume= 5|issue=5|id=117|year= 2021|title= Revised Best Estimates for the Age and Mass of the Methuselah Star HD 140283 Using MESA and Interferometry and Implications for 1D Convection|author1= Jiangling Tang|author2= Meredith Joyce|page= 117|doi=10.3847/2515-5172/ac01ca|bibcode=2021RNAAS...5..117T|arxiv=2105.11311|s2cid= 235166094|doi-access= free}}</ref> დედამიწის ატმოსფერული დამახინჯების გამოსასწორებლად ადაპტური ოპტიკის გამოყენებით ჩატარებული დაკვირვებების თანახმად, გალაქტიკის ამოზნექილობაში მყოფი ვარსკვლავები დაახლოებით 12,8 მილიარდი წლისაა.<ref>{{Cite web |last=Specktor |first=Brandon |date=March 23, 2019 |title=Astronomers Find Fossils of Early Universe Stuffed in Milky Way's Bulge |url=https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323223957/https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |archive-date=March 23, 2019 |access-date=March 24, 2019 |website=Live Science}}</ref> გალაქტიკურ თხელ დისკოში ვარსკვლავების ასაკი ასევე შეფასდა ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით. თხელი დისკოში მყოფი ვარსკვლავების გაზომვები იძლევა შეფასებას, რომ თხელი დისკო 8,8 ± 1,7 მილიარდი წლის წინ ჩამოყალიბდა. ეს გაზომვები ვარაუდობს, რომ გალაქტიკური ჰალოსა და თხელ დისკოს ფორმირებას შორის თითქმის 5 მილიარდი წლის შესვენება იყო.<ref name="del_Peloso" /> ათასობით ვარსკვლავის ქიმიური ხელმოწერების ბოლოდროინდელი ანალიზი მიუთითებს, რომ ვარსკვლავების ფორმირება შესაძლოა მნიშვნელოვნად შემცირდა დისკოს ფორმირების დროს, 10-დან 8 მილიარდი წლის წინ, როდესაც ვარსკვლავთშორისი გაზი ძალიან ცხელი იყო ახალი ვარსკვლავების წარმოსაქმნელად იმავე ტემპით, როგორც ადრე.<ref>Skibba, Ramon (2016), "Milky Way retired early from star making" (New Scientist, March 5, 2016), p.9</ref> ირმის ნახტომის გარშემო არსებული თანამგზავრი გალაქტიკები შემთხვევით არ არის განაწილებული, არამედ, როგორც ჩანს, უფრო დიდი სისტემის დაშლის შედეგად წარმოიქმნება, რაც წარმოქმნის რგოლის სტრუქტურას, რომლის დიამეტრი 500 000 სინათლის წელია, ხოლო სიგანე 50 000 სინათლის წელი.<ref>{{Cite journal |last=Lynden-Bell |first=D. |date=March 1, 1976 |title=Dwarf Galaxies and Globular Clusters in High Velocity Hydrogen Streams |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=174 |issue=3 |pages=695–710 |bibcode=1976MNRAS.174..695L |doi=10.1093/mnras/174.3.695 |issn=0035-8711 |doi-access=free}}</ref> გალაქტიკებს შორის ახლო შეჯახება, როგორც ეს ანდრომედას გალაქტიკის შემთხვევაში 4 მილიარდ წელიწადშია მოსალოდნელი, შეიძლება გაზის უზარმაზარი კუდები მოგლიჯოს, რომლებიც დროთა განმავლობაში შეიძლება გაერთიანდნენ და წარმოქმნან ჯუჯა გალაქტიკები რგოლში, მთავარი დისკოს მიმართ ნებისმიერი კუთხით.<ref>{{Cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C. M. |year=2005 |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |arxiv=astro-ph/0410421 |bibcode=2005A&A...431..517K |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |doi-access=free}}</ref> ==გალაქტიკათშორისი სამეზობლო== ირმის ნახტომი და ანდრომედას გალაქტიკა გიგანტური სპირალური გალაქტიკების ბინარული სისტემაა, რომელიც მიეკუთვნება 50 მჭიდროდ დაკავშირებული გალაქტიკის ჯგუფს, რომელიც ცნობილია როგორც ლოკალური ჯგუფი და გარშემორტყმულია ლოკალური სიცარიელით, რომელიც თავად არის ლოკალური ფურცლის<ref name="apj676_1_184">{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Shaya |first2=Edward J. |last3=Karachentsev |first3=Igor D. |last4=Courtois |first4=Hélène M. |author-link4=Hélène Courtois |last5=Kocevski |first5=Dale D. |last6=Rizzi |first6=Luca |last7=Peel |first7=Alan |date=March 2008 |title=Our Peculiar Motion Away from the Local Void |journal=The Astrophysical Journal |volume=676 |issue=1 |pages=184–205 |arxiv=0705.4139 |bibcode=2008ApJ...676..184T |doi=10.1086/527428 |s2cid=14738309}}</ref> და თავის მხრივ ქალწულის ზეგროვის ნაწილი. ქალწულის ზეგროვას გარშემო არის რამდენიმე სიცარიელე, რომლებიც მრავალი გალაქტიკისგან თავისუფალია, „ჩრდილოეთით“ მიკროსკოპიუმის სიცარიელე, „მარცხნივ“ მოქანდაკის სიცარიელე, „მარჯვნივ“ ბოეოტსის სიცარიელე და „სამხრეთით“ დიდი ვოიდი. ეს სიცარიელეები დროთა განმავლობაში იცვლის ფორმას და გალაქტიკებში ძაფისებრ სტრუქტურებს ქმნის. მაგალითად, ქალწულის ზეგროვა მიიზიდება დიდი მიმზიდველისკენ,<ref>{{cite web |last=Hadhazy |first=Adam |date=November 3, 2016 |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |title=Why Nothing Really Matters |website=Discover Magazine |access-date=April 24, 2022 |archive-date=April 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424224846/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |url-status=live }}</ref> რომელიც თავის მხრივ უფრო დიდი სტრუქტურის, ლანიაკეას, ნაწილს წარმოადგენს.<ref>{{cite journal |title=The Laniakea supercluster of galaxies |author=R. Brent Tully |author2=Helene Courtois |author3=Yehuda Hoffman |author4=Daniel Pomarède |date=September 2, 2014 |publication-date=September 4, 2014 |journal=Nature |volume=513 |number=7516 |pages=71–73 |bibcode=2014Natur.513...71T |arxiv=1409.0880 |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900|s2cid=205240232 }}</ref> ლოკალური ჯგუფის ორი პატარა გალაქტიკა და რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა ბრუნავს ირმის ნახტომის გარშემო. მათგან ყველაზე დიდია დიდი მაგელანის ღრუბელი, რომლის დიამეტრი 32,200 სინათლის წელია.<ref name=RC3>{{cite book | year=1991 | title=Third Reference Catalogue of Bright Galaxies | last1=De Vaucouleurs | first1=Gerard | last2=De Vaucouleurs | first2=Antoinette | last3=Corwin | first3=Herold G. | last4=Buta | first4=Ronald J. | last5=Paturel | first5=Georges | last6=Fouque | first6=Pascal | doi = 10.1007/978-1-4757-4363-0 | bibcode=1991rc3..book.....D | isbn=978-1-4757-4365-4 }}</ref> მას ჰყავს ახლო თანამგზავრი, პატარა მაგელანის ღრუბელი. მაგელანის ნაკადი არის ნეიტრალური წყალბადის გაზის ნაკადი, რომელიც ამ ორი პატარა გალაქტიკიდან ცის 100°-ზე ვრცელდება. ვარაუდობენ, რომ ნაკადი მაგელანის ღრუბლებიდან ირმის ნახტომთან მოქცევითი ურთიერთქმედების შედეგად იქნა გამოყვანილი.<ref>{{Cite journal |last1=Putman |first1=M. E. |last2=Staveley-Smith |first2=L. |last3=Freeman |first3=K. C. |last4=Gibson |first4=B. K. |last5=Barnes |first5=D. G. |title=The Magellanic Stream, High-Velocity Clouds, and the Sculptor Group |doi=10.1086/344477 |journal=The Astrophysical Journal |volume=586 |issue=1 |pages=170–194 |year=2003 |arxiv=astro-ph/0209127 |bibcode=2003ApJ...586..170P|s2cid=6911875 }}</ref> ირმის ნახტომის გარშემო მოძრავი ჯუჯა გალაქტიკებიდან ზოგიერთია დიდი ძაღლის ჯუჯა (ყველაზე ახლოს), მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკა, მცირე დათვის ჯუჯა, მოქანდაკის ჯუჯა, სექსტანსის ჯუჯა, ღუმელის ჯუჯა და ლომ I ჯუჯა.<ref name=Koposov2015/> ირმის ნახტომის ყველაზე პატარა ჯუჯა გალაქტიკები მხოლოდ 500 სინათლის წლის დიამეტრისაა. ესენია კარინას ჯუჯა, დრაკონის ჯუჯა და ლომ II ჯუჯა. შესაძლოა, ჯერ კიდევ არსებობდეს აღმოუჩენელი ჯუჯა გალაქტიკები, რომლებიც დინამიურად დაკავშირებულია ირმის ნახტომთან, რასაც ადასტურებს 2015 წელს ღამის ცის შედარებით მცირე ნაწილში ირმის ნახტომის ცხრა ახალი თანამგზავრის აღმოჩენა.<ref name=Koposov2015>{{cite journal |title=Beasts of the Southern Wild. Discovery of a large number of Ultra Faint satellites in the vicinity of the Magellanic Clouds |author1=Sergey E. Koposov |author2=Vasily Belokurov |author3=Gabriel Torrealba |author4=N. Wyn Evans |date=March 10, 2015 |arxiv=1503.02079 |journal=The Astrophysical Journal |bibcode=2015ApJ...805..130K |doi=10.1088/0004-637X/805/2/130 |volume=805 |issue=2 |page=130|s2cid=118267222 }}</ref> ირმის ნახტომმა უკვე შთანთქა რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა, მაგალითად, ომეგა კენტავრის წინაპარი.<ref>{{cite journal |last1=Noyola |first1=E. |last2=Gebhardt |first2=K. |last3=Bergmann |first3=M. |title=Gemini and Hubble Space Telescope Evidence for an Intermediate-Mass Black Hole in ω Centauri |journal=The Astrophysical Journal |arxiv=0801.2782 |date=April 2008 |volume=676 |issue=2 |pages=1008–1015 |doi=10.1086/529002 |bibcode=2008ApJ...676.1008N|s2cid=208867075 }}</ref> 2005 წელს<ref>{{cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C.M. |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=astro-ph/0410421 |date=February 2005 |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |bibcode=2005A&A...431..517K |s2cid=55827105 }}</ref> და 2012 წელს<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Pflamm-Altenburg |first2=J. |last3=Kroupa |first3=P. |title=The VPOS: a vast polar structure of satellite galaxies, globular clusters and streams around the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1204.5176 |date=June 2012 |volume=423 |issue=2 |pages=1109–1126 |doi=10.1111/j.1365-2966.2012.20937.x |doi-access=free |bibcode=2012MNRAS.423.1109P|s2cid=55501752 }}</ref> დამატებითი დადასტურებით, მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის თანამგზავრული გალაქტიკების უმეტესობა ძალიან დიდ დისკში მდებარეობს და ერთი მიმართულებით ბრუნავს. ეს მოულოდნელი იყო: სტანდარტული კოსმოლოგიის თანახმად, თანამგზავრული გალაქტიკები ბნელი მატერიის ჰალოებში უნდა წარმოიქმნას და ფართოდ გავრცელდეს, შემთხვევითი მიმართულებით მოძრაობდეს. ეს შეუსაბამობა ჯერ კიდევ არ არის ახსნილი.<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Famaey |first2=B. |last3=Jerjen |first3=H.|last4=Merritt |first4=D. |last5=Kroupa |first5=P. |last6=Dabringhausen |first6=J. |last7=Lueghausen |first7=F. |last8=Forbes |first8=D. |last9=Hensler |first9=G.|last10=Hammer |first10=F. |last11=Puech |first11=M.|last12=Fouquet |first12=S.|last13=Flores |first13=H.|last14=Yang |first14=Y. |title=Co-orbiting satellite galaxy structures are still in conflict with the distribution of primordial dwarf galaxies |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1406.1799 |date=August 2014 |volume=423 |issue=3 |pages=2362–2380 |doi=10.1093/mnras/stu1005 |doi-access=free |bibcode=2014MNRAS.442.2362P }}</ref> 2006 წლის იანვარში მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის დისკოში აქამდე აუხსნელი დეფორმაცია ახლა რუკაზეა დატანილი და აღმოჩნდა, რომ ეს არის ტალღა ან ვიბრაცია, რომელიც წარმოიქმნება დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მიერ ირმის ნახტომის გარშემო ბრუნვისას და იწვევს ვიბრაციებს მის კიდეებში გავლისას. ადრე, ეს ორი გალაქტიკა, რომლებიც ერთად ირმის ნახტომის მასის დაახლოებით 2%-ს შეადგენენ, ძალიან პატარად ითვლებოდა ირმის ნახტომზე გავლენის მოხდენისთვის. თუმცა, კომპიუტერულ მოდელში, ამ ორი გალაქტიკის მოძრაობა ქმნის ბნელი მატერიის კვალს, რომელიც აძლიერებს მათ გავლენას უფრო დიდ ირმის ნახტომზე.<ref name=berkeley20060109 /> ამჟამინდელი გაზომვები მიუთითებს, რომ ანდრომედას გალაქტიკა ირმის ნახტომს 100-დან 140 კმ/წმ-მდე (220,000-დან 310,000 მილი/სთ-მდე) სიჩქარით უახლოვდება. 4.3 მილიარდ წელიწადში შესაძლოა მოხდეს ანდრომედასა და ირმის ნახტომის შეჯახება, რაც დამოკიდებულია უცნობი გვერდითი კომპონენტების მნიშვნელობაზე გალაქტიკების ფარდობით მოძრაობაში. თუ ისინი შეეჯახებიან, ცალკეული ვარსკვლავების ერთმანეთთან შეჯახების შანსი უკიდურესად დაბალია,<ref name=wong20000414 /> მაგრამ ამის ნაცვლად, ორი გალაქტიკა გაერთიანდება და შექმნის ერთ ელიფსურ გალაქტიკას ან შესაძლოა დიდ დისკოსებრ გალაქტიკას<ref name="Ueda2014">{{cite journal |author=Junko Ueda |display-authors=etal |title=Cold molecular gas in merger remnants. I. Formation of molecular gas disks |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=214 |issue=1 |page=1 |bibcode=2014ApJS..214....1U |doi=10.1088/0067-0049/214/1/1 |arxiv=1407.6873 |year=2014|s2cid=716993 }}</ref> დაახლოებით ექვსი მილიარდი წლის განმავლობაში.<ref name="Schiavi">{{cite journal|last1=Schiavi|first1=Riccardo|last2=Capuzzo-Dolcetta|first2=Roberto|last3=Arca-Sedda|first3=Manuel|last4=Spera|first4=Mario|title=Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes|journal=Astronomy & Astrophysics|date=October 2020|volume=642|pages=A30|doi=10.1051/0004-6361/202038674|bibcode=2020A&A...642A..30S|arxiv=2102.10938|s2cid=224991193}}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[გალაქტიკის ჰალო]] * [[ირმის ნახტომის სახელების სია]] * [[გალაქტიკა]] ==ლიტერატურა== *{{წიგნი| ავტორი=გელოვანი ა. | series=| სათაური=„მითოლოგიური ლექსიკონი“ | გამომცემლობა|ადგილი=თბილისი|წელი=1983| isbn=| edition=|page=|ბმული=|გამომცემლობა=|ref=„მითოლოგიური ლექსიკონი“}} ==სქოლიო== {{Reflist|refs= <ref name="ენციკლოპედია">{{ქსე|5|225||არა}}</ref> <ref name=:01 >{{Cite web |last1=Frommert |first1=Hartmut |last2=Kronberg |first2=Christine |date=August 26, 2005 |title=Classification of the Milky Way Galaxy |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |archive-date=May 31, 2015 |access-date=May 30, 2015 |website=SEDS}}</ref> <ref name="ehtc_6">{{Cite journal |last1=Event Horizon Telescope Collaboration |last2=Akiyama |first2=Kazunori |last3=Alberdi |first3=Antxon |last4=Alef |first4=Walter |last5=Algaba |first5=Juan Carlos |last6=Anantua |first6=Richard |last7=Asada |first7=Keiichi |last8=Azulay |first8=Rebecca |last9=Bach |first9=Uwe |last10=Baczko |first10=Anne-Kathrin |last11=Ball |first11=David |last12=Baloković |first12=Mislav |last13=Barrett |first13=John |last14=Bauböck |first14=Michi |last15=Benson |first15=Bradford A. |display-authors=1 |year=2022 |title=First Sagittarius A* Event Horizon Telescope Results. VI. Testing the Black Hole Metric |journal=The Astrophysical Journal |volume=930 |issue=2 |pages=L17 |bibcode=2022ApJ...930L..17E |doi=10.3847/2041-8213/ac6756 |s2cid=248744741 |doi-access=free |last16=Bintley |first16=Dan |last17=Blackburn |first17=Lindy |last18=Blundell |first18=Raymond |last19=Bouman |first19=Katherine L. |last20=Bower |first20=Geoffrey C. |last21=Boyce |first21=Hope |last22=Bremer |first22=Michael |last23=Brinkerink |first23=Christiaan D. |last24=Brissenden |first24=Roger |last25=Britzen |first25=Silke |last26=Broderick |first26=Avery E. |last27=Broguiere |first27=Dominique |last28=Bronzwaer |first28=Thomas |last29=Bustamante |first29=Sandra |last30=Byun |first30=Do-Young|arxiv=2311.09484 }}</ref> <ref name="idrani">{{Cite arXiv |eprint=2207.06034 |class=gr-qc |first1=Indrani |last1=Banerjee |first2=Subhadip |last2=Sau |title=Do shadows of SGR A* and M87* indicate black holes with a magnetic monopole charge? |last3=SenGupta |first3=Soumitra |year=2022}}</ref> <ref name="gravity_2019">{{Cite journal |last1=Abuter |first1=R. |last2=Amorim |first2=A. |last3=Bauböck |first3=M. |last4=Berger |first4=J. P. |last5=Bonnet |first5=H. |last6=Brandner |first6=W. |last7=Clénet |first7=Y. |last8=Coudé Du Foresto |first8=V. |last9=De Zeeuw |first9=P. T. |last10=Dexter |first10=J. |last11=Duvert |first11=G. |last12=Eckart |first12=A. |last13=Eisenhauer |first13=F. |last14=Förster Schreiber |first14=N. M. |last15=Garcia |first15=P. |display-authors=1 |year=2019 |title=A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=625 |pages=L10 |arxiv=1904.05721 |bibcode=2019A&A...625L..10G |doi=10.1051/0004-6361/201935656 |s2cid=119190574 |last16=Gao |first16=F. |last17=Gendron |first17=E. |last18=Genzel |first18=R. |last19=Gerhard |first19=O. |last20=Gillessen |first20=S. |last21=Habibi |first21=M. |last22=Haubois |first22=X. |last23=Henning |first23=T. |last24=Hippler |first24=S. |last25=Horrobin |first25=M. |last26=Jiménez-Rosales |first26=A. |last27=Jocou |first27=L. |last28=Kervella |first28=P. |last29=Lacour |first29=S. |last30=Lapeyrère |first30=V.}}</ref> <ref name="Petrov">{{Cite journal |last1=Petrov |first1=L. |last2=Kovalev |first2=Y. Y. |last3=Fomalont |first3=E. B. |last4=Gordon |first4=D. |year=2011 |title=The Very Long Baseline Array Galactic Plane Survey—VGaPS |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=142 |issue=2 |page=35 |arxiv=1101.1460 |bibcode=2011AJ....142...35P |doi=10.1088/0004-6256/142/2/35 |s2cid=121762178|issn=0004-6256 }}</ref> <ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref> <ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":001" >{{Cite web |title=Laniakea: Our home supercluster | date=September 3, 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904162040/http://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |archive-date=September 4, 2014 |publisher=YouTube}}</ref> <ref name=":002" >{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Courtois |first2=Hélène |last3=Hoffman |first3=Yehuda |last4=Pomarède |first4=Daniel |display-authors=1 |date=September 4, 2014 |title=The Laniakea supercluster of galaxies |journal=Nature |volume=513 |issue=7516 |pages=71–73 |arxiv=1409.0880 |bibcode=2014Natur.513...71T |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900 |s2cid=205240232}}</ref> <ref name=":003" >{{Cite web |title=Milky Way |url=http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302071454/http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-date=March 2, 2012 |publisher=[[BBC]]}}</ref> <ref name=":004" >{{Cite web |title=How Many Stars in the Milky Way? |url=http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125140109/http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |archive-date=January 25, 2016 |website=NASA Blueshift}}</ref> <ref name="Space-20130102">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=100 Billion Alien Planets Fill Our Milky Way Galaxy: Study |url=http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |date=January 2, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103060601/http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |archive-date=January 3, 2013}}</ref> <ref name="NYT-20220131">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=January 31, 2022 |title=An Electrifying View of the Heart of the Milky Way – A new radio-wave image of the center of our galaxy reveals all the forms of frenzy that a hundred million or so stars can get up to. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131224108/https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |archive-date=January 31, 2022}}</ref> <ref name="ARX-20220128">{{Cite journal |last=Heyood, I. |display-authors=et al. |date=January 28, 2022 |title=The 1.28 GHz MeerKAT Galactic Center Mosaic |journal=The Astrophysical Journal |volume=925 |issue=2 |page=165 |arxiv=2201.10541 |bibcode=2022ApJ...925..165H |doi=10.3847/1538-4357/ac449a |s2cid=246275657 |doi-access=free}}</ref> <ref name="HD_140283_(arXiv)">{{Cite journal |last1=Bond|first1=H.E. |last2=Nelan|first2=E. P. |last3=VandenBerg|first3=D. A. |last4=Schaefer|first4=G. H. |last5=Harmer|first5=D. |date=February 13, 2013 |title=HD 140283: A Star in the Solar Neighborhood that Formed Shortly After the Big Bang |journal=The Astrophysical Journal |volume=765 |issue=1 |pages=L12 |arxiv=1302.3180 |bibcode=2013ApJ...765L..12B |doi=10.1088/2041-8205/765/1/L12 |s2cid=119247629}}</ref> <ref name=":005" >{{Cite news |title=Milky Way Galaxy: Facts About Our Galactic Home |url=http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321063305/http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-date=March 21, 2017 |access-date=April 8, 2017 |work=Space.com}}</ref> <ref name="frebel">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Frebel |first1=A. |last2=Christlieb |first2=N. |last3=Norris |first3=J. E. |last4=Thom |first4=C. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Rhee |first6=J. |doi=10.1086/518122 |title=Discovery of HE 1523-0901, a strongly ''r''-process-enhanced metal-poor star with detected uranium |journal=The Astrophysical Journal |volume=660 |issue=2 |pages=L117 |year=2007 |bibcode=2007ApJ...660L.117F |arxiv=astro-ph/0703414 |s2cid=17533424 }}</ref> <!-- <ref name="Jankowski">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |first1=Connie |last1=Jankowski |title=Pioneers of Light and Sound |page=6 |isbn=978-0-7565-4306-8 |publisher=Compass Point Books |date=2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120142012/https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |archive-date=November 20, 2016}}</ref> --> <ref name=pasachoff1994>{{cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |author-link=Jay Pasachoff |title=Astronomy: From the Earth to the Universe |publisher=Harcourt School |date=1994 |isbn=978-0-03-001667-7 |page=500}}</ref> <ref name=":006">{{Cite book |last=Brown |first=William P. |url=https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |title=The Seven Pillars of Creation: The Bible, Science, and the Ecology of Wonder |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973079-7 |location=Oxford, England |page=25 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142933/https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":007">{{Cite book |last=MacBeath |first=Alastair |url=https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |title=Tiamat's Brood: An Investigation Into the Dragons of Ancient Mesopotamia |date=1999 |publisher=Dragon's Head |isbn=978-0-9524387-5-5 |page=41 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142947/https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":008">{{Cite book |last=James |first=E. O. |url=https://archive.org/details/theworshipoftheskygod/ |title=The Worship of the Sky-God: A Comparative Study in Semitic and Indo-European Religion |date=1963 |publisher=University of London Press |series=Jordan Lectures in Comparative Religion |location=London, England |pages=24, 27f}}</ref> <ref name="Lambert1964">{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |date=1964 |title=E. O. James: The worship of the Skygod: A comparative study in Semitic and Indo-European religion. (School of Oriental and African Studies, University of London. Jordan Lectures in Comparative Religion, vi.) viii, 175 pp. London: University of London, the Athlone Press, 1963. 25s. |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |location=London, England |publisher=University of London |volume=27 |issue=1 |pages=157–158 |doi=10.1017/S0041977X00100345}}</ref> <ref name=steinicke_sakiel2007>{{cite book |first1=Wolfgang |last1=Steinicke |first2=Richard |last2=Jakiel |title=Galaxies and how to observe them |series=Astronomers' observing guides |publisher=Springer |date=2007 |isbn=978-1-85233-752-0 |page=[https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei/page/94 94] |url=https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei |url-access=registration}}</ref> <ref name="ask-astro">{{cite news |last1=Coffey |first1=Jeffrey |work=Universe Today |title=How big is the Milky Way? |url=http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |access-date=November 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924002929/http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |archive-date=September 24, 2013}}</ref> <ref name="nbcnews1">{{cite press release |author=David Freeman |title=The Milky Way galaxy may be much bigger than we thought |url=https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |date=May 25, 2018 |publisher=[[CNBC]] |access-date=August 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813182050/https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |archive-date=August 13, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="rpi2015">{{cite press release |author=Mary L. Martialay |title=The Corrugated Galaxy{{snd}}Milky Way May Be Much Larger Than Previously Estimated |url=http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |date=March 11, 2015 |publisher=[[Rensselaer Polytechnic Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313123405/http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |archive-date=March 13, 2015}}</ref> <ref name="croswell2020">{{cite news |url=https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |title=Astronomers have found the edge of the Milky Way at last |work=ScienceNews |first=Ken |last=Croswell |date=March 23, 2020 |access-date=March 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214927/https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |archive-date=March 24, 2020 |url-status=live}}</ref> <ref name="dearson2020">{{cite journal |last=Dearson |first=Alis J. |arxiv=2002.09497 |title=The Edge of the Galaxy |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=2020 |volume=496 |issue=3 |pages=3929–3942 |doi=10.1093/mnras/staa1711 |doi-access=free |bibcode=2020MNRAS.496.3929D |s2cid=211259409 }}</ref> <ref name=villard20120111>{{cite news |first=Ray |last=Villard |title=The Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets According to Survey |publisher=HubbleSite.org |date=January 11, 2012 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |access-date=January 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723213047/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |archive-date=July 23, 2014}}</ref> <ref name=frommert_kronberg2005>{{cite web |last1=Frommert |first1=H. |last2=Kronberg |first2=C. |date=August 25, 2005 |url=http://messier.seds.org/more/mw.html |title=The Milky Way Galaxy |publisher=SEDS |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512093341/http://seds.org/MESSIER/more/mw.html |archive-date=May 12, 2007}}</ref> <ref name=young2006>{{cite magazine |last=Young |first=Kelly |date=June 6, 2006 |url=https://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |title=Andromeda Galaxy hosts a trillion stars |magazine=New Scientist |access-date=June 8, 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105061511/http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |archive-date=January 5, 2011}}</ref> <ref name=wethington2010>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |first1=Nicholos |last1=Wethington |access-date=April 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327200757/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |archive-date=March 27, 2010}}</ref> <ref name="science312_1773">{{Cite journal |last1=Levine |first1=E. S. |last2=Blitz |first2=L. |last3=Heiles |first3=C. |doi=10.1126/science.1128455 |title=The spiral structure of the outer Milky Way in hydrogen |journal=Science |volume=312 |issue=5781 |pages=1773–1777 |year=2006 |bibcode=2006Sci...312.1773L |arxiv=astro-ph/0605728 |pmid=16741076 |s2cid=12763199 }}</ref> <ref name=araa28_215>{{Cite journal |last1=Dickey |first1=J. M. |last2=Lockman |first2=F. J. |doi=10.1146/annurev.aa.28.090190.001243 |title=H I in the Galaxy |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=28 |pages=215–259 |year=1990 |bibcode=1990ARA&A..28..215D }}</ref> <ref name=apj702_1472>{{Cite journal |last1=Savage |first1=B. D. |last2=Wakker |first2=B. P. |doi=10.1088/0004-637X/702/2/1472 |title=The extension of the transition temperature plasma into the lower galactic halo |journal=The Astrophysical Journal |volume=702 |issue=2 |pages=1472–1489 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...702.1472S |arxiv=0907.4955|s2cid=119245570 }}</ref> <ref name="Nature-20120111">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cassan |first1=A. |last2=Kubas |first2=D. |last3=Beaulieu |first3=J. -P. |last4=Dominik |first4=M. |last5=Horne |first5=K. |last6=Greenhill |first6=J. |last7=Wambsganss |first7=J. |last8=Menzies |first8=J. |last9=Williams |first9=A. |last10=Jørgensen |doi=10.1038/nature10684 |first10=U. G. |last11=Udalski |first11=A. |last12=Bennett |first12=D. P. |last13=Albrow |first13=M. D. |last14=Batista |first14=V. |last15=Brillant |first15=S. |last16=Caldwell |first16=J. A. R. |last17=Cole |first17=A. |last18=Coutures |first18=C. |last19=Cook |first19=K. H. |last20=Dieters |first20=S. |last21=Prester |first21=D. D. |last22=Donatowicz |first22=J. |last23=Fouqué |first23=P. |last24=Hill |first24=K. |last25=Kains |first25=N. |last26=Kane |first26=S. |last27=Marquette |first27=J. -B. |last28=Martin |first28=R. |last29=Pollard |first29=K. R. |last30=Sahu |first30=K. C. |title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations |journal=Nature |volume=481 |issue=7380 |pages=167–169 |date=January 11, 2012 |pmid=22237108 |bibcode=2012Natur.481..167C |arxiv=1202.0903 |s2cid=2614136}}</ref> <ref name=borenstein2011>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |archive-date=February 22, 2011 |date=February 19, 2011 |archive-url=https://archive.today/20110222025002/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy |agency=[[Associated Press]] |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> <ref name=nasa20110526>{{cite web |url=http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |title=Free-Floating Planets May be More Common Than Stars |date=February 18, 2011 |publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory |location=Pasadena, CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522090224/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |archive-date=May 22, 2011 |quote=The team estimates there are about twice as many of them as stars. }}</ref> <ref name=arxiv0909.3857>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Sale |first1=S. E. |last2=Drew |first2=J. E. |last3=Knigge |first3=C. |last4=Zijlstra |first4=A. A. |last5=Irwin |first5=M. J. |last6=Morris |first6=R. A. H. |last7=Phillipps |first7=S. |last8=Drake |first8=J. J. |last9=Greimel |first9=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15746.x |title=The structure of the outer Galactic disc as revealed by IPHAS early A stars |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=402 |issue=2 |pages=713–723 |year=2010 |doi-access=free |bibcode=2010MNRAS.402..713S |arxiv=0909.3857 |s2cid=12884630}}</ref> <ref name=mnras371_1_108>{{Cite journal |last1=Connors |first1=Tim W. |last2=Kawata |first2=Daisuke |last3=Gibson |first3=Brad K. |title=N-body simulations of the Magellanic stream |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10659.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=371 |issue=1 |pages=108–120 |year=2006 |doi-access=free |arxiv=astro-ph/0508390 |bibcode=2006MNRAS.371..108C |s2cid=15563258}}</ref> <ref name=coffey>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/the-universe/absolute-magnitude/ |title=Absolute Magnitude |first1=Jerry |last1=Coffey |archive-url=https://web.archive.org/web/20110913181441/http://www.universetoday.com/41041/absolute-magnitude/ |archive-date=September 13, 2011 |date=May 11, 2017}}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=I. D. |last2=Kashibadze |first2=O. G. |doi=10.1007/s10511-006-0002-6 |title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field |journal=Astrophysics |volume=49 |issue=1 |pages=3–18 |year=2006 |bibcode=2006Ap.....49....3K |s2cid=120973010}}</ref> <ref name="mass">{{cite web |last1=Vayntrub |first1=Alina |date=2000 |url=http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |title=Mass of the Milky Way |work=The Physics Factbook |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813125916/http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |archive-date=August 13, 2014}}</ref> <ref name="galmass">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Battaglia |first1=G. |last2=Helmi |first2=A. |last3=Morrison |first3=H. |last4=Harding |first4=P. |last5=Olszewski |first5=E. W. |last6=Mateo |first6=M. |last7=Freeman |first7=K. C. |last8=Norris |first8=J. |last9=Shectman |first9=S. A. |title=The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09367.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=433–442 |year=2005 |arxiv=astro-ph/0506102 |bibcode=2005MNRAS.364..433B |volume=364 |issue=2 |doi-access=free |s2cid=15562509}}</ref> <ref name=apjl_1_l72>{{Cite journal |last1=Shen |first1=J. |last2=Rich |first2=R. M. |last3=Kormendy |first3=J. |last4=Howard |first4=C. D. |last5=De Propris |first5=R. |last6=Kunder |first6=A. |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L72 |title=Our Milky Way As a Pure-Disk Galaxy{{snd}}A Challenge for Galaxy Formation |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L72–L76 |year=2010 |pmid= |pmc= |arxiv=1005.0385 |bibcode=2010ApJ...720L..72S |s2cid=118470423}}</ref> <ref name=nrao20090105>{{cite press release |first1=Dave |last1=Finley |first2=David |last2=Aguilar |title=Milky Way a Swifter Spinner, More Massive, New Measurements Show |publisher=National Radio Astronomy Observatory |date=January 5, 2009 |url=http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |access-date=January 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808002256/http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |archive-date=August 8, 2014}}</ref> <ref name="reid2009">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Moscadelli |first5=L. |last6=Xu |first6=Y. |last7=Zhang |first7=B. |last8=Sato |first8=M. |last9=Honma |first9=M. |title=Trigonometric parallaxes of massive star-forming regions. VI. Galactic structure, fundamental parameters, and noncircular motions |doi=10.1088/0004-637X/700/1/137 |journal=The Astrophysical Journal |volume=700 |issue=1 |pages=137–148 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...700..137R |arxiv=0902.3913 |s2cid=11347166 }}</ref> <ref name="gnedin2010">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Brown |first2=W. R. |last3=Geller |first3=M. J. |last4=Kenyon |first4=S. J. |title=The mass profile of the Galaxy to 80 kpc |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L108 |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L108–L112 |year=2010 |bibcode=2010ApJ...720L.108G |arxiv=1005.2619 |s2cid=119245657}}</ref> <ref name=McMillan2011>{{Cite journal |last1=McMillan |first1=P. J. |title=Mass models of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=3 |pages=2446–2457 |date=July 2011 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2446M |arxiv=1102.4340 |s2cid=119100616}}</ref> <ref name="McMillan2016">{{cite journal |last1=McMillan |first1=Paul J. |title=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=February 11, 2017 |volume=465 |issue=1 |pages=76–94 |doi=10.1093/mnras/stw2759 |doi-access=free |arxiv=1608.00971 |bibcode=2017MNRAS.465...76M |s2cid=119183093}}</ref> <ref name=ssr100_1_129>{{Cite journal |last1=Gerhard |first1=O. |title=Mass distribution in our Galaxy |journal=Space Science Reviews |volume=100 |issue=1/4 |pages=129–138 |doi=10.1023/A:1015818111633 |bibcode=2002SSRv..100..129G |arxiv=astro-ph/0203110 |year=2002 |s2cid=42162871}}</ref> <ref name="fn3">{{cite magazine |first=Maggie |last=McKee |title=Bar at Milky Way's heart revealed |magazine=New Scientist |date=August 16, 2005 |url=https://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.html |access-date=June 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009132952/http://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.htm#.VDaN5_l_uVA |archive-date=October 9, 2014}}</ref> <ref name="Galactic bulge">{{cite news |last1=Grant |first1=J. |last2=Lin |first2=B. |title=The Stars of the Milky Way |date=2000 |url=http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |publisher=Fairfax Public Access Corporation |access-date=May 9, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611185732/http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |archive-date=June 11, 2007}}</ref> <ref name=ReideaSgrb2009>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Xu |first5=Y. |title=A trigonometric parallax of Sgr B2 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/1548 |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=1548–1553 |date=November 2009 |bibcode=2009ApJ...705.1548R |arxiv=0908.3637|s2cid=1916267 }}</ref> <ref name="vanhollebeke09">{{Cite journal |last1=Vanhollebeke |first1=E. |last2=Groenewegen |first2=M. A. T. |last3=Girardi |first3=L. |title=Stellar populations in the Galactic bulge. Modelling the Galactic bulge with TRILEGAL |doi=10.1051/0004-6361/20078472 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=498 |issue=1 |pages=95–107 |date=April 2009 |bibcode=2009A&A...498...95V |arxiv=0903.0946|s2cid=125177722 }}</ref> <ref name="majaess10">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. |date=March 2010 |page=55 |volume=60 |issue=1 |journal=Acta Astronomica |title=Concerning the Distance to the Center of the Milky Way and Its Structure |bibcode=2010AcA....60...55M |arxiv=1002.2743}}</ref> <ref name=Jones2004>{{cite book |title=An Introduction to Galaxies and Cosmology |pages=50–51 |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-54623-2 |first1=Mark H. |last1=Jones |first2=Robert J. |last2=Lambourne |first3=David John |last3=Adams |url=https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |access-date=August 23, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143523/https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |url-status=live }}</ref> <ref name=boehle2016>{{cite journal |last1=Boehle |first1=A. |title=An Improved Distance and Mass Estimate for SGR A* from a Multistar Orbit Analysis |last2=Ghez |first2=A. M. |last3=Schödel |first3=R. |last4=Meyer |first4=L. |last5=Yelda |first5=S. |last6=Albers |first6=S. |last7=Martinez |first7=G. D. |last8=Becklin |first8=E. E. |last9=Do |first9=T.|last10=Lu|first10=J. R. |last11=Matthews |first11=K. |last12=Morris |first12=M. R. |last13=Sitarski |first13=B. |last14=Witzel |first14=G. |journal=The Astrophysical Journal |date=October 3, 2016 |volume=830 |issue=1 |page=17 |doi=10.3847/0004-637X/830/1/17 |arxiv=1607.05726 |bibcode=2016ApJ...830...17B |hdl=10261/147803 |s2cid=307657 |url=https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202115020/https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |archive-date=December 2, 2017 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> <ref name="Gillessen2016">{{cite journal |last1=Gillessen |first1=Stefan |last2=Plewa |first2=Philipp |last3=Eisenhauer |first3=Frank |last4=Sari |first4=Re'em |last5=Waisberg |first5=Idel |last6=Habibi |first6=Maryam |last7=Pfuhl |first7=Oliver |last8=George |first8=Elizabeth |last9=Dexter |first9=Jason|last10=von Fellenberg|first10=Sebastiano |last11=Ott |first11=Thomas |last12=Genzel |first12=Reinhard |title=An Update on Monitoring Stellar Orbits in the Galactic Center |date=November 28, 2016 |arxiv=1611.09144 |doi=10.3847/1538-4357/aa5c41 |volume=837 |issue=1 |journal=The Astrophysical Journal |page=30 |bibcode=2017ApJ...837...30G|s2cid=119087402 |doi-access=free }}</ref> <ref name=apj692_2_1075>{{Cite journal |display-authors=1 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |last1=Gillessen |first1=S. |last2=Eisenhauer |first2=F. |last3=Trippe |first3=S. |last4=Alexander |first4=T. |last5=Genzel |first5=R. |last6=Martins |first6=F. |last7=Ott |first7=T. |title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=692 |issue=2 |pages=1075–1109 |arxiv=0810.4674 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...692.1075G|s2cid=1431308 }}</ref> <ref name=apj689_2_1044>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ghez |first1=A. M. |last2=Salim |first2=S. |last3=Weinberg |first3=N. N. |last4=Lu |first4=J. R. |last5=Do |first5=T. |last6=Dunn |first6=J. K. |last7=Matthews |first7=K. |last8=Morris |first8=M. R. |last9=Yelda |first9=S. | last10=Becklin |doi=10.1086/592738 | first10=E. E. |last11=Kremenek |first11=T. |last12=Milosavljevic |first12=M. |last13=Naiman |first13=J. |title=Measuring distance and properties of the Milky Way's central supermassive black hole with stellar orbits |journal=The Astrophysical Journal |volume=689 |issue=2 |pages=1044–1062 |date=December 2008 |bibcode=2008ApJ...689.1044G |arxiv=0808.2870|s2cid=18335611 }}</ref> <ref name=blandford1999>{{cite conference |first=R. D. |last=Blandford |title=Origin and Evolution of Massive Black Holes in Galactic Nuclei |conference=Galaxy Dynamics, proceedings of a conference held at Rutgers University, ASP Conference Series |location=Rutgers University |date=August 8–12, 1998 |volume=182 |publication-date=August 1999 |bibcode=1999ASPC..182...87B |arxiv=astro-ph/9906025}}</ref> <ref name=frolov_zelnikov2011>{{cite book |first1=Valeri P. |last1=Frolov |first2=Andrei |last2=Zelnikov |title=Introduction to Black Hole Physics |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=11, 36 |isbn=978-0-19-969229-3 |url=https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&pg=PA34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810210832/https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&lpg=PA34 |archive-date=August 10, 2016}}</ref> <ref name="Cabrera-Lavers08">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cabrera-Lavers |first1=A. |last2=González-Fernández |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Hammersley |first4=P. L. |last5=López-Corredoira |first5=M. |title=The long Galactic bar as seen by UKIDSS Galactic plane survey |doi=10.1051/0004-6361:200810720 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=491 |issue=3 |pages=781–787 |date=December 2008 |bibcode=2008A&A...491..781C |arxiv=0809.3174|s2cid=15040792 }}</ref> <ref name="nishiyama06">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Nishiyama |first1=S. |last2=Nagata |first2=T. |last3=Baba |first3=D. |last4=Haba |first4=Y. |last5=Kadowaki |first5=R. |last6=Kato |first6=D. |last7=Kurita |first7=M. |last8=Nagashima |first8=C. |last9=Nagayama |first9=T. |doi=10.1086/429291 |title=A distinct structure inside the Galactic bar |journal=The Astrophysical Journal |volume=621 |issue=2 |pages=L105 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...621L.105N |arxiv=astro-ph/0502058 |s2cid=399710 }}</ref> <ref name="alcock98">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Alcock |first1=C. |last2=Allsman |first2=R. A. |last3=Alves |first3=D. R. |last4=Axelrod |first4=T. S. |last5=Becker |first5=A. C. |last6=Basu |first6=A. |last7=Baskett |first7=L. |last8=Bennett |first8=D. P. |last9=Cook |first9=K. H. |title=The RR Lyrae population of the Galactic Bulge from the MACHO database: mean colors and magnitudes |doi=10.1086/305017 |journal=The Astrophysical Journal |volume=492 |issue=2 |pages=190–199 |year=1998 |bibcode=1998ApJ...492..190A |doi-access=free }}</ref> <ref name="kunder08">{{Cite journal |last1=Kunder |first1=A. |last2=Chaboyer |first2=B. |doi=10.1088/0004-6256/136/6/2441 |title=Metallicity analysis of Macho Galactic Bulge RR0 Lyrae stars from their light curves |journal=The Astronomical Journal |volume=136 |issue=6 |pages=2441–2452 |year=2008 |bibcode=2008AJ....136.2441K |arxiv=0809.1645|s2cid=16046532 }}</ref> <ref name="Drimmel2000">{{cite journal |last1=Drimmel |first1=R. |title=Evidence for a two-armed spiral in the Milky Way |journal=Astronomy & Astrophysics |date=2000 |volume=358 |pages=L13–L16 |bibcode=2000A&A...358L..13D |arxiv=astro-ph/0005241}}</ref> <ref name="fn14">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=September 12, 2005 |url=http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |title=Introduction: Galactic Ring Survey |publisher=Boston University |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713165515/http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |archive-date=July 13, 2007}}</ref> <ref name="COBE1993">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Kogut |first1=Alan |last2=Lineweaver |first2=C. |last3=Smoot |first3=G. F. |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Banday |first5=A. |last6=Boggess |first6=N. W. |last7=Cheng |first7=E. S. |last8=De Amici |first8=G. |last9=Fixsen |first9=D. J. | last10=Hinshaw | first10=G. |last11=Jackson |first11=P. D. |last12=Janssen |first12=M. |last13=Keegstra |first13=P. |last14=Loewenstein |first14=K. |last15=Lubin |first15=P. |last16=Mather |first16=J. C. |last17=Tenorio |first17=L. |last18=Weiss |first18=R. |last19=Wilkinson |first19=D. T. | last20=Wright | first20=E. L. |title=Dipole anisotropy in the COBE differential microwave radiometers first-year sky maps |doi=10.1086/173453 |journal=The Astrophysical Journal |volume=419 |pages=1–6 |bibcode=1993ApJ...419....1K |arxiv=astro-ph/9312056 |date=December 10, 1993|s2cid=209835274 }}</ref> <ref name="TaylorCordes">{{Cite journal |last1=Taylor |first1=J. H. |last2=Cordes |first2=J. M. |doi=10.1086/172870 |title=Pulsar distances and the galactic distribution of free electrons |journal=The Astrophysical Journal |volume=411 |page=674 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...411..674T|doi-access=free }}</ref> <ref name="Benjamin2005">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Benjamin |first1=R. A. |last2=Churchwell |first2=E. |last3=Babler |first3=B. L. |last4=Indebetouw |first4=R. |last5=Meade |first5=M. R. |last6=Whitney |first6=B. A. |last7=Watson |first7=C. |last8=Wolfire |first8=M. G. |last9=Wolff |first9=M. J. |last10=Ignace |first10=R. |last11=Bania |first11=T. M. |last12=Bracker |first12=S. |last13=Clemens |first13=D. P. |last14=Chomiuk |first14=L. |last15=Cohen |first15=M. |last16=Dickey |first16=J. M. |last17=Jackson |first17=J. M. |last18=Kobulnicky |first18=H. A. |last19=Mercer |first19=E. P. |last20=Mathis |first20=J. S. |last21=Stolovy |first21=S. R. |last22=Uzpen |first22=B. |doi=10.1086/491785 |title=First GLIMPSE results on the stellar structure of the Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=630 |issue=2 |pages=L149–L152 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...630L.149B |arxiv=astro-ph/0508325 |s2cid=14782284}}</ref> <ref name="russeil03">{{Cite journal |last1=Russeil |first1=D. |doi=10.1051/0004-6361:20021504 |title=Star-forming complexes and the spiral structure of our Galaxy |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=397 |pages=133–146 |year=2003 |bibcode=2003A&A...397..133R |doi-access=free}}</ref> <ref name="churchwell09">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Churchwell |first1=E. |last2=Babler |first2=B. L. |last3=Meade |first3=M. R. |last4=Whitney |first4=B. A. |last5=Benjamin |first5=R. |last6=Indebetouw |first6=R. |last7=Cyganowski |first7=C. |last8=Robitaille |first8=T. P. |last9=Povich |first9=M. |doi=10.1086/597811 |title=The Spitzer/GLIMPSE surveys: a new view of the Milky Way |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=121 |issue=877 |pages=213–230 |year=2009 |bibcode=2009PASP..121..213C |s2cid=15529740}}</ref> <ref name="majaess09b">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |journal=The Journal of the American Association of Variable Star Observers |title=Searching Beyond the Obscuring Dust Between the Cygnus-Aquila Rifts for Cepheid Tracers of the Galaxy's Spiral Arms |date=2009 |volume=37 |issue=2 |page=179 |bibcode=2009JAVSO..37..179M |arxiv=0909.0897}}</ref> <ref name="lepine10">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lépine |first1=J. R. D. |last2=Roman-Lopes |first2=A. |last3=Abraham |first3=Z. |last4=Junqueira |first4=T. C. |last5=Mishurov |first5=Y. N. |title=The spiral structure of the Galaxy revealed by CS sources and evidence for the 4:1 resonance |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18492.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=2 |pages=1607–1616 |year=2011 |doi-access=free |arxiv=1010.1790 |bibcode=2011MNRAS.414.1607L |s2cid=118477787}}</ref> <ref name=two_arms>{{cite conference |last1=Benjamin |first1=R. A. |title=The Spiral Structure of the Galaxy: Something Old, Something New... |work=Massive Star Formation: Observations Confront Theory |date=2008 |publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series |volume=387 |editor=Beuther, H. |editor2=Linz, H. |editor3=Henning, T. |page=375 |bibcode=2008ASPC..387..375B}}<br />See also {{cite news |url=http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |title=New Images: Milky Way Loses Two Arms |work=Space.com |access-date=June 4, 2008 |date=June 3, 2008 |last1=Bryner |first1=Jeanna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604114615/http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |archive-date=June 4, 2008}}</ref> <ref name=harris2003>{{cite web |first=William E. |last=Harris |date=February 2003 |url=http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |format=text |title=Catalog of Parameters for Milky Way Globular Clusters: The Database |publisher=SEDS |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309172430/http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |archive-date=March 9, 2012}}</ref> <ref name=aaa313_119>{{cite journal |display-authors=1 |last1=Dauphole |first1=B. |last2=Geffert |first2=M. |last3=Colin |first3=J. |last4=Ducourant |first4=C. |last5=Odenkirchen |first5=M. |last6=Tucholke |first6=H.-J. |title=The kinematics of globular clusters, apocentric distances and a halo metallicity gradient |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=313 |pages=119–128 |date=September 1996 |bibcode=1996A&A...313..119D}}</ref> <ref name=apj522>{{Cite journal |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Lee |first2=H. M. |last3=Ostriker |first3=J. P. |doi=10.1086/307659 |title=Effects of Tidal Shocks on the Evolution of Globular Clusters |journal=The Astrophysical Journal |volume=522 |issue=2 |pages=935–949 |year=1999 |bibcode=1999ApJ...522..935G |arxiv=astro-ph/9806245 |s2cid=11143134 }}</ref> <ref name="fn5">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ibata |first1=R. |last2=Chapman |first2=S. |last3=Ferguson |first3=A. M. N. |last4=Lewis |first4=G. |last5=Irwin |first5=M. |last6=Tanvir |first6=N. |doi=10.1086/491727 |title=On the accretion origin of a vast extended stellar disk around the Andromeda Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=634 |issue=1 |pages=287–313 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...634..287I |arxiv=astro-ph/0504164 |s2cid=17803544 }}</ref> <ref name="fn6">{{cite web |url=http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |title=Outer Disk Ring? |publisher=SolStation |access-date=May 10, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602133503/http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |archive-date=June 2, 2007}}</ref> <ref name="mcclure-griffiths">{{Cite journal |last1=McClure-Griffiths |first1=N. M. |last2=Dickey |first2=J. M. |last3=Gaensler |first3=B. M. |last4=Green |first4=A. J. |title=A Distant Extended Spiral Arm in the Fourth Quadrant of the Milky Way |doi=10.1086/422031 |journal=The Astrophysical Journal |volume=607 |issue=2 |pages=L127 |year=2004 |arxiv=astro-ph/0404448 |bibcode=2004ApJ...607L.127M|s2cid=119327129 }}</ref> <ref name=overbye2010>{{cite news |first1=Dennis |last1=Overbye |url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |title=Bubbles of Energy Are Found in Galaxy |work=[[The New York Times]] |date=November 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110102906/http://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |archive-date=January 10, 2016}}</ref> <ref name=sz2010>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |title=NASA's Fermi Telescope Finds Giant Structure in our Galaxyl |publisher=[[NASA]] |access-date=November 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823224206/http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |archive-date=August 23, 2014}}</ref> <ref name=apj673_2_864>{{Cite journal |last1=Jurić |first1=M. |last2=Ivezić |first2=Ž. |last3=Brooks |first3=A. |last4=Lupton |first4=R. H. |last5=Schlegel |first5=D. |last6=Finkbeiner |first6=D. |last7=Padmanabhan |first7=N. |last8=Bond |first8=N. |last9=Sesar |first9=B. |last10=Rockosi |first10=C. M. |last11=Knapp |first11=G. R. |last12=Gunn |first12=J. E. |last13=Sumi |first13=T. |last14=Schneider |first14=D. P. |last15=Barentine |first15=J. C. |last16=Brewington |first16=H. J. |last17=Brinkmann |first17=J. |last18=Fukugita |first18=M. |last19=Harvanek |first19=M. |last20=Kleinman |first20=S. J. |last21=Krzesinski |first21=J. |last22=Long |first22=D. |last23=Neilsen |first23=E. H. Jr |last24=Nitta |first24=A. |last25=Snedden |first25=S. A. |last26=York |first26=D. G. |display-authors=1 |doi=10.1086/523619 |title=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=673 |issue=2 |pages=864–914 |date=February 2008 |bibcode=2008ApJ...673..864J |arxiv=astro-ph/0510520 |s2cid=11935446}}</ref> <ref name=Koupelis_Kuhn2007>{{cite book |title=In Quest of the Universe |first1=Theo |last1=Koupelis |first2=Karl F. |last2=Kuhn |page=[https://archive.org/details/inquestofunivers00koup/page/492 492], Fig. 16–13 |url=https://archive.org/details/inquestofunivers00koup |url-access=registration |isbn=978-0-7637-4387-1 |date=2007 |publisher=Jones & Bartlett Publishers}}</ref> <ref name="fn9">{{cite news |last=English |first=Jayanne|author-link=Jayanne English |date=January 14, 2000 |title=Exposing the Stuff Between the Stars |publisher=Hubble News Desk |url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707181147/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |archive-date=July 7, 2007}}</ref> <ref name="extinction">{{Cite journal |last1=Gillman |first1=M. |last2=Erenler |first2=H. |title=The galactic cycle of extinction |journal=International Journal of Astrobiology |volume=7 |issue=1 |page=17 |year=2008 |doi=10.1017/S1473550408004047 |bibcode=2008IJAsB...7...17G |url=http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |citeseerx=10.1.1.384.9224 |s2cid=31391193 |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601165347/http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |archive-date=June 1, 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="overholt_etal">{{Cite journal |last1=Overholt |first1=A. C. |last2=Melott |first2=A. L. |last3=Pohl |first3=M. |title=Testing the link between terrestrial climate change and galactic spiral arm transit |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=L101–L103 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/L101 |bibcode=2009ApJ...705L.101O |arxiv=0906.2777|s2cid=734824 }}</ref> <ref name=garlick2002>{{cite book |last=Garlick |first=Mark Antony |title=The Story of the Solar System |publisher=Cambridge University |date=2002 |isbn=978-0-521-80336-6 |page=[https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 46] |url=https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46}}</ref> <ref name=ut20090527>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |work=Universe Today |title=Formation of the Milky Way |first1=Nicholas |last1=Wethington |date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817161011/http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |archive-date=August 17, 2014}}</ref> <ref name="Buser">{{Cite journal |last1=Buser |first1=R. |title=The Formation and Early Evolution of the Milky Way Galaxy |doi=10.1126/science.287.5450.69 |bibcode=2000Sci...287...69B |journal=Science |volume=287 |issue=5450 |pages=69–74 |year=2000 |pmid=10615051 }}</ref> <ref name=majaess2009>{{Cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |title=Characteristics of the Galaxy according to Cepheids |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15096.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=398 |pages=263–270 |year=2009 |issue=1 |doi-access=free |bibcode=2009MNRAS.398..263M |arxiv=0903.4206|s2cid=14316644 }}</ref> <ref name=araa35_217>{{Cite journal |last1=Wakker |first1=B. P. |last2=Van Woerden |first2=H. |doi=10.1146/annurev.astro.35.1.217 |title=High-Velocity Clouds |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=35 |pages=217–266 |year=1997 |bibcode=1997ARA&A..35..217W |s2cid=117861711 }}</ref> <ref name=apj679_L21>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lockman |first1=F. J. |last2=Benjamin |first2=R. A. |last3=Heroux |first3=A. J. |last4=Langston |first4=G. I. |title=The Smith Cloud: A High-Velocity Cloud Colliding with the Milky Way |doi=10.1086/588838 |journal=The Astrophysical Journal |volume=679 |issue=1 |pages=L21–L24 |year=2008 |bibcode=2008ApJ...679L..21L |arxiv=0804.4155|s2cid=118393177 }}</ref> <ref name=science299_5603_65>{{Cite journal |last1=Krauss |first1=L. M. |last2=Chaboyer |first2=B. |title=Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology |doi=10.1126/science.1075631 |journal=Science |volume=299 |issue=5603 |pages=65–69 |year=2003 |pmid=12511641 |bibcode=2003Sci...299...65K |s2cid=10814581 }}</ref> <ref name="del_Peloso">{{cite journal |doi=10.1051/0004-6361:20053307 |bibcode=2005A&A...440.1153D |arxiv=astro-ph/0506458 |title=The age of the Galactic thin disk from Th/Eu nucleocosmochronology. III. Extended sample |date=2005 |last1=del Peloso |first1=E. F. |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=440 |issue=3 |pages=1153–1159|s2cid=16484977 }}</ref> <ref name=berkeley20060109>{{cite press release |title=Milky Way Galaxy is warped and vibrating like a drum |publisher=[[University of California, Berkeley]] |date=January 9, 2006 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |access-date=October 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716013619/http://berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |archive-date=July 16, 2014}}</ref> <ref name=wong20000414>{{cite news |first=Janet |last=Wong |title=Astrophysicist maps out our own galaxy's end |publisher=University of Toronto |date=April 14, 2000 |url=http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp |access-date=January 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070108183824/http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 8, 2007}}</ref> <ref name=Montada>{{cite encyclopedia |first1=Josep Puig |last1=Montada |title=Ibn Bajja |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |date=September 28, 2007 |access-date=July 11, 2008 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120728/http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |archive-date=July 28, 2012}}</ref> <ref name=heidarzadeh2008>{{cite book |first1=Tofigh |last1=Heidarzadeh |pages=[https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599/page/n33 23]–25 |title=A history of physical theories of comets, from Aristotle to Whipple |url=https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599 |url-access=limited |publisher=Springer |date=2008 |isbn=978-1-4020-8322-8}}</ref> <ref name=Livingston>{{Cite journal |first1=John W. |last1=Livingston |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=91 |issue=1 |date=1971 |pages=96–103 [99] |doi=10.2307/600445 |jstor=600445}}</ref> <ref name=pseudoring>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |title=Outer pseudoring in the galaxy |journal=Astronomische Nachrichten |volume=326 |issue=7 |year=2006 |pages=589–605 |doi=10.1002/asna.200585006 |bibcode=2005AN....326Q.599M |arxiv=astro-ph/0510569|s2cid=117118657 }}</ref> <ref name=pseudoring2>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |first2=A. |last2=Rautiainen |title=Kinematics of the outer pseudorings and the spiral structure of the Galaxy |journal=Astronomy Letters |volume=35 |issue=9 |date=2005 |pages=609–624 |doi=10.1134/s1063773709090047 |arxiv=0902.3353 |bibcode=2009AstL...35..609M |citeseerx=10.1.1.247.4658|s2cid=15989486 |s2cid-access=free |url=http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110331210949/http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |archive-date= Mar 31, 2011 }}</ref> <ref name=ragep1993>{{cite book |last1=Ragep |first1=Jamil |title=''Nasir al-Din al-Tusi's Memoir on Astronomy'' (''al-Tadhkira fi 'ilm al-hay' a'') |publisher=Springer-Verlag |location=New York |date=1993 |page=129}}</ref> <!-- <ref name=oconnor_robertson2002>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=November 2002 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |title=Galileo Galilei |publisher=University of St. Andrews |access-date=January 8, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |archive-date=May 30, 2012}}</ref> --> <ref name="our_galaxy">{{cite web |last1=Evans |first1=J. C. |date=November 24, 1998 |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |title=Our Galaxy |publisher=George Mason University |access-date=January 4, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120630/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |archive-date=June 30, 2012}}</ref> <ref name=mactutor_albirundi>{{MacTutor Biography | id=Al-Biruni | title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni }}<!--source supports this comment, but the source is not published--></ref> <ref name=abbey>{{cite web |last=Abbey |first=Lenny |url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130519124426/http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |title=The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown |publisher=The Compleat Amateur Astronomer |access-date=January 4, 2007 |archive-date=May 19, 2013}}</ref> <ref name=pasp100_6>{{Cite journal |last1=Curtis |first1=H. D. |author-link=Heber Doust Curtis |doi=10.1086/132128 |title=Novae in spiral nebulae and the Island Universe Theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=100 |pages=6–7 |year=1988 |bibcode=1988PASP..100....6C |doi-access=free }}</ref> <ref name=weaver>{{cite web |first=Harold F. |last=Weaver |url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |title=Robert Julius Trumpler |publisher=National Academy of Sciences |access-date=January 5, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604/http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |archive-date=June 4, 2012}}</ref> <ref name=apj69_103>{{Cite journal |last1=Hubble |first1=E. P. |author-link=Edwin Hubble |doi=10.1086/143167 |title=A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=69 |pages=103–158 |year=1929 |bibcode=1929ApJ....69..103H |doi-access=free }}</ref> <ref name=jrasc83_6>{{cite journal |last=Sandage |first=Allan |author-link=Allan Sandage |title=Edwin Hubble, 1889–1953 |journal=[[Journal of the Royal Astronomical Society of Canada]] |date=1989 |volume=83 |issue=6 |page=351 |bibcode=1989JRASC..83..351S}}</ref> <ref name=shapley_curtis>{{cite journal |title=The Scale of the Universe |last1=Shapley |first1=H. |last2=Curtis |first2=H. D. |journal=Bulletin of the National Research Council |volume=2 |issue=11 |pages=171–217 |date=1921 |bibcode=1921BuNRC...2..171S}}</ref> <ref name="sparke_gallagher">{{cite book |title=Galaxies in the Universe: An Introduction |last1=Sparke |first1=Linda S.|author1-link=Linda Sparke |last2=Gallagher |first2=John S. |page=90 |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46238-9}}</ref> <ref name="nov2013_planet_estimate">{{cite news |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |title=Milky Way Teeming With Billions Of Earth-Size Planets |last=Borenstein |first=Seth |date=November 4, 2013 |work=The Associated Press |publisher=The Huffington Post |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104000409/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |archive-date=November 4, 2014}}</ref> <ref name=Kafle2012>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=Kinematics of the Stellar Halo and the Mass Distribution of the Milky Way Using Blue Horizontal Branch Stars |journal=The Astrophysical Journal |volume=761 |issue=2 |date=2012 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/761/2/98 |bibcode=2012ApJ...761...98K |arxiv=1210.7527|s2cid=119303111 }}</ref> <ref name=Kafle2014>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=On the Shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way Mass Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=794 |issue=1 |date=2014 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/794/1/59 |bibcode=2014ApJ...794...59K |arxiv=1408.1787|s2cid=119040135 }}</ref> }} {{დედამიწის ადგილმდებარეობა}} {{პორტალი|ასტრონომია}} [[კატეგორია:ირმის ნახტომი| ]] [[კატეგორია:სპირალისებური გალაქტიკები]] ncxsimpw4viby683qadnpqczvb62803 5411897 5411892 2026-06-12T12:36:49Z Surprizi 14671 5411897 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|10|06|2026}} {{ინფოდაფა გალაქტიკა | სახელი = ირმის ნახტომი | სურათი = ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg |წარწერა=„ირმის ნახტომი“ ცის კამარაზე | აღმომჩენი = | აღმოჩენის თარიღი = | ეპოქა = [[J2000.0]] | ტიპი = Sb; Sbc; SB(rs)bc<ref name=ssr100_1_129 /><ref name=:01 /> | დახრილობა = {{Dec|−29|00|28.1699}}<ref name="Petrov" /> | სხივის სიჩქარე = | z = | z_შეცდომა = | მანძილი = {{ly|25,881-26,996|7.935-8.277}}<ref name="ehtc_6"/><ref name="idrani"/><ref name="gravity_2019"/> | პირდაპირი აღვლენა = {{RA|17|45|40.03599}}<ref name="Petrov"/> | ბრუნვის სიჩქარე = | ბრუნვის სიჩქარე_შეცდომა = | ვარსკვლავიერი სიდიდე = |ვარსკვლავები= 100-400 მრდ<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> | ხილული ზომები = {{ly|87,400 ± 3,600|26.8 ± 1.1}}<br />{{small|(''diameter; [[Galaxy#Isophotal diameter|D₂₅ isophote]]'')}} | თანავარსკვლავედი = მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი | რადიუსი = {{kly|50|16}} | მასა = {{val|1.15|e=12|u=}}<ref name="SA-20190308" /><ref name="ARX-20190208" /><ref name="Kafle2012" /> | აბსოლუტური ვარსკვლავიერი სიდიდე = | თვისებები = |ეფექტური რადიუსი={{val|5.75|0.38|ul=კპს}}<ref>{{Citation |last1=Lian |first1=Jianhui |title=The size of the Milky Way galaxy |date=June 28, 2024 |arxiv=2406.05604 |last2=Zasowski |first2=Gail |last3=Chen |first3=Bingqiu |last4=Imig |first4=Julie |last5=Wang |first5=Tao |last6=Boardman |first6=Nicholas |last7=Liu |first7=Xiaowei}}</ref> |H I მასშტაბის სიგრძე={{ly|228,000|70,000}}<ref name=kalberla>{{cite journal | last1=Kalberla | first1=Peter M.W. | last2=Kerp | first2=Jürgen | title=The H<small>I</small> Distribution of the Milky Way | journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume=47 | issue=1 | date=2009-09-01 | issn=0066-4146 | doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823 |bibcode=2009ARA&A..47...27K| pages=27–61 | url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-082708-101823 | access-date=2025-10-23}}</ref> |თხელი დისკო={{Convert|220|-|450|pc|ly|abbr=on|lk=off|sigfig=3}}<ref name="bland">{{Cite journal |last1=Bland-Hawthorn |first1=Joss |last2=Gerhard |first2=Ortwin |year=2016 |title=The Galaxy in Context: Structural, Kinematic, and Integrated Properties |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=54 |pages=529–596 |arxiv=1602.07702 |bibcode=2016ARA&A..54..529B |doi=10.1146/annurev-astro-081915-023441 |s2cid=53649594}}</ref> |სქელი დისკო={{Convert|2.6|±|0.5|kpc|ly|abbr=on|lk=off|sigfig=2}}<ref name="bland" /> |იმპულსის მომენტი=~{{val|1|e=67|u=J s}}<ref>{{Cite web |last=Karachentsev |first=Igor |title=Double Galaxies §&nbsp;7.1 |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054350/https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=April 5, 2015 |website=ned.ipac.caltech.edu |publisher=Izdatel'stvo Nauka}}</ref> |label1=მზის [[გალაქტიკური წელი|გალაქტიკური ბრუნვის პერიოდი]]|data1={{val|212|e=6|ul=წ}}<ref name="newview">{{Cite web |date=April 1, 2020 |title=A New Map of the Milky Way |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427183810/https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |archive-date=April 27, 2021 |access-date=August 10, 2022 |website=[[Scientific American]]}}</ref> | label2 = [[სიმჭიდროვის ტალღის თეორია|სპირალური დისკოს ბრუნვის პერიოდი]] | data2 = 220-{{val|360|e=6|ul=წ}}<ref name=rotation_pattern_speeds /> | label3 = [[ტოტიანი სპირალური გალაქტიკა|ტოტიანი სპირალური გალაქტიკის ბრუნვის პერიოდი]] | data3 = 160-{{val|180|e=6|ul=წ}}<ref name="structure">{{Cite journal |last1=Shen |first1=Juntai |last2=Zheng |first2=Xing-Wu |year=2020 |title=The bar and spiral arms in the Milky Way: Structure and kinematics |journal=Research in Astronomy and Astrophysics |volume=20 |issue=10 |page=159 |arxiv=2012.10130 |bibcode=2020RAA....20..159S |doi=10.1088/1674-4527/20/10/159 |s2cid=229005996}}</ref> | label4 = სიჩქარე CMB ათვლის სისტემასთან მიმართებაში | data4 = {{val|552.2|5.5|u=km/s}}<ref name=COBE1993 /> | label5 = Escape velocity at Sun's position | data5 = {{val|550|u=km/s}}<ref name="Kafle2014" /> | label6 = Dark matter density at Sun's position | data6 = {{val|0.0088|0.0024|0.0018}} {{solar mass|link=yes}}<nowiki/>pc{{sup|−3}} ({{val|0.35|0.08|0.07}} GeV&nbsp;cm⁻³)<ref name="Kafle2014" /> }} '''ირმის ნახტომი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> აგრეთვე ცნობილი როგორც '''ხარის ნავალი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''იერუსალიმის გზა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დათვისფეხა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''ცის-იკანკლედი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დევის ნამუხლარი'''<ref name="ენციკლოპედია"/> ({{lang-la|Via Lactea}}; {{lang-el|Γαλαξίας|galaxias|რძიანი გზა}}) — [[გალაქტიკა]], რომელიც სხვა ვარსკვლავურ სისტემებთან ერთად მოიცავს ჩვენს [[მზის სისტემა]]საც. ირმის ნახტომი არის ტოტიანი (ბარიანი) სპირალური გალაქტიკა D₂₅ იზოფოტალური დიამეტრით, რომელიც შეფასებულია 87,400 ± 3,600 სინათლის წლით (26.8 ± 1.1 კილოპარსეკი), მაგრამ სპირალური მკლავების სისქე დაახლოებით 1000 სინათლის წელია (უფრო მეტი ტოტის ხაზთან). ბოლოდროინდელი სიმულაციების მიხედვით, ბნელი მატერიის არე, რომელიც ასევე შეიცავს ზოგიერთ ხილულ ვარსკვლავს, შეიძლება გაგრძელდეს თითქმის 2 მილიონი სინათლის წლის დიამეტრამდე (613 კპს).<ref name=croswell2020 /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომს რამდენიმე თანამგზავრი-გალაქტიკა გააჩნია და შედის [[ადგილობრივი ჯგუფი|გალაქტიკათა ადგილობრივ ჯგუფში]], რომელიც თავის მხრივ [[ქალწულის ზეგროვა|ქალწულის ზეგროვის]] ნაწილს წარმოადგენს, ის კი თავად [[ლანიაკეა]]ს ზეგროვის კომპონენტია.<ref name=":001" /><ref name=":002" /> ვარაუდობენ, რომ იგი შეიცავს 100-400 მილიარდ [[ვარსკვლავი|ვარსკვლავს]]<ref name=":003" /><ref name=":004" /> და სულ მცირე ამდენივე [[პლანეტა]]ს.<ref name="Nature-20120111" /><ref name="Space-20130102"/> მზის სისტემა მდებარეობს გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27 000 [[სინათლის წელი|სინათლის წლის]] (8.3 კპს) რადიუსში,<ref name="Gillessen2016" /> [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდეზე, რომელიც გაზისა და მტვრის სპირალური ფორმის კონცენტრაციაა. ყველაზე შიდა 10 000 სინათლის წლის ვარსკვლავები ქმნიან ამობურცულობას და ერთ ან მეტ ტოტს, რომლებიც გამოსხივდება ამობურცულობიდან. გალაქტიკური ცენტრი არის ინტენსიური რადიოწყარო, რომელიც ცნობილია, როგორც [[მშვილდოსანი A*]], ზემასიური [[შავი ხვრელი]] 4,100 (± 0.034) მილიონი მზის მასით.<ref name="NYT-20220131"/><ref name="ARX-20220128"/> ირმის ნახტომის უძველესი ვარსკვლავები თითქმის ისეთივე ძველია, როგორც თავად სამყარო და, სავარაუდოდ, [[დიდი აფეთქება|დიდი აფეთქების]] ბნელი საუკუნეების შემდეგ მალევე ჩამოყალიბდნენ.<ref name="HD_140283_(arXiv)"/> [[გალილეო გალილეი]]მ პირველად [[1610]] წელს თავისი ტელესკოპით სინათლის ზოლი ცალკეულ ვარსკვლავებად დაყო. 1920-იანი წლების დასაწყისამდე ასტრონომების უმეტესობა ფიქრობდა, რომ ირმის ნახტომი სამყაროს ყველა ვარსკვლავს შეიცავდა.<ref name=":005" /> ასტრონომებს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისს]] შორის [[1920]] წელს გამართული დიდი დებატების შემდეგ,<ref name="shapley_curtis" /> [[ედუინ ჰაბლი]]ს [[1923]] წელს ჩატარებულმა დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი გალაქტიკიდან მხოლოდ ერთ-ერთი იყო. ==მითოლოგია== {{მთავარი|ირმის ნახტომი მითოლოგიაში}} ბაბილონურ ეპიკურ პოემა „ენუმა ელიში“, ირმის ნახტომი შექმნილია პირველყოფილი მარილიანი წყლის დრაკონის, ტიამატის, მოკვეთილი კუდისგან, რომელიც ბაბილონის ეროვნულმა ღმერთმა, მარდუქმა, ცაში დასვა მისი მოკვლის შემდეგ.<ref name=":006"/><ref name=":007"/> ოდესღაც ითვლებოდა, რომ ეს ამბავი ეფუძნებოდა შუმერულ ძველ ვერსიას, რომელშიც ტიამატი ნიპურის ენლილმა მოკლა,<ref name=":008"/><ref name="Lambert1964"/> მაგრამ ახლა ითვლება, რომ ეს მხოლოდ ბაბილონელი პროპაგანდისტების გამოგონებაა, რომელთა მიზანია მარდუკის შუმერულ ღვთაებებზე უპირატესად წარმოჩენა.<ref name="Lambert1964" /> ბულგარულად ცნობილია „ჩალის“, „სალმატას“ სახელითაც: ღარიბი კაცი გოდრით სვინის (ნათლიის) ჩალას იპარავს. გოდორი ძირგავარდნილი აღმოჩნდა, ჩალა გზაში ებნევა. დილით სვინა კარზე მოადგება, ქურდობას საყვედურობს. კაცი თავს იმართლებს. მაშინ სვინა წყევლის: ამ გზაზე დაფენილ ჩალას ცეცხლი წაეკიდოს და არასოდეს ჩაქრეს, რომ შენი ქურდობა მოგაგონოსო. ჩალას ცეცხლი წაეკიდა და ასე გაჩნდა ცაზე თეთრი ზოლი.{{Sfn-2|„მითოლოგიური ლექსიკონი“|1983|გვ=228-229}} ==ვიზუალური მხარე== [[ფაილი:Milky Way Night Sky Black Rock Desert Nevada.jpg|მინი|მაქსიმალურად ბნელი ადგილიდან დანახული ირმის ნახტომი]] ირმის ნახტომი დედამიწიდან ჩანს, როგორც თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, დაახლოებით 30° სიგანის, რომელიც ღამის ცაზე რკალისებურად არის გამოკვეთილი.<ref name=pasachoff1994 /> მიუხედავად იმისა, რომ მთელ ცაზე შეუიარაღებელი თვალით დანახული ყველა ცალკეული ვარსკვლავი ირმის ნახტომის გალაქტიკის ნაწილია, ტერმინი „ირმის ნახტომი“ შემოიფარგლება სინათლის ამ ზოლით.<ref>{{Cite book |last=Rey |first=H. A. |url=https://archive.org/details/stars00hare/page/145 |title=The Stars |date=1976 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-395-24830-0 |page=[https://archive.org/details/stars00hare/page/145 145]}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |url=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |title=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium |last2=Filippenko |first2=Alex |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-68756-1 |page=384 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142950/https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> სინათლე წარმოიქმნება გალაქტიკური სიბრტყის მიმართულებით განლაგებული ვარსკვლავებისა და სხვა მასალის გროვისაგან. ზოლის გარშემო უფრო კაშკაშა რეგიონები ჩანს როგორც რბილი ვიზუალური ლაქები, რომლებიც ცნობილია, როგორც [[ვარსკვლავთგროვა]]. მათგან ყველაზე თვალსაჩინოა [[დიდი მშვილდოსნის ვარსკვლავთგროვა]], გალაქტიკის ცენტრალური ამოზნექილი ნაწილი.<ref>{{Cite journal |last=Crossen |first=Craig |date=July 2013 |title=Observing the Milky Way, part I: Sagittarius & Scorpius |journal=Sky & Telescope |language=en |volume=126 |issue=1 |page=24 |bibcode=2013S&T...126a..24C}}</ref> ზოლის შიგნით არსებული ბნელი რეგიონები, როგორიცაა დიდი ნაპრალი და ქვანახშირის ტომარა, არის ადგილები, სადაც [[კოსმოსური მტვერი]] ბლოკავს შორეული ვარსკვლავების სინათლეს. სამხრეთ ნახევარსფეროს ხალხები, მათ შორის ინკები და ავსტრალიელი აბორიგენები, ამ რეგიონებს ბნელ ღრუბლების თანავარსკვლავედებად მიიჩნევდნენ.<ref>{{Cite book |last=Urton |first=Gary |title=At the Crossroads of the Earth and the Sky: An Andean Cosmology |date=1981 |publisher=Univ. of Texas Pr. |isbn=0-292-70349-X |series=Latin American Monographs |volume=55 |location=Austin |pages=102–4, 109–11 |author-link=Gary Urton}}</ref> ცის ის არეალი, რომელსაც ირმის ნახტომი ფარავს, [[აცილების ზონა]]ს უწოდებენ.<ref>{{Cite web |last=Starr |first=Michelle |date=July 14, 2020 |title=A Giant 'Wall' of Galaxies Has Been Found Stretching Across The Universe |url=https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205141100/https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |archive-date=February 5, 2021 |access-date=May 5, 2022 |website=ScienceAlert |language=en-gb}}</ref> ირმის ნახტომს შედარებით დაბალი ზედაპირული სიკაშკაშე აქვს. მისი ხილვადობა შეიძლება მნიშვნელოვნად შემცირდეს ფონური სინათლის გამო, როგორიცაა სინათლის დაბინძურება ან მთვარის შუქი. ირმის ნახტომის ხილვადობისთვის ცა უნდა იყოს დაახლოებით 20.2 მაგნიტუდაზე მუქი კვადრატულ წამში.<ref>{{Cite journal |last=Crumey |first=Andrew |date=2014 |title=Human contrast threshold and astronomical visibility |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=442 |issue=3 |pages=2600–2619 |arxiv=1405.4209 |bibcode=2014MNRAS.442.2600C |doi=10.1093/mnras/stu992 |doi-access=free |s2cid=119210885}}</ref> ის უნდა იყოს ხილული, თუ ზღვრული მაგნიტუდა დაახლოებით +5.1 ან მეტია და აჩვენებს დიდ დეტალებს +6.1-ზე.<ref name="steinicke_sakiel2007" /> ეს ართულებს ირმის ნახტომის დანახვას კაშკაშა განათებული ურბანული ან გარეუბნული ტერიტორიებიდან, მაგრამ ძალიან თვალსაჩინოა სოფლის ტერიტორიებიდან დანახვისას, როდესაც მთვარე ჰორიზონტს ქვემოთაა. ხელოვნური ღამის ცის სიკაშკაშის რუკები აჩვენებს, რომ დედამიწის მოსახლეობის ერთ მესამედზე მეტს არ შეუძლია ირმის ნახტომის დანახვა სახლებიდან სინათლის დაბინძურების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Falchi |first1=Fabio |last2=Cinzano |first2=Pierantonio |last3=Duriscoe |first3=Dan |last4=Kyba |first4=Christopher C. M. |last5=Elvidge |first5=Christopher D. |last6=Baugh |first6=Kimberly |last7=Portnov |first7=Boris A. |last8=Rybnikova |first8=Nataliya A. |last9=Furgoni |first9=Riccardo |date=June 1, 2016 |title=The new world atlas of artificial night sky brightness |journal=Science Advances |language=en |volume=2 |issue=6 |article-number=|arxiv=1609.01041 |bibcode=2016SciA....2E0377F |doi=10.1126/sciadv.1600377 |issn=2375-2548 |pmc=4928945 |pmid=27386582}}</ref> დედამიწიდან დანახვისას, ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყის ხილული რეგიონი იკავებს ცის იმ ნაწილს, რომელიც მოიცავს 30 თანავარსკვლავედს. გალაქტიკური ცენტრი მდებარეობს [[მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი]]ს მიმართულებით, სადაც ირმის ნახტომი ყველაზე კაშკაშაა. მშვილდოსნიდან, თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, როგორც ჩანს, გადის გალაქტიკურ ანტიცენტრში, [[მეეტლის თანავარსკვლავედი|მეეტლის თანავარსკვლავედში]]. შემდეგ ზოლი ცის გარშემო აგრძელებს მოძრაობას, უკან მშვილდოსნამდე, ცას ორ დაახლოებით თანაბარ ნახევარსფეროდ ყოფს.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=James |date=November 14, 2015 |title=Which Constellations Can Be Seen Along The Milky Way? |url=https://www.astronomytrek.com/which-constellation-can-be-seen-along-the-milky-way/ |access-date=August 13, 2024 |language=en-US}}</ref> გალაქტიკური სიბრტყე [[ეკლიპტიკა|ეკლიპტიკის]] მიმართ (ცაში მზის გზა) დაახლოებით 60°-ით არის დახრილი. ის ციური ეკვატორის მიმართ 63°-იანი კუთხითაა დახრილი.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Galactic Plane {{!}} COSMOS |url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane |access-date=July 9, 2025 |website=astronomy.swin.edu.au}}</ref> ===შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვება=== ირმის ნახტომის სინათლის ზოლისა და მისი გალაქტიკური ცენტრის დაკვირვებისთვის საჭიროა შემდეგი პირობები:<ref>{{Cite web |last=Forecast |first=Milky Way |title=How to See the Milky Way: Complete Beginner's Guide |url=https://milkywayforecast.com/guides/how-to-see-milky-way |access-date=2026-04-26 |website=milkywayforecast.com |language=en}}</ref> *თვალების ადაპტაცია ბნელ ცაზე (30 წუთი); *დაბალი სინათლის დაბინძურება (ბორთლის სკალით 4 ან უფრო დაბალი); *დაბალი მთვარის შუქი ან საერთოდ მისი არ ყოფნა (ახალი მთვარის 5-დღიანი ფანჯრის დროს); *ნისლისა და ტენიანობის დაბალი დონე; *სწორედ შერჩეული წლის დრო იმ ნახევარსფეროსთვის, საიდანაც აკვირდებით; *ღამის სწორი დრო; სხვა ციური ობიექტების მსგავსად, ღამის ცაზე ის ამოდის და ეშვება. ხედვის სწორი მიმართულება: ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ის სამხრეთით მდებარეობს, მშვილდოსანსა და მორიელს შორის. სამხრეთ ნახევარსფეროში, ის კილსა და კენტავრთან ახლოსაა. ==კვლევის ისტორია== ===უძველესი, შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვებები=== „მეტეოროლოგიაში“ [[არისტოტელე]] (ძვ. წ. 384-322) აცხადებს, რომ ბერძენმა ფილოსოფოსებმა [[ანაქსაგორა]]მ (დაახლ. ძვ. წ. 500–428) და [[დემოკრიტე]]მ (ძვ. წ. 460–370) ივარაუდეს, რომ ირმის ნახტომი არის ვარსკვლავების ნათება, რომლებიც პირდაპირ არ ჩანს დედამიწის ჩრდილის გამო, მაშინ როცა სხვა ვარსკვლავები მზისგან იღებენ სინათლეს, მაგრამ მათი ნათება მზის სხივებით არის დაფარული.<ref>Aristotle with W. D. Ross, ed., ''The Works of Aristotle'' ... (Oxford, England: Clarendon Press, 1931), vol. III, ''Meteorologica'', E. W. Webster, trans., Book 1, Part 8, [https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft#page/n37/mode/2up/ pp. 39–40] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411091135/https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft|date=April 11, 2016}}: "(2) Anaxagoras, Democritus, and their schools say that the milky way is the light of certain stars ... shaded by the earth from the sun's rays."</ref> თავად არისტოტელე თვლიდა, რომ ირმის ნახტომი დედამიწის ზედა ატმოსფეროს ნაწილი იყო, ვარსკვლავებთან ერთად, და რომ ის ვარსკვლავების წვის თანმდევი პროდუქტი იყო, რომელიც არ იფანტებოდა ატმოსფეროში მისი უკიდურესი მდებარეობის გამო და ქმნიდა მის დიდ წრეს. მისი თქმით, ირმის ნახტომის გალაქტიკის რძისფერი იერსახე [[დედამიწის ატმოსფერო]]ს გარდატეხის გამოა.<ref name="What does your image show">{{Cite web |title=What does your image show |url=http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315164805/http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |archive-date=March 15, 2023 |access-date=October 20, 2022 |website=mo-www.harvard.edu}}</ref><ref name="Montada" /><ref>{{Cite book |last1=Aristotle |url=http://archive.org/details/workstranslatedi03arisuoft |title=Works |translator1-first=William David |translator1-last=Ross |translator2-last=Smith |translator2-first=John Alexander |date=1931<!--Ignore the archive.org metadata. Pay attention to what's actually on the title page--> |location=Oxford |publisher=Clarendon Press <!--these people just digitized the archive.org copy: |others=Robarts – University of Toronto--> |page=345}}</ref> ნეოპლატონისტმა ფილოსოფოსმა [[ოლიმპიოდორე უმცროსი|ოლიმპიოდორე უმცროსმა]] (დაახლ. 495–570 წწ.) გააკრიტიკა ეს შეხედულება და ამტკიცებდა, რომ თუ ირმის ნახტომი მთვარეზე ქვემთვარის ფორმის იქნებოდა, ის დედამიწაზე სხვადასხვა დროსა და ადგილას განსხვავებულად უნდა ჩანდეს და რომ მას [[პარალაქსი]] უნდა ჰქონდეს, რაც მას არ აქვს. მისი აზრით, ირმის ნახტომი ციურია. ამ იდეამ მოგვიანებით მუსლიმურ სამყაროზე დიდ გავლენა იქონია.<ref name="heidarzadeh2008" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ალ-ბირუნი]]მ (973–1048) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „ნისლიანი ვარსკვლავების ბუნების უთვალავი ფრაგმენტების ერთობლიობაა“.<ref name="mactutor_albirundi" /> [[ალ-ანდალუსია|ანდალუსიელმა]] ასტრონომმა ავემპასემ (გარდაიცვალა 1138 წელს) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა, მაგრამ დედამიწის ატმოსფეროში უწყვეტ გამოსახულებას წარმოადგენდა, რის დასტურადაც მოიყვანა იუპიტერისა და მარსის შეერთების დაკვირვება [[1106]] ან [[1107]] წლებში.<ref name="Montada" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ნასირ ალ-დინ ტუსი]]მ (1201–1274) თავის ნაშრომში „თადკირა“ დაწერა: „ირმის ნახტომი, ანუ გალაქტიკა, შედგება ძალიან დიდი რაოდენობით პატარა, მჭიდროდ დაჯგუფებული ვარსკვლავებისგან, რომლებიც, მათი კონცენტრაციისა და სიმცირის გამო, ღრუბლიან ლაქებს ჰგვანან. ამის გამო, მას რძის ფერს ადარებდნენ“.<ref name="ragep1993" /> იბნ ქაიმ ალ-ჯავზიამ (1292–1350) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „უამრავი პაწაწინა ვარსკვლავია, რომლებიც ერთად არიან შეკრებილნი უძრავი ვარსკვლავების სფეროში“.<ref name="Livingston" /> ===დაკვირვებები ტელესკოპებით=== [[ფაილი:Herschel-Galaxy.png|მინი|ირმის ნახტომის ფორმა, რომელიც უილიამ ჰერშელის მიერ 1785 წელს ვარსკვლავების დათვლის მიხედვით იქნა გამოტანილი. მზის სისტემა ცენტრთან ახლოს იყო ნავარაუდები]] ირმის ნახტომის, როგორც მრავალი ვარსკვლავისგან შემდგარი სისტემის, დადასტურება [[1610]] წელს გაჩნდა, როდესაც [[გალილეო გალილეი]]მ [[ოპტიკური ტელესკოპი]] გამოიყენა ირმის ნახტომის შესასწავლად და აღმოაჩინა, რომ ის უამრავი მკრთალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა.<ref>{{Cite web |title=Galileo Galilei - Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo/ |access-date=2026-04-29 |website=Maths History |language=en}}</ref> [[1755]] წლის ტრაქტატში [[იმანუელ კანტი|იმანუელ კანტმა]], [[ტომას რაიტი]]ს ვარაუდის არასწორად ინტერპრეტაციისას, რომ ირმის ნახტომს ბუშტის ფორმა ჰქონდა, ვარაუდობდა (სწორად), რომ ირმის ნახტომი შესაძლოა უზარმაზარი რაოდენობის ვარსკვლავებისგან შემდგარი მბრუნავი სხეული ყოფილიყო, რომლებიც ერთმანეთთან შეკავებულია მზის სისტემის მსგავსი გრავიტაციული ძალებით, მაგრამ გაცილებით დიდ მასშტაბებში.<ref name=Sanders-2013>{{Citation |title=The Discovery of the Milky Way Galaxy |date=2013 |work=Revealing the Heart of the Galaxy: The Milky Way and its Black Hole |pages=13–24 |editor-last=Sanders |editor-first=Robert H. |access-date=2026-04-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139856546.002 |isbn=978-1-107-03918-6}}</ref>  შედეგად მიღებული ვარსკვლავების დისკო, შიგნიდან ჩვენი პერსპექტივიდან ცაზე ზოლად იქნებოდა დანახული. რაიტმა და კანტმა ასევე ივარაუდეს, რომ ღამის ცაზე ხილული ნისლეულებიდან ზოგიერთი შესაძლოა თავად ცალკეული „გალაქტიკები“ ყოფილიყო, ჩვენის მსგავსი.<ref name=Sanders-2013/> კანტი როგორც ირმის ნახტომს, ასევე „[[გალაქტიკური ნისლეულები|გალაქტიკურ ნისლეულებს]]“ „კუნძულოვან სამყაროებს“ უწოდებდა, ტერმინი, რომელიც 1930-იან წლებამდეც აქტუალური იყო.<ref name="our_galaxy" /> ირმის ნახტომის ფორმისა და მასში მზის პოზიციის აღწერის პირველი მცდელობა [[უილიამ ჰერშელი|უილიამ ჰერშელმა]] [[1785]] წელს განახორციელა, ხილული ცის სხვადასხვა რეგიონში ვარსკვლავების რაოდენობის ფრთხილად დათვლით. მან შექმნა ირმის ნახტომის ფორმის დიაგრამა, მზის სისტემის ცენტრთან ახლოს მდებარეობით.<ref name=Sanders-2013/> [[1845]] წელს ლორდ როსმა ააგო ახალი ტელესკოპი და შეძლო ინდივიდუალური წერტილოვანი წყაროების გარჩევა იმ დროისთვის ბნელ შესქელებებში, რომლებიც ნისლეულების სახელითაა ცნობილი და ასევე სპირალური სტრუქტურის იდენტიფიცირება იმაში, რაც დღეს [[მორევი (გალაქტიკა)|მორევის გალაქტიკის]] (M51) სახელითაა ცნობილი.<ref name=abbey /><ref>See: * Rosse revealed the spiral structure of [[Whirlpool Galaxy]] (M51) at the 1845 meeting of the British Association for the Advancement of Science. Rosse's illustration of M51 was reproduced in J. P. Nichol's 1846 book. ** {{cite journal |last1=Rosse |first1=Earl of |title=On the nebula 25 Herschel, or 61 [should read: 51] of Messier's catalogue |journal=Report of the Fifteenth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; Held at Cambridge in June 1845 § Notices and Abstracts of Miscellaneous Communications to the Sections |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1846 |page=4 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310235347/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |url-status=live }} ** {{Cite book |last=Nichol |first=John Pringle |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |title=Thoughts on Some Important Points Relating to the System of the World |date=1846 |publisher=William Tait |location=Edinburgh, Scotland |page=23 |access-date=February 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308094837/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} Rosse's illustration of the Whirlpool Galaxy appears on the plate that immediately precedes p. 23. * {{cite journal |last1=South |first1=James |title=Auszug aus einem Berichte über Lord ''Rosse's'' grosses Telescop, den Sir ''James South'' in The Times, Nr. 18899, 1845 April 16 bekannt gemacht hat |journal=Astronomische Nachrichten |date=1846 |volume=23 |issue=536 |pages=113–118 |doi=10.1002/asna.18460230802 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |trans-title=Excerpt from a report about Lord Rosse's great telescope, which Sir James South made known in The Times [of London], no. 18,899, 1845 April 16 |language=de |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145128/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |url-status=live }} On March 5, 1845, Rosse observed M51, the [[Whirlpool Galaxy]]. From column 115: "The most popularly known nebulæ observed this night were the ring nebulæ in the Canes Venatici, or the 51st of Messier's catalog, which was resolved into stars with a magnifying power of 548". * {{cite journal |last1=Robinson |first1=T. R. |title=On Lord Rosse's telescope |journal=Proceedings of the Royal Irish Academy |date=1845 |volume=3 |issue=50 |pages=114–133 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |access-date=February 17, 2020 |archive-date=June 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610193425/https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |url-status=live }} Rosse's early observations of nebulae and galaxies are discussed on pp. 127–130. * {{cite journal |last1=Rosse |first1=The Earl of |title=Observations on the nebulae |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=1850 |volume=140 |issue=140 |pages=499–514 |url=https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |doi=10.1098/rstl.1850.0026 |doi-access=free |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142957/https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |url-status=live }} Rosse's illustrations of nebulae and galaxies appear on the plates that immediately precede the article. * {{cite journal |last1=Bailey |first1=M. E. |last2=Butler |first2=C. J. |last3=McFarland |first3=J. |title=Unwinding the discovery of spiral nebulae |journal=Astronomy & Geophysics |date=April 2005 |volume=46 |issue=2 |pages=2.26–2.28 |doi=10.1111/j.1468-4004.2005.46226.x |doi-access=free}}</ref> [[1904]] წელს, ვარსკვლავების საკუთარი მოძრაობების შესწავლისას, [[იაკობუს კაპტეინი|იაკობუს კაპტეინმა]] განაცხადა, რომ ეს შემთხვევითი არ იყო, როგორც იმ დროს ითვლებოდა; ვარსკვლავები შეიძლებოდა დაიყოს ორ ნაკადად, რომლებიც თითქმის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობდნენ.<ref>See: * {{Cite book |last=Kapteyn |first=Jacobus Cornelius |title=Congress of Arts and Science, Universal Exposition, St. Louis, 1904 |date=1906 |publisher=Houghton, Mifflin and Co. |editor-last=Rogers |editor-first=Howard J. |volume=4 |location=Boston and New York |pages=396–425 |chapter=Statistical methods in stellar astronomy |access-date=February 6, 2020 |chapter-url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308053515/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} From pp. 419–420: "It follows that the one set of the stars must have a systematic motion relative to the other.&nbsp;... these two main directions of motion must be in reality diametrically opposite." * {{cite journal |last1=Kapteyn |first1=J. C. |title=Star streaming |journal=Report of the Seventy-fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science, South Africa |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1905 |pages=257–265 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042552/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |url-status=live }}</ref> მოგვიანებით გაირკვა, რომ კაპტეინის მონაცემები იყო ირმის ნახტომის ბრუნვის პირველი მტკიცებულება,<ref>See: * {{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |date=1907 |title=Ueber die Eigenbewegungen der Fixsterne |trans-title=On the proper motions of the fixed stars |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |url-status=live |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen (Reports of the Royal Society of Science at Göttingen) |language=de |volume=5 |pages=614–632 |bibcode=1907NWGot...5..614S |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308142441/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |archive-date=March 8, 2021 |access-date=February 6, 2020}} * {{cite journal |last1=Schwarzschild |first1=K. |title=Ueber die Bestimmung von Vertex und Apex nach der Ellipsoidhypothese aus einer geringeren Anzahl beobachteter Eigenbewegungen |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen |date=1908 |pages=191–200 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |trans-title=On the determination, according to the ellipsoid hypothesis, of the vertex and apex from a small number of observed proper motions |language=de |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308024321/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |url-status=live }}</ref> რამაც საბოლოოდ [[ბერტილ ლინდბლადი]]სა და [[იან ჰენდრიკ ოორტი|იან ოორტის]] მიერ გალაქტიკური ბრუნვის აღმოჩენამდე მიიყვანა. [[1917]] წელს, [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისმა]] დააკვირდა ანდრომედას ახალ ვარსკვლავ S-ს დიდი ანდრომედას ნისლეულში (მესიეს ობიექტი 31). ფოტოგრაფიული ჩანაწერების ძიებისას მან კიდევ 11 ახალი ვარსკვლავი აღმოაჩინა. კერტისმა შენიშნა, რომ ეს ახალი ვარსკვლავიერები, საშუალოდ, 10 სიდიდით უფრო მკრთალი იყო, ვიდრე ირმის ნახტომში მომხდარი. შედეგად, მან შეძლო მანძილის 150,000 პარსეკის შეფასება. ის გახდა „სამყაროების კუნძულის“ ჰიპოთეზის მომხრე, რომლის მიხედვითაც სპირალური ნისლეულები დამოუკიდებელი გალაქტიკები იყო.<ref>{{Cite journal |last=Curtis |first=Heber D. |date=1917 |title=Novae in spiral nebulae and the island universe theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=29 |issue=171 |pages=206–207 |bibcode=1917PASP...29..206C |doi=10.1086/122632 |doi-access=free}}</ref><ref name=pasp100_6 /> [[1920]] წელს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და ჰებერ კერტისს შორის გაიმართა დიდი დებატები ირმის ნახტომის ბუნების, სპირალური ნისლეულების და სამყაროს ზომების შესახებ. დიდი ანდრომედას ნისლეულის გარე გალაქტიკის არსებობის შესახებ თავისი მტკიცების დასასაბუთებლად, კერტისმა აღნიშნა ირმის ნახტომში მტვრის ღრუბლების მსგავსი ბნელი ზოლების გაჩენა, ასევე [[დოპლერის ეფექტი|დოპლერის მნიშვნელოვანი წანაცვლება]].<ref name=weaver /> კამათი საბოლოოდ გადაჭრა [[ედუინ ჰაბლი|ედუინ ჰაბლმა]] 1920-იანი წლების დასაწყისში [[მაუნტ ვილსონის ობსერვატორია|მაუნტ ვილსონის ობსერვატორიის]] 2.5 მეტრიანი ჰუკერის ტელესკოპის გამოყენებით. ამ ახალი ტელესკოპის სინათლის შეგროვების ძალით, მან შეძლო ასტრონომიული ფოტოების გადაღება, რომლებიც ზოგიერთი სპირალური ნისლეულის გარე ნაწილებს ცალკეული ვარსკვლავების კოლექციებად ყოფდა. მან ასევე შეძლო ზოგიერთი ცეფეიდური ცვლადის იდენტიფიცირება, რომელთა გამოყენებაც შეეძლო ნისლეულებამდე მანძილის შესაფასებლად. მან აღმოაჩინა, რომ ანდრომედას ნისლეული მზიდან 275 000 პარსეკის დაშორებით მდებარეობს, რაც ძალიან შორსაა იმისთვის, რომ ირმის ნახტომის ნაწილი ყოფილიყო.<ref name=jrasc83_6 /><ref name=apj69_103 /> ===დაკვირვებები თანამგზავრებით=== [[ევროპის კოსმოსური სააგენტო]]ს [[კოსმოსური ხომალდი]] [[Gaia]] მილიარდი ვარსკვლავის პარალაქსის განსაზღვრით მანძილის შეფასებას იძლევა და ირმის ნახტომის რუკას ქმნის.<ref>{{Cite web |date=September 14, 2016 |title=New Milky Way Map Is a Spectacular Billion-Star Atlas |url=http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915183426/http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science/ |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gaia > Gaia DR1 |url=http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915091251/http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |website=www.cosmos.esa.int}}</ref> Gaia-ს მონაცემები შეფასებულია, როგორც „ტრანსფორმაციული“. შეფასებულია, რომ Gaia-მ დაკვირვებული ვარსკვლავების რაოდენობა 1990-იან წლებში დაახლოებით 2 მილიონიდან 2 მილიარდამდე გაზარდა. მან სივრცის გაზომვადი მოცულობა რადიუსში 100-ჯერ და სიზუსტით 1000-ჯერ გაზარდა.<ref name="Skibba">{{Cite journal |last=Skibba |first=Ramin |date=June 10, 2021 |title=A galactic archaeologist digs into the Milky Way's history |url=https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |url-status=live |journal=Knowable Magazine |doi=10.1146/knowable-060921-1 |s2cid=236290725 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804193831/https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |archive-date=August 4, 2022 |access-date=August 4, 2022 |doi-access=free}}</ref> [[2020]] წელს ჩატარებულმა კვლევამ დაასკვნა, რომ Gaia-მ გალაქტიკის მერყევი მოძრაობა აღმოაჩინა, რაც შესაძლოა გამოწვეული იყოს „დისკოს ბრუნვის ღერძის არასფერული ჰალოს მთავარ ღერძთან მიმართებაში არასწორი განლაგებით, ან ჰალოში დაგროვილი მატერიით, რომელიც გვიანი დაცემის დროს იქნა მიღებული, ან ახლომდებარე, ურთიერთქმედი თანამგზავრული გალაქტიკებიდან და მათი თანმდევი მოქცევით“.<ref>{{Cite journal |last1=Poggio |first1=E. |last2=Drimmel |first2=R. |last3=Andrae |first3=R. |last4=Bailer-Jones |first4=C. A. L. |last5=Fouesneau |first5=M. |last6=Lattanzi |first6=M. G. |last7=Smart |first7=R. L. |last8=Spagna |first8=A. |date=2020 |title=Evidence of a dynamically evolving Galactic warp |journal=Nature Astronomy |volume=4 |issue=6 |pages=590–596 |arxiv=1912.10471 |bibcode=2020NatAs...4..590P |doi=10.1038/s41550-020-1017-3 |s2cid=209444772}}</ref> [[2024]] წლის აპრილში გამოქვეყნდა საწყისი კვლევები და მასთან დაკავშირებული რუკები, რომლებიც ირმის ნახტომის მაგნიტურ ველებს მოიცავდა.<ref name="NYT-20240419">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |title=The Dusty Magnets of the Milky Way |url=https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |date=April 19, 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240419104158/https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |archive-date=April 19, 2024 |access-date=April 19, 2024 }}</ref> ==ასტროგრაფია== ===მზის მდებარეობა და სამეზობლო=== {{მთავარი|დედამიწის მდებარეობა}} მზე მდებარეობს [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდესთან ახლოს, ადგილობრივი ბუშტის ადგილობრივ ვარსკვლავთშორის ღრუბელში, [[რედკლიფის ტალღა]]სა და გაყოფილი ხაზოვანი სტრუქტურების (ყოფილი [[გოულდის სარტყელი]]) შორის.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=January 7, 2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520 |number=7794}}</ref> გილესენის და სხვების (2016) მიერ Sgr A*-ის გარშემო ვარსკვლავური ორბიტების შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ მზე გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27.14 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (8.32 ± 0.14 კპს)<ref name="Gillessen2016" /> მანძილზე მდებარეობს. ბოელმა და სხვებმა (2016) მნიშვნელობა კიდევ უფრო შეამცირეს — 25.64 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (7.86 ± 0.14 კპს), ასევე ვარსკვლავის ორბიტის ანალიზის გამოყენებით.<ref name="boehle2016" /> მზე ამჟამად გალაქტიკური დისკოს ცენტრალური სიბრტყის 5-30 პარსეკით (16-98 სინ. წელი) ზემოთ ან ჩრდილოეთით მდებარეობს.<ref name=majaess2009 /> ადგილობრივ მკლავსა და პერსევსის მკლავს შორის მანძილი დაახლოებით 2000 პარსეკია (6500 სინ. წელი).<ref name="fn9" /> მზე და შესაბამისად, მზის სისტემა, მდებარეობს ირმის ნახტომის გალაქტიკურ სასიცოცხლო ზონაში.<ref name="mullen-2001">{{Cite news |last=Mullen, Leslie |date=May 18, 2001 |title=Galactic Habitable Zones |work=NAI Features Archive |agency=Nasa Astrobiology Institute |url=http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |access-date=May 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409002532/http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |archive-date=April 9, 2013}}</ref><ref name="sundin-2006">{{Cite journal |last=Sundin |first=M. |year=2006 |title=The galactic habitable zone in barred galaxies |journal=International Journal of Astrobiology |volume=5 |issue=4 |pages=325–326 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |doi=10.1017/S1473550406003065 |s2cid=122018103}}</ref> მზიდან 15 პარსეკის (49 სინ. წელი) რადიუსის მქონე სფეროს შიგნით დაახლოებით 208 ვარსკვლავია, რომელთა აბსოლუტური სიდიდე 8.5-ზე მეტია, რაც იძლევა ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 69 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 2360 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი კაშკაშა ვარსკვლავების სიიდან). მეორეს მხრივ, მზიდან 5 პარსეკის (16 სინ. წელი) რადიუსში არის 64 ცნობილი ვარსკვლავი (ნებისმიერი სიდიდის, 4 [[ყავისფერი ჯუჯა|ყავისფერი ჯუჯის]] გარდა), რაც იძლევა დაახლოებით ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 8.2 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 284 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი ვარსკვლავების სიიდან). ეს ასახავს იმ ფაქტს, რომ გაცილებით მეტი მკრთალი ვარსკვლავია, ვიდრე კაშკაშა: მთელ ცაზე დაახლოებით 500 ვარსკვლავია, რომლებიც აშკარა სიდიდე 4-ზე კაშკაშაა, მაგრამ 15.5 მილიონი ვარსკვლავია კაშკაშა, ვიდრე აშკარა სიდიდე 14.<ref>{{Cite web |title=Magnitude |url=http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-date=February 6, 2008 |access-date=August 9, 2013 |publisher=National Solar Observatory{{snd}}Sacramento Peak}}</ref> მზის გზის მწვერვალი, ანუ მზის მწვერვალი, არის მიმართულება, რომლითაც მზე მოძრაობს ირმის ნახტომში ადგილობრივი უძრაობის სტანდარტის გავლით. მზის გალაქტიკური მოძრაობის ზოგადი მიმართულებაა ვარსკვლავი დენებისკენ, გედის თანავარსკვლავედთან ახლოს, გალაქტიკური ცენტრის მიმართულებით დაახლოებით 90 ცის გრადუსიანი კუთხით. მზის ორბიტა ირმის ნახტომის გარშემო, სავარაუდოდ, დაახლოებით ელიფსური იქნება, გალაქტიკური სპირალური მკლავებიდან გამომდინარე პერტურბაციებით და არაერთგვაროვანი მასის განაწილებით. გარდა ამისა, მზე გალაქტიკურ სიბრტყეში დაახლოებით 2.7-ჯერ გადის ორბიტაზე.<ref>{{Cite book |last1=Moore |first1=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |title=Patrick Moore's Data Book of Astronomy |last2=Rees |first2=Robin |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49522-6 |edition=2nd |page=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215095853/https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |archive-date=February 15, 2017 |url-status=live}}</ref> ეს ძალიან ჰგავს იმას, თუ როგორ მუშაობს მარტივი ჰარმონიული ოსცილატორი წევის ძალის გარეშე. ბოლო დრომდე ითვლებოდა, რომ ეს რხევები ემთხვეოდა დედამიწაზე მასობრივი სიცოცხლის ფორმების გადაშენების პერიოდებს.<ref name="extinction" /> CO მონაცემებზე დაყრდნობით მზის სპირალურ სტრუქტურაში ტრანზიტის ეფექტების ხელახალი ანალიზით კორელაცია ვერ იქნა ნაპოვნი.<ref name="overholt_etal" /> მზის სისტემას ირმის ნახტომის ერთი ორბიტის (გალაქტიკური წელიწადი) დასასრულებლად დაახლოებით 240 მილიონი წელი სჭირდება,<ref name="sparke_gallagher" /> ამიტომ, ითვლება, რომ მზემ თავისი სიცოცხლის განმავლობაში 18-20 ორბიტა და ადამიანების წარმოშობის დღიდან 1/1250 ბრუნი დაასრულა. მზის სისტემის ორბიტალური სიჩქარე ირმის ნახტომის ცენტრის გარშემო დაახლოებით 220 კმ/წმ ანუ სინათლის სიჩქარის 0.073%-ია. მზე [[ჰელიოსფერო]]ში 84,000 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობს. ამ სიჩქარით, მზის სისტემას დაახლოებით 1,400 წელი სჭირდება 1 სინათლის წლის მანძილის გასავლელად, ანუ 8 დღე 1 [[ასტრონომიული ერთეული]]ს გასავლელად.<ref name=garlick2002 /> მზის სისტემა მიემართება ზოდიაქოს თანავარსკვლავედის მორიელის მიმართულებით, რომელიც [[ეკლიპტიკა]]ს მიჰყვება.<ref>{{Cite web |date=April 8, 2011 |title=Solar System's 'Nose' Found; Aimed at Constellation Scorpius |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907130456/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-date=September 7, 2015}}</ref> ===გალაქტიკური კვადრანტები=== {{მთავარი|გალაქტიკური კვადრანტი}} [[File:Galactic longitude.JPG|thumb|მზის მდებარეობის დიაგრამა ირმის ნახტომში; კუთხეები წარმოადგენს გრძედებს გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაში]] გალაქტიკური კვადრანტი, ან ირმის ნახტომის კვადრანტი, ირმის ნახტომის ოთხი წრიული სექტორიდან ერთ-ერთს აღნიშნავს. ასტრონომიაში, გალაქტიკური კვადრანტების გამოყოფა [[გალაქტიკური კოორდინატთა სისტემა|გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაზეა]] დაფუძნებული, რომელშიც მზე კოორდინატთა სისტემის საწყის წერტილად მოიაზრებს.<ref>{{Citation |last1=Blaauw |first1=A. |title=The new I. A. U. system of galactic coordinates (1958 revision) |date=1960 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=121 |issue=2 |pages=123–131 |bibcode=1960MNRAS.121..123B |doi=10.1093/mnras/121.2.123 |display-authors=1 |last2=Gum |first2=C. S. |last3=Pawsey |first3=J. L. |last4=Westerhout |first4=G. |doi-access=free}}</ref> კვადრანტებს გააჩნიათ თავისი რიგითი ნომერი — მაგალითად, „პირველი გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name="toolsofradio">{{Citation |last1=Wilson |first1=Thomas L. |title=Tools of Radio Astronomy |date=2009 |url=https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426084004/https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |url-status=live |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-85121-9 |display-authors=1 |archive-date=April 26, 2016 |last2=Rohlfs |first2=Kristen |last3=Hüttemeister |first3=Susanne|bibcode=2009tra..book.....W }}</ref> „მეორე გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name=NASAAD131K>{{cite journal |bibcode=2004A&A...418..131K |doi=10.1051/0004-6361:20034530 |author=Kiss, Cs |author2=Moór, A. |author3=Tóth, L. V. |title=Far-infrared loops in the 2nd Galactic Quadrant |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=418 |date=April 2004 |arxiv=astro-ph/0401303 |pages=131–141|s2cid=7825138|url=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2004/16/aa0530.pdf|access-date=August 17, 2010}}</ref> ან „ირმის ნახტომის მესამე კვადრანტი“.<ref name="Lampton1997">{{Cite journal |author=Lampton, M. |author2=Lieu, R. |author3=Schmitt, J. H. M. M. |author4=Bowyer, S. |author5=Voges, W. |author6=Lewis, J. |author7=Wu, X. |display-authors=1 |date=February 1997 |title=An All-Sky Catalog of Faint Extreme Ultraviolet Sources |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=108 |issue=2 |pages=545–557 |bibcode=1997ApJS..108..545L |doi=10.1086/312965 |doi-access=free}}</ref> ჩრდილოეთ გალაქტიკური პოლუსიდან — 0° (ნულოვანი გრადუსი), რომელიც მზიდან იწყება და გალაქტიკური ცენტრის გავლით გადის, რიგითობით შემდეგი კვადრანტებია: ::{| ! გალაქტიკური<br />კვადრანტი<br /> &nbsp; ! გალაქტიკური<br />გრძედი<br />[[გალაქტიკური გრძედი|(ℓ)]] ! &nbsp; <br />წყარო<br /> &nbsp; |- !align="center"|1-ლი |align="right" | 0° ≤ ℓ ≤ 90° &nbsp; |align="center"|<ref name="vanWoerden-Strom-2006">{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=Hugo |last2=Strom |first2=Richard G. |date=June 2006 |title=The beginnings of radio astronomy in the Netherlands |url=http://www.astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |journal=Journal of Astronomical History and Heritage |volume=9 |issue=1 |pages=3–20 |bibcode=2006JAHH....9....3V |doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2006.01.01 |s2cid=16816839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100919025431/http://astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |archive-date=September 19, 2010}}</ref> |- !align="center"|მე-2 |align="right" |&nbsp; 90° ≤ ℓ ≤ 180° |align="center"|<ref name=NASAAD131K /> |- !align="center"|მე-3 |align="right" |180° ≤ ℓ ≤ 270° |align="center"|<ref name="Lampton1997" /> |- !align="center"|მე-4<br /> &nbsp; |align="right" |270° ≤ ℓ ≤ 360°<br />(360° ≅ 0°) |align="center"|<ref name="toolsofradio" /><br /> &nbsp; |} გალაქტიკური გრძედით (ℓ) საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით ზრდით (დადებითი ბრუნვა), როგორც ეს გალაქტიკური ცენტრის ჩრდილოეთიდან ჩანს (ხედვის წერტილი, რომელიც რამდენიმე ასეული ათასი სინათლის წლის მანძილზეა) დედამიწა ბერენიკეს თანავარსკვლავედის მიმართულებით); თუ გალაქტიკური ცენტრის სამხრეთიდან დააკვირდებით (მოქანდაკის თანავარსკვლავედში მსგავსი მანძილით დაშორებული ხედვის წერტილიდან), ℓ საათის ისრის მიმართულებით გაიზრდებოდა (უარყოფითი ბრუნვა). ==ზოგადი მახასიათებლები== ===ზომა=== ირმის ნახტომი [[ადგილობრივი ჯგუფი]]ს ორი უდიდესი გალაქტიკიდან ერთ-ერთია (მეორე [[ანდრომედეს გალაქტიკა]]ა). თუმცა, მისი გალაქტიკური დისკოს ზომა და ის, თუ რამდენად განსაზღვრავს ის იზოფოტალურ დიამეტრს, ბოლომდე შესწავლილი არ არის.<ref name="Lopez2018" /> ვარაუდობენ, რომ გალაქტიკაში ვარსკვლავების მნიშვნელოვანი ნაწილი 26 კილოპარსეკის (80,000 სინ. წლის) დიამეტრშია და რომ გარე დისკოს მიღმა ვარსკვლავების რაოდენობა მკვეთრად მცირდება ძალიან დაბალ ნიშნულამდე, ექსპონენციალური დისკოს ექსტრაპოლაციის მიმართ შიდა დისკოს მასშტაბის სიგრძესთან მიმართებაში.<ref name=arxiv0909.3857 /><ref name="Lopez2018" /> ასტრონომიაში გალაქტიკის ზომის დასადგენად რამდენიმე მეთოდი გამოიყენება და თითოეულით შესაძლებელია მიღებულ იქნას განსხვავებული შედეგები. ყველაზე ხშირად გამოყენებული მეთოდია D₂₅ სტანდარტი — [[იზოფოტი]], სადაც B-დიაპაზონში (სინათლის 445 ნმ ტალღის სიგრძე, ხილული სპექტრის ლურჯ დიაპაზონში) გალაქტიკის ფოტომეტრული სიკაშკაშე 25 მაგ/არკწმ²-ს აღწევს.<ref name="Dimensions">{{Cite web |title=Dimensions of Galaxies |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927170330/http://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |archive-date=September 27, 2022 |access-date=August 22, 2022 |website=ned.ipac.caltech.edu}}</ref> 1997 წლის გუდვინის და სხვების შეფასებით, ცეფეიდური ცვლადი ვარსკვლავების განაწილება 17 სხვა სპირალურ გალაქტიკაში შედარდა ირმის ნახტომის ვარსკვლავებთან და მოდელირებული იქნა მათი ზედაპირის სიკაშკაშესთან დამოკიდებულება. ამან მოგვცა ირმის ნახტომის იზოფოტალური დიამეტრი 26.8 ± 1.1 კილოპარსეკის ტოლი (87,400 ± 3,600 სინ. წელი), იმის გათვალისწინებით, რომ ექსპონენციალური დისკო წარმოადგენს გალაქტიკურ დისკოს და გალაქტიკის ცენტრალური ზედაპირის სიკაშკაშის (μ₀) 22.1 ± 0.3 B-მაგ/არკწმ^-2 და დისკოს მასშტაბის სიგრძეს (h) 5.0 ± 0.5 კპს (16,300 ± 1,600 სინ. წელს) მიღებით.<ref name="Average">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704216 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=The Milky Way is just an average spiral |date=April 22, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref><ref name="Goodwin">{{Cite journal |last1=Goodwin |first1=S. P. |last2=Gribbin |first2=J. |last3=Hendry |first3=M. A. |date=August 1998 |title=The relative size of the Milky Way |journal=The Observatory |volume=118 |pages=201–208 |bibcode=1998Obs...118..201G}}</ref><ref name="Castro">{{Cite journal |last1=Castro-Rodríguez |first1=N. |last2=López-Corredoira |first2=M. |last3=Sánchez-Saavedra |first3=M. L. |last4=Battaner |first4=E. |year=2002 |title=Warps and correlations with intrinsic parameters of galaxies in the visible and radio |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=391 |issue=2 |pages=519–530 |arxiv=astro-ph/0205553 |bibcode=2002A&A...391..519C |doi=10.1051/0004-6361:20020895 |s2cid=17813024}}</ref> ეს ანდრომედეს გალაქტიკის იზოფოტალურ დიამეტრზე მნიშვნელოვნად მცირეა და ოდნავ ნაკლებია გალაქტიკების საშუალო იზოფოტალურ ზომებზე, რომლებიც 28.3 კპს-ს (92,000 ლი-სი) შეადგენს.<ref name="Goodwin" /> ნაშრომში ასკვნიან, რომ ირმის ნახტომი და ანდრომედეს გალაქტიკა არ იყო ზედმეტად დიდი სპირალური გალაქტიკები და არც ისინი იყვნენ ცნობილ უდიდესთა შორის (თუ პირველი არ იყო ყველაზე დიდი), როგორც ადრე ფართოდ იყო გავრცელებული მოსაზრების თანახმად, არამედ არიან საშუალო ზომის ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკები.<ref name="Goodwin_Hubble">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704289 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=New Determination of the Hubble Parameter Using the Principle of Terrestrial Mediocrity |date=April 30, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref> ირმის ნახტომის შედარებითი ფიზიკური მასშტაბის შესადარებლად, თუ მზის სისტემა ნეპტუნამდე მონეტის ზომის იქნებოდა (24.3 მმ), ირმის ნახტომი დაახლოებით იქნებოდა შეერთებული შტატების ჩრდილო-სამხრეთის უდიდესი ხაზი.<ref>{{Cite web |title=How Big is Our Universe: How far is it across the Milky Way? |url=http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130305005817/http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |archive-date=March 5, 2013 |access-date=March 13, 2013 |website=NASA-Smithsonian Education Forum on the Structure and Evolution of the Universe, at the Harvard Smithsonian Center for Astrophysics}}</ref> [[1978]] წლის კიდევ უფრო ძველი კვლევა ირმის ნახტომის უფრო დაბალ დიამეტრს, დაახლოებით 23 კპს-ს (75,000 სინ. წელს) აჩვენებდა.<ref name="Goodwin" /> [[2015]] წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში აღნიშნული იყო, რომ არსებობს ვარსკვლავების რგოლისებრი ძაფი, სახელწოდებით Triangulum-Andromeda Ring (TriAnd Ring), რომელიც შედარებით ბრტყელი გალაქტიკური სიბრტყის ზემოთ და ქვემოთ ტალღოვანია. როგორც ვარაუდობენ, ერთფეროვანი რგოლის გარდა, ძირითადად დისკოს რხევებისა და ირმის ნახტომის გარშემო შემოხვევის შედეგია, დიამეტრით მინიმუმ 50 კპს (160,000 ლი),<ref>{{Cite journal |last1=Newberg |first1=Heidi Jo |last2=Xu |first2=Yan |last3=Carlin |first3=Jeffrey L. |last4=Liu |first4=Chao |last5=Deng |first5=Licai |last6=Li |first6=Jing |last7=Schoenrich |first7=Ralph |last8=Yanny |first8=Brian |display-authors=1 |date=March 1, 2015 |title=Rings and Radial Waves in the Disk of the Milky Way |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=801 |issue=2 |page=105 |arxiv=1503.00257 |bibcode=2015ApJ...801..105X |doi=10.1088/0004-637X/801/2/105 |s2cid=119124338}}</ref> რომელიც შესაძლოა თავად ირმის ნახტომის გარე დისკოს ნაწილი იყოს, შესაბამისად, ვარსკვლავური დისკო ამ ზომამდე გაზრდით უფრო დიდი ხდება.<ref name="rpi2015" /> 2018 წლის უფრო ბოლოდროინდელმა ნაშრომმა გარკვეულწილად უარყო ეს ჰიპოთეზა და დაადასტურა დასკვნა, რომ ერთფეროვანი რგოლი, A13 და TriAnd Ring წარმოადგენდნენ ვარსკვლავურ ზედმეტ სიმკვრივეს, რომლებიც საკმაოდ გამოდევნილი იყო მთავარი ვარსკვლავური დისკოდან, ხოლო RR Lyrae ვარსკვლავების სიჩქარის დისპერსია უფრო მაღალი აღმოჩნდა და თავსებადი იყო ჰალოს წევრობასთან.<ref name="allyson">{{Cite journal |last1=Sheffield |first1=Allyson A. |last2=Price-Whelan |first2=Adrian M. |last3=Tzanidakis |first3=Anastasios |last4=Johnston |first4=Kathryn V. |last5=Laporte |first5=Chervin F. P. |last6=Sesar |first6=Branimir |year=2018 |title=A Disk Origin for the Monoceros Ring and A13 Stellar Overdensities |journal=The Astrophysical Journal |volume=854 |issue=1 |page=47 |arxiv=1801.01171 |bibcode=2018ApJ...854...47S |doi=10.3847/1538-4357/aaa4b6 |s2cid=118932403 |doi-access=free}}</ref> კიდევ ერთმა 2018 წლის კვლევამ გამოავლინა დისკოსებრი ვარსკვლავების ძალიან სავარაუდო არსებობა გალაქტიკური ცენტრიდან 26–31.5 კპს (84,800–103,000 ლი-სი-ზე) ან შესაძლოა კიდევ უფრო შორს, მნიშვნელოვნად მაღლა, დაახლოებით 13–20 კპს (40,000–70,000 ლი-სი-ზე), რაც ოდესღაც დისკოს ვარსკვლავური სიმკვრივის მკვეთრ კლებად მიიჩნეოდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსალოდნელი იყო, რომ ამ ზღვარს გადააჭარბებდა ან არცერთი ვარსკვლავი არ იქნებოდა, გარდა იმ ვარსკვლავებისა, რომლებიც გალაქტიკური ჰალოს ძველ პოპულაციას მიეკუთვნებიან.<ref name="Lopez2018">{{Cite journal |last1=López-Corredoira |first1=M. |last2=Allende Prieto |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Wang |first4=H. |last5=Liu |first5=C. |last6=Deng |first6=L. |date=April 9, 2018 |title=Disk stars in the Milky Way detected beyond 25 kpc from its center |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/04/aa32880-18/aa32880-18.html |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=612 |pages=L8 |arxiv=1804.03064 |bibcode=2018A&A...612L...8L |doi=10.1051/0004-6361/201832880 |s2cid=59933365}}</ref><ref name="nbcnews1" /><ref>{{Cite web |author=Elizabeth Howell |date=July 2, 2018 |title=It Would Take 200,000 Years at Light Speed to Cross the Milky Way |url=https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416141212/https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |archive-date=April 16, 2020 |access-date=May 31, 2020 |website=Space.com}}</ref> 2020 წლის კვლევამ იწინასწარმეტყველა, რომ ირმის ნახტომის ბნელი მატერიის ჰალოს კიდი დაახლოებით 292 ± 61 კპს (952,000 ± 199,000 ლი-სი-ზე) იქნებოდა, რაც 584 ± 122 კპს (1.905 ± 0.3979 მილი-სი-ზე) დიამეტრს ნიშნავს.<ref name="croswell2020" /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავური დისკოს სისქე ასევე დაახლოებით 1.35 კპს-მდე (4000 ლი) მერყეობს.<ref name="ask-astro" /><ref name="Rix_Bovy">{{Cite journal |last1=Rix |first1=Hans-Walter |last2=Bovy |first2=Jo |date=2013 |title=The Milky Way's Stellar Disk |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |volume=21 |article-number=|arxiv=1301.3168 |bibcode=2013A&ARv..21...61R |doi=10.1007/s00159-013-0061-8 |s2cid=117112561}}</ref> ===მასა=== ირმის ნახტომის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 0,88 ტრილიონჯერ მეტია (8,8×1011 მზის მასა), გალაქტიკის განსაზღვრისთვის გამოიყენება 200 კპს-ის ზღვარი.<ref>{{Cite journal |last1=Bobylev |first1=V. V. |last2=Baykova |first2=A. T. |date=August 2023 |title=Modern Estimates of the Mass of the Milky Way |url=https://www.researchgate.net/publication/375619138 |journal=Astronomy Reports |language=en |volume=67 |issue=8 |pages=812–823 |doi=10.1134/S1063772923080024 |bibcode=2023ARep...67..812B |issn=1063-7729}}</ref> ირმის ნახტომის მასის შეფასებები განსხვავდება გამოყენებული მეთოდისა და მონაცემების მიხედვით. შეფასების დიაპაზონის ქვედა ზღვარი არის 5,8×1011 მზის მასა (M☉), რაც გარკვეულწილად ნაკლებია ანდრომედას გალაქტიკაზე.<ref name="Karachentsevetal2006" /><ref name="mass" /><ref name="galmass" /> 2009 წელს Very Long Baseline Array-ის გამოყენებით ჩატარებულმა გაზომვებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის გარე კიდეზე მდებარე ვარსკვლავებისთვის სიჩქარე 254 კმ/წმ-ს (570,000 მილი/სთ) აღწევს.<ref name=nrao20090105 /> რადგან ორბიტალური სიჩქარე დამოკიდებულია ორბიტის რადიუსში არსებულ მთლიან მასაზე, ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომი უფრო მასიურია, დაახლოებით ტოლი ანდრომედას გალაქტიკის მასისა, რომელიც მისი ცენტრიდან 160,000 ლი (49 კპს) რადიუსში 7×1011 მ☉-ია.<ref name="reid2009" /> 2010 წელს ჰალო ვარსკვლავების რადიალური სიჩქარის გაზომვის შედეგად დადგინდა, რომ 80 კილოპარსეკში მოთავსებული მასა 7×1011 მ☉-ია.<ref name="gnedin2010" /> 2014 წელს ჩატარებულ კვლევაში, მთელი ირმის ნახტომის მასა შეფასებულია 8.5×1011 მ☉-ად,<ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{Cite journal |last1=Peñarrubia |first1=Jorge |last2=Ma |first2=Yin-Zhe |last3=Walker |first3=Matthew G. |last4=McConnachie |first4=Alan |display-authors=1 |year=2014 |title=A dynamical model of the local cosmic expansion |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=433 |issue=3 |pages=2204–2222 |arxiv=1405.0306 |bibcode=2014MNRAS.443.2204P |doi=10.1093/mnras/stu879 |doi-access=free |s2cid=119295582}}</ref> მაგრამ ეს ანდრომედას გალაქტიკის მასის მხოლოდ ნახევარია.<ref name="Jorge Peñarrubia2014" /> ირმის ნახტომის 2019 წლის მასის ბოლოდროინდელი შეფასება 1.29×1012 მ☉-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Grand |first1=Robert J J. |last2=Deason |first2=Alis J. |last3=White |first3=Simon D M. |last4=Simpson |first4=Christine M. |last5=Gómez |first5=Facundo A. |last6=Marinacci |first6=Federico |last7=Pakmor |first7=Rüdiger |year=2019 |title=The effects of dynamical substructure on Milky Way mass estimates from the high-velocity tail of the local stellar halo |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters |volume=487 |issue=1 |pages=L72–L76 |arxiv=1905.09834 |bibcode=2019MNRAS.487L..72G |doi=10.1093/mnrasl/slz092 |doi-access=free |s2cid=165163524}}</ref> როგორც ჩანს, ირმის ნახტომის მასის დიდი ნაწილი ბნელი მატერიაა, მატერიის უცნობი და უხილავი ფორმა, რომელიც გრავიტაციულად ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ მატერიასთან. ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის ჰალო შედარებით თანაბრად არის გაფანტული გალაქტიკური ცენტრიდან ას კილოპარსეკზე (კპს) მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის მათემატიკური მოდელები ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის მასა 1–1.5×1012 მ☉-ია.<ref name=McMillan2011 /><ref name=McMillan2016 /><ref>{{Cite journal |last=Slobodan Ninković |date=April 2017 |title=Mass Distribution and Gravitational Potential of the Milky Way |journal=Open Astronomy |volume=26 |issue=1 |pages=1–6 |bibcode=2017OAst...26....1N |doi=10.1515/astro-2017-0002 |doi-access=free}}</ref> 2013 და 2014 წლების კვლევები მიუთითებს მასის დიაპაზონზე, რომელიც მერყეობს 4.5×1012 მ☉<ref>{{Cite journal |last1=Phelps |first1=Steven |last2=Nusser |first2=Adi |last3=Desjacques |first3=Vincent |display-authors=1 |date=October 2013 |title=The Mass of the Milky Way and M31 Using the Method of Least Action |journal=The Astrophysical Journal |volume=775 |issue=2 |pages=102–113 |arxiv=1306.4013 |bibcode=2013ApJ...775..102P |doi=10.1088/0004-637X/775/2/102 |s2cid=21656852 |id=102}}</ref>-დან 8×1011 მ☉-მდე.<ref name=Kafle2014/> შედარებისთვის, ირმის ნახტომში არსებული ყველა ვარსკვლავის საერთო მასა შეფასებულია 4.6×1010 მ☉<ref name="Licquia2013">{{Cite journal |last1=Licquia |first1=Timothy |last2=Newman |first2=J. |date=2013 |title=Improved Constraints on the Total Stellar Mass, Color, and Luminosity of the Milky Way |journal=American Astronomical Society, AAS Meeting #221, #254.11 |volume=221 |pages=254.11 |bibcode=2013AAS...22125411L}}</ref>-დან 6.43×1010 მ☉-მდე.<ref name="McMillan2011" /> ვარსკვლავების გარდა, არსებობს ვარსკვლავთშორისი აირიც, რომელიც მასის მიხედვით 90%-ით წყალბადს და 10%-ით ჰელიუმს შეიცავს,<ref name="ism1" /> წყალბადის ორი მესამედი ატომური ფორმითაა, ხოლო დარჩენილი ერთი მესამედი მოლეკულური წყალბადის სახითაა.<ref name="ism2" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავთშორისი აირის მასა მისი ვარსკვლავების მთლიანი მასის 10%-დან<ref name="ism2">{{Cite web |title=Lecture Seven: The Milky Way: Gas |url=http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708011238/http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-date=July 8, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> 15%-მდე<ref name="ism1">{{Cite web |title=The Interstellar Medium |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419065745/http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-date=April 19, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> ტოლია. ვარსკვლავთშორისი მტვერი გაზის მთლიანი მასის დამატებით 1%-ს შეადგენს.<ref name="ism1" /> 2019 წლის მარტში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა დაახლოებით 39.5 კპს (130,000 ლი) რადიუსში 1.54×1012 მზის მასაა, რაც ორჯერ მეტია, ვიდრე ადრე ჩატარებულ კვლევებში იყო განსაზღვრული, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკის მასის დაახლოებით 90% ბნელი მატერიაა.<ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref><ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> 2023 წლის სექტემბერში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა მხოლოდ 2.06×1011 მზის მასაა, რაც წინა კვლევების მასის მხოლოდ მეათედია. მასა განისაზღვრა კოსმოსური ხომალდის „გაიას“ მონაცემებით.<ref name="aA-20230927">{{cite journal | last1=Jiao | first1=Y.-J. | last2=Hammer | first2=F. | last3=Wang | first3=H.-F. | last4=Wang | first4=J.-L. | last5=Amram | first5=P. | last6=Chemin | first6=L. | last7=Yang | first7=Y.-B. | title=Detection of the Keplerian decline in the Milky Way rotation curve | journal=Astronomy & Astrophysics | publisher=EDP Sciences | date=September 27, 2023 | volume=678 | pages=A208 | issn=0004-6361 | doi=10.1051/0004-6361/202347513 | doi-access=free | arxiv=2309.00048 | bibcode=2023A&A...678A.208J }}</ref> ===ბრუნვის მრუდი=== ირმის ნახტომში ვარსკვლავები და გაზი მისი ცენტრის გარშემო დიფერენციალურად ბრუნავენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბრუნვის პერიოდი მდებარეობის მიხედვით იცვლება. როგორც ეს სპირალური გალაქტიკებისთვისაა დამახასიათებელი, ირმის ნახტომში ვარსკვლავების უმეტესობის ორბიტალური სიჩქარე ძლიერ არ არის დამოკიდებული ცენტრიდან მათ დაშორებაზე. ცენტრალური ამოზნექილიდან ან გარე რგოლიდან მოშორებით, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური სიჩქარე 200-დან 220 კმ/წმ-მდეა.<ref>{{Cite journal |last1=Camarillo |first1=Tia |last2=Dredger |first2=Pauline |last3=Ratra |first3=Bharat |date=May 4, 2018 |title=Median Statistics Estimate of the Galactic Rotational Velocity |journal=Astrophysics and Space Science |volume=363 |issue=12 |page=268 |arxiv=1805.01917 |bibcode=2018Ap&SS.363..268C |doi=10.1007/s10509-018-3486-8 |s2cid=55697732}}</ref> შესაბამისად, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური პერიოდი დაახლოებით პროპორციულია გავლილი ტრაექტორიის სიგრძისა. ეს განსხვავდება მზის სისტემაში არსებული სიტუაციისგან, სადაც ორსხეულიანი გრავიტაციული დინამიკა დომინირებს და სხვადასხვა ორბიტას მნიშვნელოვნად განსხვავებული სიჩქარეები აქვს. ბრუნვის მრუდი (ნაჩვენებია ფიგურაზე) აღწერს ამ ბრუნვას. თუ ირმის ნახტომი შეიცავდა მხოლოდ ვარსკვლავებში, გაზსა და სხვა ბარიონულ (ჩვეულებრივ) მატერიაში დაფიქსირებულ მასას, ბრუნვის სიჩქარე შემცირდებოდა ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. თუმცა, დაკვირვებული მრუდი შედარებით ბრტყელია, რაც მიუთითებს დამატებით მასაზე, რომლის პირდაპირ აღმოჩენა ელექტრომაგნიტური გამოსხივებით შეუძლებელია. ეს შეუსაბამობა ბნელ მატერიას მიეწერება.<ref name=Koupelis_Kuhn2007 /> ირმის ნახტომის ბრუნვის მრუდი ემთხვევა სპირალური გალაქტიკების უნივერსალურ ბრუნვის მრუდს, რაც გალაქტიკებში ბნელი მატერიის არსებობის საუკეთესო მტკიცებულებაა. ალტერნატიულად, ასტრონომთა უმცირესობა ვარაუდობს, რომ გრავიტაციის კანონის მოდიფიკაციამ შეიძლება ახსნას დაკვირვებული ბრუნვის მრუდი.<ref name="Schneider_p413">{{Cite book |last=Peter Schneider |url=https://books.google.com/books?id=uP1Hz-6sHaMC&q=rotation+Milky+way&pg=PA100 |title=Extragalactic Astronomy and Cosmology |date=2006 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-33174-2 |page=413 |access-date=October 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143010/https://www.google.com/books/edition/Extragalactic_Astronomy_and_Cosmology/uP1Hz-6sHaMC?hl=en&gbpv=1&bsq=rotation+Milky+way&pg=PA100&printsec=frontcover |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> ===თავისებური სიჩქარე=== მიუხედავად იმისა, რომ სპეციალური ფარდობითობა აცხადებს, რომ სივრცეში არ არსებობს „სასურველი“ ინერციული საცნობარო სისტემა, რომლითაც შეიძლება ირმის ნახტომის შედარება, ირმის ნახტომს აქვს სიჩქარე კოსმოლოგიური საცნობარო სისტემების მიმართ.<ref>{{Cite web |date=July 21, 2017 |title=Ned Wright's Cosmology Tutorial pt. 1 |url=https://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmo_01.htm |access-date=May 19, 2025 |website=www.astro.ucla.edu}}</ref> ერთ-ერთი ასეთი საცნობარო სისტემაა ჰაბლის ნაკადი, გალაქტიკური გროვების აშკარა მოძრაობები სივრცის გაფართოების გამო. ცალკეულ გალაქტიკებს, მათ შორის ირმის ნახტომს, აქვთ თავისებური სიჩქარეები საშუალო ნაკადთან მიმართებაში. ამრიგად, ირმის ნახტომის ჰაბლის ნაკადთან შესადარებლად, უნდა გავითვალისწინოთ საკმარისად დიდი მოცულობა, რათა სამყაროს გაფართოება დომინირებდეს ლოკალურ, შემთხვევით მოძრაობებზე. საკმარისად დიდი მოცულობა ნიშნავს, რომ ამ მოცულობაში გალაქტიკების საშუალო მოძრაობა ტოლია ჰაბლის ნაკადის. ასტრონომები თვლიან, რომ ირმის ნახტომი ამ ლოკალური თანამოძრავი საცნობარო სისტემის მიმართ დაახლოებით 630 კმ/წმ (1,400,000 მილი/სთ) სიჩქარით მოძრაობს.<ref>{{cite web |title=The Velocity of Our Galaxy: the End of a 40-Year Mystery |url=https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |website=CEA/The Knowledge Factory |access-date=May 5, 2022 |language=en |date=January 31, 2017 |archive-date=June 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602152114/https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Milky Way is being pushed through space by a void called the Dipole Repeller |url=https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |magazine=Wired UK |access-date=May 5, 2022 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106104313/https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |url-status=live }}</ref> ირმის ნახტომი დიდი მიმზიდველისა და სხვა გალაქტიკური გროვების, მათ შორის მის უკან მდებარე შაპლის ზეგროვის, ზოგადი მიმართულებით მოძრაობს.<ref>{{Cite journal |last1=Kocevski |first1=D. D. |last2=Ebeling |first2=H. |doi=10.1086/503666 |title=On the origin of the Local Group's peculiar velocity |journal=The Astrophysical Journal |volume=645 |issue=2 |pages=1043–1053 |year=2006 |arxiv=astro-ph/0510106 |bibcode=2006ApJ...645.1043K |s2cid=2760455 }}</ref> ლოკალური ჯგუფი, გრავიტაციულად დაკავშირებული გალაქტიკების გროვა, რომელიც სხვათა შორის შეიცავს ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას, არის ზეგროვის ნაწილი, რომელსაც ადგილობრივი ზეგროვა ეწოდება და რომლის ცენტრი ქალწულის გროვასთან ახლოსაა: მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ჰაბლის ნაკადის ფარგლებში ერთმანეთს 967 კმ/წმ (2,160,000 მილი/სთ) სიჩქარით შორდებიან, ეს სიჩქარე ნაკლებია, ვიდრე მოსალოდნელი იყო 16.8 მილიონი ცალი მანძილის გათვალისწინებით, რაც ადგილობრივ ჯგუფსა და ქალწულის გროვას შორის გრავიტაციული მიზიდულობის გამოა.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.newast.2005.08.008 |title=Mass determination of groups of galaxies: Effects of the cosmological constant |date=2006 |author=Peirani, S |journal=New Astronomy |volume=11 |issue=4 |pages=325–330 |last2=Defreitaspacheco |first2=J |arxiv=astro-ph/0508614 |bibcode=2006NewA...11..325P|s2cid=685068 }}</ref> კიდევ ერთი საცნობარო სისტემა კოსმოსური მიკროტალღური ფონის (CMB) მეშვეობით არის წარმოდგენილი, რომელშიც CMB-ის ტემპერატურა ყველაზე ნაკლებად არის დამახინჯებული დოპლერის წანაცვლებით (ნულოვანი დიპოლური მომენტი). ირმის ნახტომი ამ სისტემასთან მიმართებაში მოძრაობს 552 ± 6 კმ/წმ (1,235,000 ± 13,000 მილი/სთ)<ref name="COBE1993" /> სიჩქარით, 10.5 მარჯვნივ ასცენციისკენ, −24°-იანი დახრილობისკენ (J2000 ეპოქა, ჰიდრას ცენტრთან ახლოს). ეს მოძრაობა დაკვირვებულია ისეთი თანამგზავრების მიერ, როგორიცაა კოსმოსური ფონის მკვლევარი (COBE) და ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპიის ზონდი (WMAP), როგორც დიპოლური წვლილი CMB-ში, რადგან CMB სისტემაში წონასწორობაში მყოფი ფოტონები მოძრაობის მიმართულებით ლურჯად გადაინაცვლებენ, ხოლო საპირისპირო მიმართულებით წითლად გადაინაცვლებენ.<ref name="COBE1993" /> ==შემადგენლობა== [[ფაილი:Galactic Cntr full cropped.jpg|მინი|2MASS ინფრაწითელი ტელესკოპით დანახული გალაქტიკური ცენტრი — გამოსახულების კაშკაშა არე, ფოტოს მარცხენა ზედა ნაწილში]] ირმის ნახტომი შეიცავს 100-დან 400 მილიარდ ვარსკვლავამდე<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> და სულ მცირე ამდენივე პლანეტას.<ref name=villard20120111 /> ზუსტი ციფრი დამოკიდებული იქნება ძალიან დაბალი მასის მქონე ვარსკვლავების რაოდენობის დათვლაზე, რომელთა აღმოჩენაც რთულია, განსაკუთრებით მზიდან 300 ლიზე (90 პროცენტი) მეტი მანძილის დაშორებით. შედარებისთვის, მეზობელი ანდრომედას გალაქტიკა შეიცავს დაახლოებით ერთ ტრილიონ (1012) ვარსკვლავს.<ref name=young2006 /> ირმის ნახტომი შეიძლება შეიცავდეს ათი მილიარდ თეთრ ჯუჯას, მილიარდ ნეიტრონულ ვარსკვლავს და ას მილიონ ვარსკვლავურ შავ ხვრელს.<ref>Napiwotzki, R. (2009). The galactic population of white dwarfs. In Journal of Physics: Conference Series (Vol. 172, No. 1, p. 012004). IOP Publishing.</ref><ref>{{Cite web |title=NASA – Neutron Stars |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908042354/https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |archive-date=September 8, 2018 |access-date=April 5, 2018 |website=NASA |language=en}}</ref> ვარსკვლავებს შორის სივრცეს ავსებს გაზისა და მტვრის დისკო, რომელსაც ვარსკვლავთშორისი გარემო ეწოდება. ამ დისკს აქვს რადიუსის მინიმუმ მსგავსი სიგრძე ვარსკვლავებთან შედარებით,<ref name=science312_1773 /> ხოლო გაზის ფენის სისქე მერყეობს ასობით სინათლის წლიდან ცივი გაზისთვის ათასობით სინათლის წლამდე თბილი გაზისთვის.<ref name=araa28_215 /><ref name=apj702_1472 /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავების დისკს არ აქვს ბასრი კიდე, რომლის მიღმაც ვარსკვლავები არ არის. პირიქით, ვარსკვლავების კონცენტრაცია მცირდება ირმის ნახტომის ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. ცენტრიდან დაახლოებით 40 000 სინათლის წლის (13 კპს) რადიუსის მიღმა, კუბურ პარსეკში ვარსკვლავების რაოდენობა რადიუსთან ერთად გაცილებით სწრაფად მცირდება.<ref name=arxiv0909.3857 /> გალაქტიკურ დისკს გარს აკრავს ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფერული გალაქტიკური ჰალო, რომელიც უფრო გარეთ ვრცელდება, მაგრამ ზომით შეზღუდულია ირმის ნახტომის ორი თანამგზავრის, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების ორბიტებით, რომელთა გალაქტიკურ ცენტრთან ყველაზე ახლოს მიახლოება დაახლოებით 180 000 ლი (55 კპს) მანძილია.<ref name=mnras371_1_108 /> ამ მანძილზე ან მის მიღმა, ჰალო ობიექტების უმეტესობის ორბიტები მაგელანის ღრუბლებით იქნება დარღვევული. შესაბამისად, ასეთი ობიექტები, სავარაუდოდ, ირმის ნახტომის მიმდებარე ტერიტორიიდან გამოიტყორცნება. ირმის ნახტომის ინტეგრირებული აბსოლუტური ვიზუალური სიდიდე დაახლოებით −20.9-ის ტოლია.<ref name=coffey /><ref name="Karachentsev2004">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=Igor D. |last2=Karachentseva |first2=Valentina E. |last3=Huchtmeier |first3=Walter K. |last4=Makarov |first4=Dmitry I. |date=2003 |title=A Catalog of Neighboring Galaxies |journal=The Astronomical Journal |volume=127 |issue=4 |pages=2031–2068 |bibcode=2004AJ....127.2031K |doi=10.1086/382905 |doi-access=free}}</ref> როგორც გრავიტაციული მიკროლინზირების, ასევე პლანეტების ტრანზიტის დაკვირვებები მიუთითებს, რომ შესაძლოა ვარსკვლავებთან დაკავშირებული პლანეტების რაოდენობა იმდენივე იყოს, რამდენიც ირმის ნახტომში ვარსკვლავების რაოდენობაა,<ref name="Nature-20120111" /><ref name=borenstein2011 /> ხოლო მიკროლინზირების გაზომვები მიუთითებს, რომ ვარსკვლავებთან დაკავშირებული არ არის დაკავშირებული უფრო მეტი მოხეტიალე პლანეტა, ვიდრე ვარსკვლავი.<ref>{{Cite journal |last1=Sumi |first1=T. |last2=Kamiya |first2=K. |last3=Bennett |first3=D. P. |last4=Bond |first4=I. A. |last5=Abe |first5=F. |last6=Botzler |first6=C. S. |last7=Fukui |first7=A. |last8=Furusawa |first8=K. |last9=Hearnshaw |first9=J. B. |last10=Itow |first10=Y. |last11=Kilmartin |first11=P. M. |last12=Korpela |first12=A. |last13=Lin |first13=W. |last14=Ling |first14=C. H. |last15=Masuda |first15=K. |display-authors=1 |year=2011 |title=Unbound or distant planetary mass population detected by gravitational microlensing |journal=Nature |volume=473 |issue=7347 |pages=349–352 |arxiv=1105.3544 |bibcode=2011Natur.473..349S |doi=10.1038/nature10092 |pmid=21593867 |s2cid=4422627 |last16=Matsubara |first16=Y. |last17=Miyake |first17=N. |last18=Motomura |first18=M. |last19=Muraki |first19=Y. |last20=Nagaya |first20=M. |last21=Nakamura |first21=S. |last22=Ohnishi |first22=K. |last23=Okumura |first23=T. |last24=Perrott |first24=Y. C. |last25=Rattenbury |first25=N. |last26=Saito |first26=To. |last27=Sako |first27=T. |last28=Sullivan |first28=D. J. |last29=Sweatman |first29=W. L. |last30=Tristram |first30=P. J. |last31=Udalski |first31=A. |last32=Szymański |first32=M. K. |last33=Kubiak |first33=M. |last34=Pietrzyński |first34=G. |last35=Poleski |first35=R. |last36=Soszyński |first36=I. |last37=Wyrzykowski |first37=Ł. |last38=Ulaczyk |first38=K.}}</ref><ref name=nasa20110526 /> ირმის ნახტომი საშუალოდ შეიცავს მინიმუმ ერთ პლანეტას თითო ვარსკვლავზე, რაც იწვევს 100-400 მილიარდ პლანეტას, კეპლერის კოსმოსური ობსერვატორიის მიერ ხუთპლანეტიანი ვარსკვლავური სისტემის, კეპლერ-32-ის, 2013 წლის იანვარში ჩატარებული კვლევის თანახმად.<ref name="Space-20130102" /> კეპლერის მონაცემების 2013 წლის იანვარში ჩატარებული სხვა ანალიზით დადგინდა, რომ ირმის ნახტომში დედამიწის ზომის მინიმუმ 17 მილიარდი ეგზოპლანეტაა.<ref name="Space-Billions">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095334/http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archive-date=October 6, 2014}}</ref> 2013 წლის ნოემბერში, კეპლერის კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემებზე დაყრდნობით, ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომში მზის მსგავსი ვარსკვლავებისა და წითელი ჯუჯების სასიცოცხლო ზონებში შესაძლოა დედამიწის ზომის 40 მილიარდამდე პლანეტა მოძრაობდეს.<ref name="NYT-20131104">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 4, 2013 |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105023653/http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |archive-date=November 5, 2013}}</ref><ref name="PNAS-20131031">{{Cite journal |last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |date=October 31, 2013 |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=110 |issue=48 |pages=19273–19278 |arxiv=1311.6806 |bibcode=2013PNAS..11019273P |doi=10.1073/pnas.1319909110 |pmc=3845182 |pmid=24191033 |doi-access=free}}</ref><ref name="nov2013_planet_estimate" /> ​​ამ სავარაუდო პლანეტებიდან 11 მილიარდი შესაძლოა მზის მსგავსი ვარსკვლავების გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="LATimes-20131104">{{Cite news |last=Khan |first=Amina |date=November 4, 2013 |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106030558/http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105%2C0%2C2673237.story |archive-date=November 6, 2013}}</ref> 2016 წლის კვლევის თანახმად, უახლოესი ეგზოპლანეტა შესაძლოა 4.2 სინათლის წლის დაშორებით იყოს და წითელი ჯუჯა პროქსიმა კენტავრის გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="Planet-Alpha-Centauri">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |url-status=live |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003204853/https://www.nature.com/articles/nature19106 |archive-date=October 3, 2021 |access-date=September 11, 2021 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister}}</ref> ასეთი დედამიწის ზომის პლანეტები შესაძლოა გაზის გიგანტებზე მრავალრიცხოვანი იყოს,<ref name="Nature-20120111" /> თუმცა მათი მცირე ზომის გამო დიდ მანძილზე აღმოჩენა უფრო რთულია. ეგზოპლანეტების გარდა, ასევე აღმოჩენილია „ეგზოკომეტები“, მზის სისტემის მიღმა არსებული კომეტები, რომლებიც შესაძლოა ირმის ნახტომშიც გავრცელებული იყოს.<ref name="Space-Exocomets">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title='Exocomets' Common Across Milky Way Galaxy |url=http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916085824/http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |archive-date=September 16, 2014}}</ref> უფრო ახლახანს, 2020 წლის ნოემბერში, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში სავარაუდოდ 300 მილიონზე მეტი სასიცოცხლო ეგზოპლანეტა არსებობს.<ref name="NYT-20201105">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 5, 2020 |title=Looking for Another Earth? Here Are 300 Million, Maybe – A new analysis of data from NASA's Kepler spacecraft increases the number of habitable exoplanets thought to exist in this galaxy. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105164943/https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |archive-date=November 5, 2020}}</ref> სამყაროს სხვა, უფრო შორეულ გალაქტიკებთან შედარებით, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ნეიტრინოების სიკაშკაშე საშუალოზე დაბალია, რაც ჩვენს გალაქტიკას „ნეიტრინოების უდაბნოდ“ აქცევს.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Ke |last2=Gallagher |first2=John S. |last3=Halzen |first3=Francis |date=February 2024 |title=The Milky Way revealed to be a neutrino desert by the IceCube Galactic plane observation |url=https://www.nature.com/articles/s41550-023-02128-0 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=241–246 |doi=10.1038/s41550-023-02128-0 |issn=2397-3366|arxiv=2306.17275 |bibcode=2024NatAs...8..241F }}</ref> ==სტრუქტურა== [[File:Milky Way side view.png|thumb|ირმის ნახტომის საერთო სტრუქტურის სხვადასხვა ელემენტები]] ირმის ნახტომი შედგება ზოლის ფორმის ბირთვის რეგიონისგან, რომელიც გარშემორტყმულია გაზის, მტვრისა და ვარსკვლავების დეფორმირებული დისკოთი.<ref>{{Cite web |title=The Milky Way is warped |url=https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015954/https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |archive-date=February 7, 2019 |access-date=February 22, 2019 |website=phys.org}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Xiaodian |last2=Wang |first2=Shu |last3=Deng |first3=Licai |last4=de Grijs |first4=Richard |last5=Liu |first5=Chao |last6=Tian |first6=Hao |date=February 4, 2019 |title=An intuitive 3D map of the Galactic warp's precession traced by classical Cepheids |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=320–325 |arxiv=1902.00998 |bibcode=2019NatAs...3..320C |doi=10.1038/s41550-018-0686-7 |issn=2397-3366 |s2cid=119290364}}</ref> ირმის ნახტომში მასის განაწილება ძალიან ჰგავს ჰაბლის კლასიფიკაციის Sbc ტიპს, რომელიც წარმოადგენს სპირალურ გალაქტიკებს შედარებით სუსტად დახვეული მკლავებით.<ref name=ssr100_1_129 /> ასტრონომებმა პირველად 1960-იან წლებში დაიწყეს ვარაუდი, რომ ირმის ნახტომი არის ზოლიანი სპირალური გალაქტიკა და არა ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკა.<ref>Gerard de Vaucouleurs (1964), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D Interpretation of velocity distribution of the inner regions of the Galaxy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203053710/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Peters, W.L. III. (1975), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P Models for the inner regions of the Galaxy. I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203185645/http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Hammersley, P. L.; Garzon, F.; Mahoney, T.; Calbet, X. (1994), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H Infrared Signatures of the Inner Spiral Arms and Bar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203062819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H |date=February 3, 2019 }}</ref> ეს ვარაუდები დადასტურდა სპიცერის კოსმოსური ტელესკოპის 2005 წლის დაკვირვებებით, რომლებმაც აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის ცენტრალური ზოლი უფრო დიდი იყო, ვიდრე ადრე ეგონათ.<ref name="fn3" /> ===გალაქტიკის ცენტრი=== {{მთავარი|მშვილდოსანი A*}} მზე გალაქტიკური ცენტრიდან 25,000–28,000 ლი-სინათლის (7.7–8.6 კპს) დაშორებით მდებარეობს. ეს მნიშვნელობა შეფასებულია გეომეტრიული მეთოდების გამოყენებით ან შერჩეული ასტრონომიული ობიექტების გაზომვით, რომლებიც სტანდარტულ სანთლებს წარმოადგენენ, სხვადასხვა ტექნიკით, რომლებიც ამ სავარაუდო დიაპაზონში სხვადასხვა მნიშვნელობებს იძლევა.<ref name="apj692_2_1075" /><ref name=boehle2016 /><ref name=Gillessen2016 /><ref name=ReideaSgrb2009 /><ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /> შიდა რამდენიმე კილოპარსეკში (დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის რადიუსი) ძირითადად ძველი ვარსკვლავების მკვრივი კონცენტრაციაა დაახლოებით სფეროიდულ ფორმაში, რომელსაც ამობურცულობა ეწოდება.<ref name="Galactic bulge" /> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომს არ აქვს ამობურცულობა წინა გალაქტიკებს შორის შეჯახებისა და შერწყმის გამო და რომ მის ნაცვლად მას მხოლოდ ფსევდო ამობურცულობა აქვს, რომელიც მისი ცენტრალური ზოლით არის წარმოქმნილი.<ref name=apjl_1_l72 /> თუმცა, ლიტერატურაში არსებობს დაბნეულობა ზოლში არასტაბილურობით შექმნილი (არაქისის ნაჭუჭის) ფორმის სტრუქტურასა და შესაძლო ამობურცულობას შორის, რომლის მოსალოდნელი ნახევრად სინათლის რადიუსი 0.5 კპს-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Ciambur |first1=Bogdan C. |last2=Graham |first2=Alister W. |last3=Bland-Hawthorn |first3=Joss |year=2017 |title=Quantifying the (X/peanut)-shaped structure of the Milky Way – new constraints on the bar geometry |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=471 |issue=4 |page=3988 |arxiv=1706.09902 |bibcode=2017MNRAS.471.3988C |doi=10.1093/mnras/stx1823 |doi-access=free |s2cid=119376558}}</ref> გალაქტიკის ცენტრი აღინიშნება ინტენსიური რადიოწყაროთი, სახელწოდებით Sagittarius A* (გამოითქმის როგორც Sagittarius A-ვარსკვლავი). ცენტრის გარშემო მატერიის მოძრაობა მიუთითებს, რომ Sagittarius A* მალავს მასიურ, კომპაქტურ ობიექტს.<ref name="Jones2004" /> მასის ეს კონცენტრაცია საუკეთესოდ აიხსნება, როგორც სუპერმასიური შავი ხვრელი<ref name="apj692_2_1075" /><ref name="apj689_2_1044" /> (SMBH), რომლის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 4.1–4.5 მილიონჯერ მეტია.<ref name="apj689_2_1044" /> SMBH-ის აკრეციის სიჩქარე შეესაბამება არააქტიურ გალაქტიკურ ბირთვს, რომელიც წელიწადში 1×10−5 M☉-ით არის შეფასებული.<ref name="wang13" /> დაკვირვებები მიუთითებს, რომ არსებობს SMBH-ები, რომლებიც მდებარეობს ნორმალური გალაქტიკების უმეტესობის ცენტრთან ახლოს.<ref name="blandford1999" /><ref name="frolov_zelnikov2011" /> ირმის ნახტომის ზოლის ბუნება აქტიურად განიხილება, მისი ნახევარსიგრძისა და ორიენტაციის შეფასებით, რომელიც 1-დან 5 კპს-მდე (3,000–16,000 ლი) და დედამიწიდან გალაქტიკის ცენტრისკენ ხედვის ხაზთან მიმართებაში 10–50 გრადუსს მოიცავს.<ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /><ref name="Cabrera-Lavers08" /> ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ ირმის ნახტომს ორი განსხვავებული ზოლი აქვს, ერთი მეორეში ჩაფლული.<ref name="nishiyama06" /> თუმცა, RR Lyrae ტიპის ვარსკვლავები არ აკვირდებიან თვალსაჩინო გალაქტიკურ ზოლს.<ref name="majaess10" /><ref name="alcock98" /><ref name="kunder08" /> ზოლი შესაძლოა გარშემორტყმული იყოს რგოლით, რომელსაც „5 კპს რგოლი“ ეწოდება და რომელიც შეიცავს ირმის ნახტომში არსებული მოლეკულური წყალბადის დიდ ნაწილს, ასევე ირმის ნახტომის ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობის უმეტეს ნაწილს. ანდრომედას გალაქტიკიდან დანახვისას, ეს იქნებოდა ირმის ნახტომის ყველაზე კაშკაშა მახასიათებელი.<ref name="fn14" /> ბირთვიდან რენტგენის გამოსხივება ემთხვევა ცენტრალური ზოლის გარშემო არსებულ მასიურ ვარსკვლავებს<ref name="wang13">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Q.D. |last2=Nowak |first2=M.A. |last3=Markoff |first3=S.B. |last4=Baganoff |first4=F.K. |last5=Nayakshin |first5=S. |last6=Yuan |first6=F. |last7=Cuadra |first7=J. |last8=Davis |first8=J. |last9=Dexter |first9=J. |last10=Fabian |first10=A.C. |last11=Grosso |first11=N. |last12=Haggard |first12=D. |last13=Houck |first13=J. |last14=Ji |first14=L. |last15=Li |first15=Z. |year=2013 |title=Dissecting X-ray-Emitting Gas Around the Center of Our Galaxy |journal=Science |volume=341 |issue=6149 |pages=981–983 |arxiv=1307.5845 |bibcode=2013Sci...341..981W |doi=10.1126/science.1240755 |pmid=23990554 |s2cid=206550019 |last16=Neilsen |first16=J. |last17=Porquet |first17=D. |last18=Ripple |first18=F. |last19=Shcherbakov |first19=R.V.}}</ref> და გალაქტიკურ ქედს.<ref name="nature318_267">{{Cite journal |last1=Bhat, C. L. |last2=Kifune, T. |last3=Wolfendale, A. W. |date=November 21, 1985 |title=A cosmic-ray explanation of the galactic ridge of cosmic X-rays |journal=Nature |volume=318 |issue=6043 |pages=267–269 |bibcode=1985Natur.318..267B |doi=10.1038/318267a0 |s2cid=4262045}}</ref> 2023 წლის ივნისში, ნაოკო კურაჰაში ნილსონის ხელმძღვანელობით ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ გამოიყენეს ახალი კასკადური ნეიტრინო ტექნიკა,<ref>{{Cite journal |last=Wright |first=Katherine |date=2023 |title=Milky Way Viewed through Neutrinos |journal=Physics |publisher=Physics 16, 115 (June 29, 2023) |volume=16 |article-number=|bibcode=2023PhyOJ..16..115W |doi=10.1103/Physics.16.115 |quote=Kurahashi Neilson first came up with the idea to use cascade neutrinos to map the Milky Way in 2015. |doi-access=free}}</ref> რათა პირველად დაედგინათ ნეიტრინოების გამოყოფა ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყიდან, რითაც შეიქმნა ირმის ნახტომის პირველი ნეიტრინო ხედი.<ref name="NYT-20230629">{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=June 29, 2023 |title=Neutrinos Build a Ghostly Map of the Milky Way – Astronomers for the first time detected neutrinos that originated within our local galaxy using a new technique. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |url-status=live |access-date=June 30, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230629182106/https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |archive-date=June 29, 2023}}</ref><ref name="SCI-20230629">{{Cite journal |last=IceCube Collaboration |date=June 29, 2023 |title=Observation of high-energy neutrinos from the Galactic plane |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |url-status=live |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=380 |issue=6652 |pages=1338–1343 |arxiv=2307.04427 |doi=10.1126/science.adc9818 |pmid=37384687 |bibcode=2023Sci...380.1338I |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/360407 |s2cid=259287623 |archive-url=https://archive.today/20230630042539/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |archive-date=June 30, 2023 |access-date=June 30, 2023}}</ref> ====გამა სხივები და რენტგენის სხივები==== 1970 წლიდან, სხვადასხვა გამა-სხივების აღმოჩენის მისიებმა აღმოაჩინეს 511 კევ გამა-სხივები, რომლებიც გალაქტიკური ცენტრის ზოგადი მიმართულებიდან მოდის. ეს გამა-სხივები წარმოიქმნება პოზიტრონების (ანტიელექტრონების) ელექტრონებთან ანიჰილაციის შედეგად. 2008 წელს აღმოჩნდა, რომ გამა-სხივების წყაროების განაწილება დაბალი მასის რენტგენის ორმაგი სისტემების განაწილებას წააგავს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ეს რენტგენის ორმაგი სისტემები პოზიტრონებს (და ელექტრონებს) აგზავნიან ვარსკვლავთშორის სივრცეში, სადაც ისინი ანელებენ და ანიჰილაციას უკეთებენ.<ref>{{Cite journal |last=Georg Weidenspointner |display-authors=etal |date=January 10, 2008 |title=An asymmetric distribution of positrons in the Galactic disk revealed by γ-rays |journal=Nature |volume=451 |issue=7175 |pages=159–162 |bibcode=2008Natur.451..159W |doi=10.1038/nature06490 |pmid=18185581 |s2cid=4333175}}</ref><ref name="NASA-2008">{{Cite web |date=January 9, 2008 |title= Satellite Explains Giant Cloud of Antimatter |url=https://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506215302/http://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |archive-date=May 6, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=NASA |first1=Bob |last1=Naeye |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Antimatter Clouds and Fountains – NASA Press Release 97-83 |url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190307/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |archive-date=July 9, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=HEASARC |date=April 28, 1997 }}</ref> დაკვირვებები განხორციელდა როგორც NASA-ს, ასევე ESA-ს თანამგზავრების მიერ. 1970 წელს, გამა-სხივების დეტექტორებმა აღმოაჩინეს, რომ გამოსხივების რეგიონი დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის დიამეტრის იყო, მზის სიკაშკაშით დაახლოებით 10,000-ჯერ მეტი სიკაშკაშით.<ref name="NASA-2008" /> 2010 წელს, ფერმის გამა-სხივური კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემების გამოყენებით, ირმის ნახტომის ბირთვის ჩრდილოეთით და სამხრეთით აღმოაჩინეს მაღალი ენერგიის გამა-გამოსხივების ორი გიგანტური სფერული ბუშტი. თითოეული ბუშტის დიამეტრი დაახლოებით 25,000 სინათლის წელია (7.7 კპს) (ანუ გალაქტიკის სავარაუდო დიამეტრის დაახლოებით 1/4); ისინი სამხრეთ ნახევარსფეროს ღამის ცაზე გრუსამდე და ქალწულამდეა გადაჭიმული.<ref name=overbye2010 /><ref name=sz2010 /> შემდგომში, პარკსის ტელესკოპით რადიოსიხშირეებზე დაკვირვებებმა გამოავლინა პოლარიზებული გამოსხივება, რომელიც ფერმის ბუშტებთანაა დაკავშირებული. ეს დაკვირვებები საუკეთესოდ შეიძლება იქნას განმარტებული, როგორც მაგნიტიზებული ნაკადი, რომელიც გამოწვეულია ვარსკვლავების ფორმირებით ირმის ნახტომის ცენტრალურ 640 ლიში (200 პროცენტი) ვარსკვლავებში.<ref>{{Cite journal |last1=Carretti |first1=E. |last2=Crocker |first2=R. M. |last3=Staveley-Smith |first3=L. |last4=Haverkorn |first4=M. |last5=Purcell |first5=C. |last6=Gaensler |first6=B. M. |last7=Bernardi |first7=G. |last8=Kesteven |first8=M. J. |last9=Poppi |first9=S. |year=2013 |title=Giant magnetized outflows from the centre of the Milky Way |journal=Nature |volume=493 |issue=7430 |pages=66–69 |arxiv=1301.0512 |bibcode=2013Natur.493...66C |doi=10.1038/nature11734 |pmid=23282363 |s2cid=4426371}}</ref> მოგვიანებით, 2015 წლის 5 იანვარს, NASA-მ განაცხადა, რომ მშვილდოსანი A*-დან დააფიქსირა რენტგენის აფეთქება, რომელიც ჩვეულებრივზე 400-ჯერ უფრო კაშკაშა იყო, რაც რეკორდული მაჩვენებელი იყო. უჩვეულო მოვლენა შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო შავ ხვრელში ჩავარდნილი ასტეროიდის დაშლით ან მშვილდოსანი A*-ში ჩამდინარე გაზში მაგნიტური ველის ხაზების ჩახლართვით.<ref name="NASA-20150105">{{Cite web |last1=Chou |first1=Felicia |last2=Anderson |first2=Janet |last3=Watzke |first3=Megan |date=January 5, 2015 |title=Release 15-001 – NASA's Chandra Detects Record-Breaking Outburst from Milky Way's Black Hole |url=http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106100532/http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |archive-date=January 6, 2015 |access-date=January 6, 2015 |website=[[NASA]]}}</ref> ===სპირალური მკლავები=== გალაქტიკური ზოლის გრავიტაციული გავლენის გარეთ, ირმის ნახტომის დისკოში ვარსკვლავთშორისი სივრცისა და ვარსკვლავების სტრუქტურა ორგანიზებულია ოთხ სპირალურ მკლავად.<ref name="churchwell09" /> სპირალური მკლავები, როგორც წესი, შეიცავს ვარსკვლავთშორისი გაზისა და მტვრის უფრო მაღალ სიმკვრივეს, ვიდრე გალაქტიკური საშუალო, ასევე ვარსკვლავთწარმოქმნის უფრო დიდ კონცენტრაციას, რასაც აკვირდებიან H II რეგიონები<ref name="TaylorCordes" /><ref name="russeil03" /> და მოლეკულური ღრუბლები.<ref>{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Hartmann |first2=D. |last3=Thaddeus |first3=P. |year=2001 |title=The Milky Way in molecular clouds: A new complete CO survey |journal=The Astrophysical Journal |volume=547 |issue=2 |pages=792–813 |arxiv=astro-ph/0009217 |bibcode=2001ApJ...547..792D |doi=10.1086/318388 |s2cid=118888462}}</ref> ირმის ნახტომის სპირალური სტრუქტურა გაურკვეველია და ამჟამად არ არსებობს კონსენსუსი მისი მკლავების ბუნებაზე.<ref name=two_arms /> იდეალური ლოგარითმული სპირალური ნიმუშები მხოლოდ უხეშად აღწერს მზის მახლობლად არსებულ მახასიათებლებს,<ref name="russeil03" /><ref name="majaess09b" /> რადგან გალაქტიკებს ხშირად აქვთ მკლავები, რომლებიც იტოტებიან, ერწყმიან, მოულოდნელად იხვევიან და ხასიათდებიან გარკვეული ხარისხის არარეგულარობით.<ref name="majaess10" /><ref name="majaess09b" /><ref name="lepine10" /> მზის შესაძლო სცენარი ტოტოვან / ლოკალურ მკლავში<ref name="russeil03" /> ხაზს უსვამს ამ საკითხს და მიუთითებს, რომ ასეთი მახასიათებლები, სავარაუდოდ, უნიკალური არ არის და არსებობს ირმის ნახტომის სხვა ადგილებშიც.<ref name="majaess09b" /> მკლავების დახრილობის კუთხის შეფასებები დაახლოებით 7°-დან 25°-მდე მერყეობს.<ref name="science312_1773" /><ref name="Drimmel2000" /> ვარაუდობენ, რომ არსებობს ოთხი სპირალური მკლავი, რომლებიც იწყება ირმის ნახტომის გალაქტიკის ცენტრის მახლობლად.<ref>{{Cite journal |last1=Sanna |first1=A. |last2=Reid |first2=M. J. |last3=Dame |first3=T. M. |last4=Menten |first4=K. M. |last5=Brunthaler |first5=A. |year=2017 |title=Mapping spiral structure on the far side of the Milky Way |journal=Science |volume=358 |pages=227–230 |arxiv=1710.06489 |bibcode=2017Sci...358..227S |doi=10.1126/science.aan5452 |pmid=29026043 |s2cid=206660521 |number=6360}}</ref> მათ შემდეგი სახელები აქვთ, ხოლო გამოსახულებაზე მკლავების პოზიციებია ნაჩვენები: [[ფაილი:Milky Way Spiral Arm Georgian.svg|thumb|right|260px|გალაქტიკის მკლავები]] {|class="wikitable" |- !ფერი !მკლავი |- |style="background-color: #00BFBF"| |[[პერსევსის მკლავი]] (Perseus Arm) |- |style="background-color: #0000FF"| |[[გედის მკლავი]] (Norma-Cygnus Arm) |- |style="background-color: #008000"| |[[ცენტავრის მკლავი]] (Scutum-Crux Arm) |- |style="background-color: #FF0000"| |[[მშვილდოსანის მკლავი]] (Sagittarius Arm) |- |colspan="2" style="text-align:center;"|''არსებობს ორი მცირე მკლავი, მათ შორის:'' |- |style="background-color: #996600"| |[[ორიონის მკლავი]] (Orion Arm; სადაც ჩვენი [[მზის სისტემა]] მდებარეობს) |} ორ სპირალურ მკლავს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავს და კილიტა-მშვილდოსნის მკლავს, მზის ორბიტაზე, ირმის ნახტომის ცენტრის მახლობლად, ტანგენსური წერტილები აქვს. თუ ეს მკლავები გალაქტიკურ დისკოში ვარსკვლავების საშუალო სიმკვრივესთან შედარებით ვარსკვლავების სიმკვრივეს ჭარბად შეიცავს, მისი აღმოჩენა შესაძლებელი იქნება ტანგენსურ წერტილთან ახლოს ვარსკვლავების დათვლით. ახლო ინფრაწითელი სინათლის ორმა კვლევამ, რომელიც ძირითადად წითელი გიგანტების მიმართ მგრძნობიარეა და მტვრის გადაშენებაზე გავლენას არ ახდენს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავში პროგნოზირებული ჭარბი რაოდენობა აღმოაჩინა, მაგრამ არა კილიტა-მშვილდოსნის მკლავში: სკუტუმ-კენტავრის მკლავი დაახლოებით 30%-ით მეტ წითელ გიგანტს შეიცავს, ვიდრე სპირალური მკლავის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა მოსალოდნელი.<ref name="Drimmel2000" /><ref name="Benjamin2005" /> ეს დაკვირვება იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომს მხოლოდ ორი მთავარი ვარსკვლავური მკლავი აქვს: პერსევსის მკლავი და სკუტუმ-კენტავრის მკლავი. დანარჩენი მკლავები ჭარბ გაზს შეიცავს, მაგრამ არა ჭარბ ძველ ვარსკვლავებს.<ref name=two_arms /> 2013 წლის დეკემბერში ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, რომ ახალგაზრდა ვარსკვლავებისა და ვარსკვლავთწარმომქმნელი რეგიონების განაწილება ემთხვევა ირმის ნახტომის ოთხმხრივ სპირალურ აღწერას.<ref>{{Cite press release |title=Massive stars mark out Milky Way's 'missing' arms |date=December 17, 2013 |publisher=University of Leeds |url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218150156/http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |archive-date=December 18, 2013 |place=Leeds, UK}}</ref><ref>{{Cite news |last=Westerholm |first=Russell |date=December 18, 2013 |title=Milky Way Galaxy has four arms, reaffirming old data and contradicting recent research |work=University Herald |url=http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |url-status=live |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219010711/http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |archive-date=December 19, 2013}}</ref><ref name="urquart2013">{{Cite journal |last1=Urquhart |first1=J. S. |last2=Figura |first2=C. C. |last3=Moore |first3=T. J. T. |last4=Hoare |first4=M. G. |last5=Lumsde |first5=S. L. |last6=Mottram |first6=J. C. |last7=Thompson |first7=M. A. |last8=Oudmaijer |first8=R. D. |display-authors=4 |date=January 2014 |title=The RMS Survey: Galactic distribution of massive star formation |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=437 |issue=2 |pages=1791–1807 |arxiv=1310.4758 |bibcode=2014MNRAS.437.1791U |doi=10.1093/mnras/stt2006 |doi-access=free |s2cid=14266458}}</ref> ამრიგად, ირმის ნახტომს, როგორც ჩანს, აქვს ორი სპირალური მკლავი, როგორც ძველი ვარსკვლავები და ოთხი სპირალური მკლავი, როგორც აირისა და ახალგაზრდა ვარსკვლავები. ამ აშკარა შეუსაბამობის ახსნა გაურკვეველია.<ref name="urquart2013" /> 3 კპს-ის თითქმის მკლავი (ასევე ცნობილია, როგორც გაფართოების 3 კპს მკლავი ან უბრალოდ 3 კპს მკლავი) აღმოაჩინეს 1950-იან წლებში ასტრონომ ვან ვორდენმა და მისმა თანამშრომლებმა HI-ის (ატომური წყალბადის) 21 სანტიმეტრიანი რადიოგაზომვების მეშვეობით.<ref>{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=H. |last2=Rougoor |first2=G. W. |last3=Oort |first3=J. H. |display-authors=1 |date=1957 |title=Expansion d'une structure spirale dans le noyau du Système Galactique, et position de la radiosource Sagittarius&nbsp;A |journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences |language=fr |volume=244 |pages=1691–1695 |bibcode=1957CRAS..244.1691V}}</ref><ref name="Dame">{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Thaddeus |first2=P. |year=2008 |title=A New Spiral Arm of the Galaxy: The Far 3-Kpc Arm |journal=The Astrophysical Journal |volume=683 |issue=2 |pages=L143–L146 |arxiv=0807.1752 |bibcode=2008ApJ...683L.143D |doi=10.1086/591669 |s2cid=7450090}}</ref> აღმოჩნდა, რომ ის ცენტრალური ამოზნექილიდან 50 კმ/წმ-ზე მეტი სიჩქარით ფართოვდება. ის მდებარეობს მეოთხე გალაქტიკურ კვადრანტში, მზიდან დაახლოებით 5.2 კპს-ის და გალაქტიკური ცენტრიდან 3.3 კპს-ის დაშორებით. შორეული 3 კპს მკლავი 2008 წელს ასტრონომმა ტომ დეიმმა (ასტროფიზიკის ცენტრი | ჰარვარდი და სმითსონიანი) აღმოაჩინა. ის მდებარეობს პირველ გალაქტიკურ კვადრანტში, გალაქტიკური ცენტრიდან 3 კპს (დაახლოებით 10,000 ლი) მანძილზე.<ref name="Dame" /><ref>{{Cite news |date=June 3, 2008 |title=Milky Way's Inner Beauty Revealed |publisher=Center for Astrophysics {{!}} Harvard & Smithsonian |url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |url-status=live |access-date=July 7, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705045749/http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |archive-date=July 5, 2013}}</ref> 2011 წელს გამოქვეყნებული სიმულაციით ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომმა შესაძლოა სპირალური მკლავის სტრუქტურა მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსურ გალაქტიკასთან განმეორებითი შეჯახების შედეგად მიიღო.<ref>{{Cite web |last=Matson |first=John |date=September 14, 2011 |title=Star-Crossed: Milky Way's Spiral Shape May Result from a Smaller Galaxy's Impact |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000625/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |archive-date=December 3, 2013 |access-date=July 7, 2015 |website=Scientific American}}</ref> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომი შეიცავს ორ განსხვავებულ სპირალურ ნიმუშს: შიდა ნიმუშს, რომელიც სწრაფად ბრუნავს მშვილდოსნის მკლავით და გარე ნიმუშს, რომელიც ქმნიან კარინასა და პერსევსის მკლავებით, რომელთა ბრუნვის სიჩქარე უფრო დაბალია და მკლავები მჭიდროდ არის შეხვეული. ამ სცენარში, რომელიც სხვადასხვა სპირალური მკლავების დინამიკის რიცხვითი სიმულაციებით არის მინიშნებული, გარე ნიმუშს გარე ფსევდორგოლის ფორმირება მოუწევს,<ref name=pseudoring2 /> და ორი ნიმუშს ერთმანეთთან დაკავშირებული ექნება გედის მკლავი.<ref name=pseudoring /> მთავარი სპირალური მკლავების გარეთ მდებარეობს ერთფეროვანი რგოლი (ანუ გარე რგოლი), გაზისა და ვარსკვლავების რგოლი, რომელიც მილიარდობით წლის წინ სხვა გალაქტიკებიდან მოწყვეტილია. თუმცა, სამეცნიერო საზოგადოების რამდენიმე წევრმა ცოტა ხნის წინ კიდევ ერთხელ დაადასტურა თავისი პოზიცია და დაადასტურა, რომ ერთფეროვანი რგოლის სტრუქტურა სხვა არაფერია, თუ არა ირმის ნახტომის გაბერილი და დეფორმირებული სქელი დისკოოს მიერ წარმოქმნილი ჭარბი სიმკვრივე.<ref>{{Cite arXiv |eprint=1207.2749 |class=astro-ph.GA |first1=M. |last1=Lopez-Corredoira |first2=A. |last2=Moitinho |title=Comments on the "Monoceros" affair |date=July 2012 |last3=Zaggia |first3=S. |last4=Momany |first4=Y. |last5=Carraro |first5=G. |last6=Hammersley |first6=P. L. |last7=Cabrera-Lavers |first7=A. |last8=Vazquez |first8=R. A. |display-authors=1}}</ref> ირმის ნახტომის დისკოს სტრუქტურა „S“-ის მრუდის გასწვრივ არის დეფორმირებული.<ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Deborah |author-link=Deborah Byrd |date=February 5, 2019 |title=The Milky Way is warped |url=https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190206010840/https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |archive-date=February 6, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=[[EarthSky]]}}</ref> === ჰალო === გალაქტიკური დისკო გარშემორტყმულია ძველი ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფეროიდული ჰალოთი, რომელთა 90% გალაქტიკური ცენტრიდან 100 000 სინათლის წლის (30 კპს) რადიუსში მდებარეობს.<ref name=harris2003 /> თუმცა, რამდენიმე გლობალური გროვები უფრო შორსაც აღმოაჩინეს, როგორიცაა PAL 4 და AM 1 გალაქტიკური ცენტრიდან 200 000 სინათლის წელზე მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის გროვების დაახლოებით 40% რეტროგრადულ ორბიტაზეა, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ირმის ნახტომის ბრუნვის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობენ.<ref name=aaa313_119 /> გლობალურ გროვებს შეუძლიათ ირმის ნახტომის გარშემო როზეტისებრი ორბიტების გაყოლა, ვარსკვლავის გარშემო პლანეტის ელიფსური ორბიტისგან განსხვავებით.<ref name=apj522 /> მიუხედავად იმისა, რომ დისკო შეიცავს მტვერს, რომელიც ხედვას ზოგიერთ ტალღის სიგრძეზე აფერხებს, ჰალოს კომპონენტი ამას არ აკეთებს. აქტიური ვარსკვლავთწარმოქმნა ხდება დისკოში (განსაკუთრებით სპირალურ მკლავებში, რომლებიც მაღალი სიმკვრივის არეალებს წარმოადგენენ), მაგრამ არ ხდება ჰალოში, რადგან ვარსკვლავებად კოლაფსირებისთვის ცოტა ცივი გაზია.<ref name="sparke_gallagher" /> ღია გროვებიც ძირითადად დისკზეა განლაგებული.<ref name="aj108">{{Cite journal |last1=Janes, K.A. |last2=Phelps, R.L. |date=1980 |title=The galactic system of old star clusters: The development of the galactic disk |journal=The Astronomical Journal |volume=108 |pages=1773–1785 |bibcode=1994AJ....108.1773J |doi=10.1086/117192 |doi-access=free}}</ref> 21-ე საუკუნის დასაწყისში აღმოჩენებმა ირმის ნახტომის სტრუქტურის შესახებ ჩვენს გაგებას ახალი განზომილებები შესძინა. ანდრომედას გალაქტიკის (M31) დისკოს (M31) გაცილებით უფრო შორს გავრცელების აღმოჩენით, ვიდრე ადრე ეგონათ,<ref name="fn5" /> აშკარა ხდება ირმის ნახტომის დისკოს უფრო შორს გაფართოების შესაძლებლობა და ამას ადასტურებს გედის მკლავის გარე მკლავის გაფართოების<ref name="mcclure-griffiths" /><ref name="fn6" /> და სკუტუმ-კენტავრის მკლავის მსგავსი გაფართოების აღმოჩენის მტკიცებულებები.<ref>{{Cite journal |last1=T.M. Dame |last2=P. Thaddeus |date=2011 |title=A Molecular Spiral Arm in the Far Outer Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=734 |issue=1 |page=L24 |arxiv=1105.2523 |bibcode=2011ApJ...734L..24D |doi=10.1088/2041-8205/734/1/l24 |s2cid=118301649}}</ref> მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკის აღმოჩენით მოხდა გალაქტიკური ნარჩენების ლენტის აღმოჩენა, რადგან ჯუჯა გალაქტიკის პოლარული ორბიტა და მისი ურთიერთქმედება ირმის ნახტომთან მას ანადგურებს. 2004 წელს, ირმის ნახტომის გარშემო სიბრტყის ორბიტაზე მოძრავი გალაქტიკური ნარჩენების რგოლის აღმოჩენის შემდეგ, თავდაპირველად ითვლებოდა, რომ ნარჩენები დიდი ძაღლის ჯუჯა გალაქტიკის სახელით ცნობილი სისტემის ნაშთი იყო.<ref>{{Cite journal |last1=Martin |first1=N. F. |last2=Ibata |first2=R. A. |last3=Bellazzini |first3=M. |last4=Irwin |first4=M. J. |last5=Lewis |first5=G. F. |last6=Dehnen |first6=W. |date=2004 |title=A dwarf galaxy remnant in Canis Major: the fossil of an in-plane accretion on to the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=348 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07331.x|doi-access=free |arxiv=astro-ph/0311010 |bibcode=2004MNRAS.348...12M }}</ref> სხვა მეცნიერები თვლიდნენ, რომ ეს გალაქტიკური დეფორმაციის შედეგი იყო,<ref>{{Cite journal |last1=Momany |first1=Y. |last2=Zaggia |first2=S. R. |last3=Bonifacio |first3=P. |last4=Piotto |first4=G. |last5=Angeli |first5=F. De |last6=Bedin |first6=L. R. |last7=Carraro |first7=G. |date=July 1, 2004 |title=Probing the Canis Major stellar over-density as due to the Galactic warp |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2004/26/aagd202/aagd202.html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=421 |issue=2 |pages=L29–L32 |doi=10.1051/0004-6361:20040183 |arxiv=astro-ph/0405526 |bibcode=2004A&A...421L..29M |issn=0004-6361|hdl=11577/2467288 |hdl-access=free }}</ref> ეს მოსაზრება 2021 წლის მონაცემებითაც დადასტურდა.<ref>{{Cite journal |last1=Carballo-Bello |first1=Julio A |last2=Martínez-Delgado |first2=David |last3=Corral-Santana |first3=Jesús M |last4=Alfaro |first4=Emilio J |last5=Navarrete |first5=Camila |last6=Vivas |first6=A Katherina |last7=Catelan |first7=Márcio |date=December 31, 2020 |title=A revised view of the Canis Major stellar overdensity with DECam and Gaia: new evidence of a stellar warp of blue stars |url=https://academic.oup.com/mnras/article/501/2/1690/5923573 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=501 |issue=2 |pages=1690–1700 |doi=10.1093/mnras/staa2655 |issn=0035-8711 |doi-access=free|arxiv=2009.01855 }}</ref> ჩრდილოეთის ცის Sloan Digital Sky Survey აჩვენებს უზარმაზარ, დიფუზურ სტრუქტურას (გაშლილი სავსე მთვარის ზომაზე დაახლოებით 5000-ჯერ დიდი ფართობით), რომელიც, როგორც ჩანს, არ შეესაბამება ამჟამინდელ მოდელებს. ვარსკვლავების კრებული თითქმის პერპენდიკულარულად ამოდის ირმის ნახტომის სპირალური მკლავების სიბრტყის მიმართ. სავარაუდო ინტერპრეტაციაა, რომ ჯუჯა გალაქტიკა ერწყმის ირმის ნახტომს. ამ გალაქტიკას სავარაუდოდ ქალწულის ვარსკვლავური ნაკადი ეწოდება და მდებარეობს ქალწულის მიმართულებით, დაახლოებით 30 000 სინათლის წლის (9 კპს) დაშორებით.<ref name=apj673_2_864 /> ====აირისებრი ჰალო==== ვარსკვლავური ჰალოს გარდა, ჩანდრას რენტგენის ობსერვატორიამ, XMM-ნიუტონმა და სუზაკუმ წარმოადგინეს მტკიცებულება, რომ არსებობს ასევე აირისებრი ჰალო, რომელიც შეიცავს დიდი რაოდენობით ცხელ აირს. ეს ჰალო ასობით ათასი სინათლის წლის მანძილზეა გადაჭიმული, გაცილებით შორს, ვიდრე ვარსკვლავური ჰალო და ახლოსაა დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მანძილთან. ამ ცხელი ჰალოს მასა თითქმის უდრის თავად ირმის ნახტომის მასას.<ref name="chandra_hotgas">{{Cite web |last=Boen |first=Brooke |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Brooke Boen}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=A. |last2=Mathur |first2=S. |last3=Krongold |first3=Y. |last4=Nicastro |first4=F. |last5=Galeazzi |first5=M. |year=2012 |title=A Huge Reservoir of Ionized Gas Around the Milky Way: Accounting for the Missing Mass? |journal=The Astrophysical Journal |volume=756 |issue=1 |page=L8 |arxiv=1205.5037 |bibcode=2012ApJ...756L...8G |doi=10.1088/2041-8205/756/1/L8 |s2cid=118567708}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 24, 2012 |title=Galactic Halo: Milky Way is Surrounded by Huge Halo of Hot Gas |url=http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029155611/http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |archive-date=October 29, 2012 |website=Smithsonian Astrophysical Observatory}}</ref> ამ ჰალოს გაზის ტემპერატურა 1-დან 2,5 მილიონ კ-მდე (1,8 და 4,5 მილიონი °F) მერყეობს.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=Discovery |title=Our Galaxy Swims Inside a Giant Pool of Hot Gas |work=Discovery News |url=http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029004855/http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |archive-date=October 29, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Discovery Communications}}</ref> შორეული გალაქტიკების დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს დაახლოებით ერთი მეექვსედ ნაკლები ბარიონული (ჩვეულებრივი) მატერია ჰქონდა, ვიდრე ბნელი მატერია, როდესაც ის სულ რაღაც რამდენიმე მილიარდი წლის იყო. თუმცა, ამ ბარიონების მხოლოდ დაახლოებით ნახევარია გათვალისწინებული თანამედროვე სამყაროში, ახლომდებარე გალაქტიკების, როგორიცაა ირმის ნახტომი, დაკვირვებების საფუძველზე.<ref name="Harrington_feature" /> თუ დადასტურდება დასკვნა, რომ ჰალოს მასა შედარებადია ირმის ნახტომის მასასთან, ეს შეიძლება იყოს ირმის ნახტომის გარშემო დაკარგული ბარიონების ვინაობა.<ref name="Harrington_feature">{{Cite news |last1=J.D. Harrington |last2=Janet Anderson |last3=Peter Edmonds |date=September 24, 2012 |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |work=NASA |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012}}</ref> ==ფორმირება== ===ისტორია=== ირმის ნახტომი დაიწყო, როგორც ერთი ან რამდენიმე მცირე ჭარბი სიმკვრივე სამყაროში მასის განაწილებაში, დიდი აფეთქების შემდეგ მალევე, 13.61 მილიარდი წლის წინ.<ref name="PHYS-20170727">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Milky Way's origins are not what they seem |url=https://phys.org/news/2017-07-milky.html |date=July 27, 2017 |work=[[Phys.org]] |access-date=July 27, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727094803/https://phys.org/news/2017-07-milky.html |archive-date=July 27, 2017}}</ref><ref name="borah">{{Cite journal |last1=Borah |first1=Debasish |last2=Dutta |first2=Manoranjan |last3=Mahapatra |first3=Satyabrata |last4=Sahu |first4=Narendra |year=2022 |title=Boosted self-interacting dark matter and XENON1T excess |journal=Nuclear Physics B |volume=979 |article-number=|arxiv=2107.13176 |bibcode=2022NuPhB.97915787B |doi=10.1016/j.nuclphysb.2022.115787 |s2cid=236469147}}</ref><ref name="legassick">{{Cite arXiv |eprint=1509.02832 |class=astro-ph.GA |first=Daniel |last=Legassick |title=The Age Distribution of Potential Intelligent Life in the Milky Way |year=2015}}</ref> ამ ჭარბი სიმკვრივიდან ზოგიერთი წარმოადგენდა გლობულური გროვების საფუძველს, რომლებშიც წარმოიქმნა უძველესი დარჩენილი ვარსკვლავები იმ ტერიტორიაზე, რასაც ახლა ირმის ნახტომი ეწოდება. ირმის ნახტომში მატერიის თითქმის ნახევარი შესაძლოა სხვა შორეული გალაქტიკებიდან მომდინარეობდეს.<ref name="PHYS-20170727" /> ეს ვარსკვლავები და გროვები ახლა ირმის ნახტომის ვარსკვლავურ ჰალოს ქმნიან. პირველი ვარსკვლავების დაბადებიდან რამდენიმე მილიარდი წლის განმავლობაში, ირმის ნახტომის მასა საკმარისად დიდი იყო, რომ ის შედარებით სწრაფად ბრუნავდა. კუთხური იმპულსის შენარჩუნების გამო, ამან გამოიწვია აირისებრი ვარსკვლავთშორისი გარემოს კოლაფსი დაახლოებით სფეროიდული ფორმიდან დისკად. ამიტომ, ვარსკვლავების შემდგომი თაობები წარმოიქმნა ამ სპირალურ დისკში. დისკში შეინიშნება ახალგაზრდა ვარსკვლავების უმეტესობა, მათ შორის მზე.<ref name=ut20090527 /><ref name="Buser" /> პირველი ვარსკვლავების ჩამოყალიბების დაწყების შემდეგ, ირმის ნახტომი გაიზარდა როგორც გალაქტიკური შერწყმების გზით (განსაკუთრებით ირმის ნახტომის ზრდის ადრეულ ეტაპზე), ასევე გაზის აკრეციის გზით პირდაპირ გალაქტიკური ჰალოდან.<ref name="Buser" /> ამჟამად ირმის ნახტომი აგროვებს მასალას რამდენიმე პატარა გალაქტიკიდან, მათ შორის მისი ორი უდიდესი თანამგზავრი გალაქტიკიდან, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლებიდან, მაგელანის ნაკადის მეშვეობით. გაზის პირდაპირი აკრეცია შეინიშნება მაღალი სიჩქარის ღრუბლებში, როგორიცაა სმიტის ღრუბელი.<ref name=araa35_217 /><ref name=apj679_L21 /> კოსმოლოგიური სიმულაციები მიუთითებს, რომ 11 მილიარდი წლის წინ ის შეერწყა განსაკუთრებით დიდ გალაქტიკას, რომელსაც კრაკენი ეწოდება.<ref>{{Cite journal |last1=Kruijssen |first1=J M Diederik |last2=Pfeffer |first2=Joel L |last3=Chevance |first3=Mélanie |last4=Bonaca |first4=Ana |last5=Trujillo-Gomez |first5=Sebastian |last6=Bastian |first6=Nate |last7=Reina-Campos |first7=Marta |last8=Crain |first8=Robert A |last9=Hughes |first9=Meghan E |date=October 2020 |title=Kraken reveals itself – the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations |url=https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=498 |issue=2 |pages=2472–2491 |arxiv=2003.01119 |doi=10.1093/mnras/staa2452 |doi-access=free |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116101953/https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |archive-date=November 16, 2020 |access-date=November 15, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |last=Young |first=Monica |date=November 13, 2020 |title=Star Clusters reveal the "Kraken" in the Milky Way's Past |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115190620/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |archive-date=November 15, 2020 |access-date=November 15, 2020 |website=Sky and Telescope}}</ref> ირმის ნახტომის ისეთი თვისებები, როგორიცაა ვარსკვლავური მასა, კუთხური იმპულსი და მეტალურობა მის უკიდურეს რეგიონებში, მიუთითებს, რომ ბოლო 10 მილიარდი წლის განმავლობაში მას არ განუცდია შერწყმა დიდ გალაქტიკებთან. ბოლო დროს დიდი შერწყმების ეს არარსებობა უჩვეულოა მსგავსი ტიპის სპირალურ გალაქტიკებს შორის. მის მეზობელს, ანდრომედას გალაქტიკას, როგორც ჩანს, უფრო ტიპური ისტორია აქვს, რომელიც შედარებით დიდ გალაქტიკებთან შედარებით ბოლოდროინდელი შერწყმებით არის ჩამოყალიბებული.<ref>{{Cite journal |last1=Yin, J. |last2=Hou |first2=J.L |last3=Prantzos |first3=N. |last4=Boissier |first4=S. |last5=Chang |first5=R. X. |last6=Shen |first6=S. Y. |last7=Zhang |first7=B. |display-authors=4 |date=2009 |title=Milky Way versus Andromeda: a tale of two disks |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=505 |issue=2 |pages=497–508 |arxiv=0906.4821 |bibcode=2009A&A...505..497Y |doi=10.1051/0004-6361/200912316 |s2cid=14344453}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hammer, F. |last2=Puech |first2=M. |last3=Chemin |first3=L. |last4=Flores |first4=H. |last5=Lehnert |first5=M. D. |display-authors=4 |date=2007 |title=The Milky Way, an Exceptionally Quiet Galaxy: Implications for the Formation of Spiral Galaxies |journal=The Astrophysical Journal |volume=662 |issue=1 |pages=322–334 |arxiv=astro-ph/0702585 |bibcode=2007ApJ...662..322H |doi=10.1086/516727 |s2cid=18002823}}</ref> ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად, ირმის ნახტომი, ისევე როგორც ანდრომედას გალაქტიკა, გალაქტიკის ფერ-სიდიდის დიაგრამაზე „მწვანე ველში“ მდებარეობს, რეგიონში, რომელიც დასახლებულია გალაქტიკებით, რომლებიც გარდამავალ პერიოდში არიან „ლურჯი ღრუბლიდან“ (გალაქტიკები, რომლებიც აქტიურად ქმნიან ახალ ვარსკვლავებს) „წითელ თანმიმდევრობამდე“ (გალაქტიკები, რომლებიც არ ქმნიან ვარსკვლავებს). მწვანე ველის გალაქტიკებში ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობა შენელდება, რადგან მათ ვარსკვლავთშორის გარემოში ვარსკვლავთწარმოქმნის გაზი ამოეწურათ. მსგავსი თვისებების მქონე სიმულირებულ გალაქტიკებში, ვარსკვლავთწარმოქმნა, როგორც წესი, დაახლოებით ხუთი მილიარდი წლის განმავლობაში ჩაქრება, რაც ითვალისწინებს ვარსკვლავთწარმოქმნის ტემპის მოსალოდნელ, მოკლევადიან ზრდას ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას შორის შეჯახების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Mutch, S.J. |last2=Croton |first2=D.J. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2011 |title=The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=736 |issue=2 |page=84 |arxiv=1105.2564 |bibcode=2011ApJ...736...84M |doi=10.1088/0004-637X/736/2/84 |s2cid=119280671}}</ref> ირმის ნახტომის მსგავსი სხვა გალაქტიკების გაზომვები მიუთითებს, რომ ის ერთ-ერთი ყველაზე წითელი და კაშკაშა სპირალური გალაქტიკაა, რომელიც ჯერ კიდევ ახალ ვარსკვლავებს ქმნის და ის ოდნავ უფრო ლურჯია, ვიდრე ყველაზე ლურჯი წითელი თანმიმდევრობის გალაქტიკები.<ref>{{Cite journal |last1=Licquia, T. |last2=Newman |first2=J.A. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2012 |title=What Is The Color Of The Milky Way? |journal=American Astronomical Society |volume=219 |pages=252.08 |bibcode=2012AAS...21925208L}}</ref> ===ასაკი და კოსმოლოგიური ისტორია=== გლობულური გროვები ირმის ნახტომის უძველეს ობიექტებს შორისაა, რაც ირმის ნახტომის ასაკის უფრო დაბალ ზღვარს აწესებს. ირმის ნახტომში ცალკეული ვარსკვლავების ასაკის შეფასება შესაძლებელია ისეთი ხანგრძლივი რადიოაქტიური ელემენტების, როგორიცაა თორიუმ-232 და ურანი-238, სიმრავლის გაზომვით, შემდეგ კი შედეგების მათი თავდაპირველი სიმრავლის შეფასებასთან შედარებით, ტექნიკით, რომელსაც ნუკლეოკოსმოქრონოლოგია ეწოდება. ეს მაჩვენებლები CS 31082-001-ისთვის დაახლოებით 12.5 ± 3 მილიარდი წელია<ref>{{Cite journal |last=Cayrel |display-authors=etal |date=2001 |title=Measurement of stellar age from uranium decay |journal=Nature |volume=409 |issue=6821 |pages=691–692 |arxiv=astro-ph/0104357 |bibcode=2001Natur.409..691C |doi=10.1038/35055507 |pmid=11217852 |s2cid=17251766}}</ref> და BD +17° 3248-ისთვის 13.8 ± 4 მილიარდი წელი.<ref>{{Cite journal |last1=Cowan |first1=J. J. |last2=Sneden |first2=C. |last3=Burles |first3=S. |last4=Ivans |first4=I. I. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Truran |first6=J. W. |last7=Lawler |first7=J. E. |last8=Primas |first8=F. |author8-link=Francesca Primas|last9=Fuller |first9=G. M. |last10=Pfeiffer |first10=B. |last11=Kratz |first11=K. L. |display-authors=9 |year=2002 |title=The Chemical Composition and Age of the Metal-poor Halo Star BD +17o3248 |journal=The Astrophysical Journal |volume=572 |issue=2 |pages=861–879 |arxiv=astro-ph/0202429 |bibcode=2002ApJ...572..861C |doi=10.1086/340347 |s2cid=119503888}}</ref> თეთრი ჯუჯას ფორმირების შემდეგ, ის იწყებს რადიაციულად გაგრილებას და მისი ზედაპირის ტემპერატურა თანდათან ეცემა. ამ თეთრი ჯუჯებიდან ყველაზე ცივი ტემპერატურის გაზომვით და მათი მოსალოდნელ საწყის ტემპერატურასთან შედარებით, შესაძლებელია ასაკის შეფასება. ამ ტექნიკით, გლობულური გროვების M4 ასაკი შეფასდა 12.7 ± 0.7 მილიარდი წლით. ამ გროვებიდან ყველაზე ძველის ასაკის შეფასებით, საუკეთესოდ შესაფერისი ასაკი 12.6 მილიარდი წელია, ხოლო 95%-იანი სანდოობის ზედა ზღვარი - 16 მილიარდი წელი.<ref name=science299_5603_65 /> 2018 წლის ნოემბერში ასტრონომებმა სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი ვარსკვლავის აღმოჩენის შესახებ განაცხადეს. დაახლოებით 13.5 მილიარდი წლის ასაკის 2MASS J18082002-5104378 B არის პაწაწინა ულტრალითონებით ღარიბი (UMP) ვარსკვლავი, რომელიც თითქმის მთლიანად დიდი აფეთქების შედეგად გამოყოფილი მასალებისგან შედგება და შესაძლოა, ერთ-ერთი პირველი ვარსკვლავი იყოს. ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ამ ვარსკვლავის აღმოჩენა იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკა შესაძლოა, სულ მცირე, 3 მილიარდი წლით უფროსი იყოს, ვიდრე აქამდე ეგონათ.<ref name="EA-20181105">{{Cite news |last=Johns Hopkins University |author-link=Johns Hopkins University |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang |work=[[EurekAlert!]] |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106132235/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="JHU-20181105">{{Cite news |last=Rosen |first=Jill |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang – The newly discovered star's composition indicates that, in a cosmic family tree, it could be as little as one generation removed from the Big Bang |publisher=[[Johns Hopkins University]] |url=https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106021959/https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="ApJ-20181105">{{Cite journal |last1=Schlaufman |first1=Kevin C. |last2=Thompson |first2=Ian B. |last3=Casey |first3=Andrew R. |date=November 5, 2018 |title=An Ultra Metal-poor Star Near the Hydrogen-burning Limit |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=867 |page=98 |arxiv=1811.00549 |bibcode=2018ApJ...867...98S |doi=10.3847/1538-4357/aadd97 |s2cid=54511945 |doi-access=free |number=2}}</ref> ირმის ნახტომის ჰალოში რამდენიმე ცალკეული ვარსკვლავი აღმოაჩინეს, რომელთა გაზომილი ასაკი სამყაროს 13.80 მილიარდ წლიან ასაკთან ძალიან ახლოსაა. 2007 წელს, გალაქტიკურ ჰალოში არსებული ვარსკვლავის, HE 1523-0901-ის, ასაკი დაახლოებით 13,2 მილიარდი წლის შეფასდა. როგორც იმ დროს ირმის ნახტომში ცნობილი უძველესი ობიექტი, ამ გაზომვამ ირმის ნახტომის ასაკს უფრო დაბალი ზღვარი დააწესა.<ref name="frebel" /> ეს შეფასება გაკეთდა ძალიან დიდი ტელესკოპის ულტრაიისფერი-ვიზუალური ეშელის სპექტროგრაფის გამოყენებით, რათა გაზომილიყო თორიუმის და R-პროცესით შექმნილი სხვა ელემენტების არსებობით გამოწვეული სპექტრული ხაზების ფარდობითი სიძლიერე. ხაზების სიძლიერე იძლევა სხვადასხვა ელემენტარული იზოტოპების სიჭარბეს, საიდანაც ვარსკვლავის ასაკის შეფასება შესაძლებელია ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით.<ref name="frebel" /> კიდევ ერთი ვარსკვლავი, HD 140283, შეფასებულია 13,7 ± 0,7 მილიარდი წლით, 12,2 ± 0,6 მილიარდი წლით,<ref name=creevey>{{cite journal |bibcode=2015A&A...575A..26C |title=Benchmark stars for Gaia Fundamental properties of the Population&nbsp;II star HD&nbsp;140283 from interferometric, spectroscopic, and photometric data |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=575 |pages=A26 |last1=Creevey|first1=O. L. |last2=Thévenin |first2=F. |last3=Berio |first3=P. |last4=Heiter |first4=U. |last5=von Braun |first5=K. |last6=Mourard |first6=D. |last7=Bigot |first7=L. |last8=Boyajian |first8=T.S. |last9=Kervella |first9=P. |last10=Morel |first10=P. |last11=Pichon |first11=B. |last12=Chiavassa |first12=A. |last13=Nardetto |first13=N. |last14=Perraut |first14=K. |last15=Meilland |first15=A. |last16=Mc Alister |first16=H. A. |last17=Ten Brummelaar |first17=T.A. |last18=Farrington |first18=C. |last19=Sturmann |first19=J. |last20=Sturmann |first20=L. |last21=Turner |first21=N. |year=2015 |arxiv=1410.4780 |doi=10.1051/0004-6361/201424310|s2cid=18003446 }}</ref> ან 12,0 ± 0,5 მილიარდი წლით.<ref name=Tang>{{cite journal|journal= [[Research Notes of the AAS]]|volume= 5|issue=5|id=117|year= 2021|title= Revised Best Estimates for the Age and Mass of the Methuselah Star HD 140283 Using MESA and Interferometry and Implications for 1D Convection|author1= Jiangling Tang|author2= Meredith Joyce|page= 117|doi=10.3847/2515-5172/ac01ca|bibcode=2021RNAAS...5..117T|arxiv=2105.11311|s2cid= 235166094|doi-access= free}}</ref> დედამიწის ატმოსფერული დამახინჯების გამოსასწორებლად ადაპტური ოპტიკის გამოყენებით ჩატარებული დაკვირვებების თანახმად, გალაქტიკის ამოზნექილობაში მყოფი ვარსკვლავები დაახლოებით 12,8 მილიარდი წლისაა.<ref>{{Cite web |last=Specktor |first=Brandon |date=March 23, 2019 |title=Astronomers Find Fossils of Early Universe Stuffed in Milky Way's Bulge |url=https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323223957/https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |archive-date=March 23, 2019 |access-date=March 24, 2019 |website=Live Science}}</ref> გალაქტიკურ თხელ დისკოში ვარსკვლავების ასაკი ასევე შეფასდა ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით. თხელი დისკოში მყოფი ვარსკვლავების გაზომვები იძლევა შეფასებას, რომ თხელი დისკო 8,8 ± 1,7 მილიარდი წლის წინ ჩამოყალიბდა. ეს გაზომვები ვარაუდობს, რომ გალაქტიკური ჰალოსა და თხელ დისკოს ფორმირებას შორის თითქმის 5 მილიარდი წლის შესვენება იყო.<ref name="del_Peloso" /> ათასობით ვარსკვლავის ქიმიური ხელმოწერების ბოლოდროინდელი ანალიზი მიუთითებს, რომ ვარსკვლავების ფორმირება შესაძლოა მნიშვნელოვნად შემცირდა დისკოს ფორმირების დროს, 10-დან 8 მილიარდი წლის წინ, როდესაც ვარსკვლავთშორისი გაზი ძალიან ცხელი იყო ახალი ვარსკვლავების წარმოსაქმნელად იმავე ტემპით, როგორც ადრე.<ref>Skibba, Ramon (2016), "Milky Way retired early from star making" (New Scientist, March 5, 2016), p.9</ref> ირმის ნახტომის გარშემო არსებული თანამგზავრი გალაქტიკები შემთხვევით არ არის განაწილებული, არამედ, როგორც ჩანს, უფრო დიდი სისტემის დაშლის შედეგად წარმოიქმნება, რაც წარმოქმნის რგოლის სტრუქტურას, რომლის დიამეტრი 500 000 სინათლის წელია, ხოლო სიგანე 50 000 სინათლის წელი.<ref>{{Cite journal |last=Lynden-Bell |first=D. |date=March 1, 1976 |title=Dwarf Galaxies and Globular Clusters in High Velocity Hydrogen Streams |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=174 |issue=3 |pages=695–710 |bibcode=1976MNRAS.174..695L |doi=10.1093/mnras/174.3.695 |issn=0035-8711 |doi-access=free}}</ref> გალაქტიკებს შორის ახლო შეჯახება, როგორც ეს ანდრომედას გალაქტიკის შემთხვევაში 4 მილიარდ წელიწადშია მოსალოდნელი, შეიძლება გაზის უზარმაზარი კუდები მოგლიჯოს, რომლებიც დროთა განმავლობაში შეიძლება გაერთიანდნენ და წარმოქმნან ჯუჯა გალაქტიკები რგოლში, მთავარი დისკოს მიმართ ნებისმიერი კუთხით.<ref>{{Cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C. M. |year=2005 |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |arxiv=astro-ph/0410421 |bibcode=2005A&A...431..517K |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |doi-access=free}}</ref> ==გალაქტიკათშორისი სამეზობლო== ირმის ნახტომი და ანდრომედას გალაქტიკა გიგანტური სპირალური გალაქტიკების ბინარული სისტემაა, რომელიც მიეკუთვნება 50 მჭიდროდ დაკავშირებული გალაქტიკის ჯგუფს, რომელიც ცნობილია როგორც ლოკალური ჯგუფი და გარშემორტყმულია ლოკალური სიცარიელით, რომელიც თავად არის ლოკალური ფურცლის<ref name="apj676_1_184">{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Shaya |first2=Edward J. |last3=Karachentsev |first3=Igor D. |last4=Courtois |first4=Hélène M. |author-link4=Hélène Courtois |last5=Kocevski |first5=Dale D. |last6=Rizzi |first6=Luca |last7=Peel |first7=Alan |date=March 2008 |title=Our Peculiar Motion Away from the Local Void |journal=The Astrophysical Journal |volume=676 |issue=1 |pages=184–205 |arxiv=0705.4139 |bibcode=2008ApJ...676..184T |doi=10.1086/527428 |s2cid=14738309}}</ref> და თავის მხრივ ქალწულის ზეგროვის ნაწილი. ქალწულის ზეგროვას გარშემო არის რამდენიმე სიცარიელე, რომლებიც მრავალი გალაქტიკისგან თავისუფალია, „ჩრდილოეთით“ მიკროსკოპიუმის სიცარიელე, „მარცხნივ“ მოქანდაკის სიცარიელე, „მარჯვნივ“ ბოეოტსის სიცარიელე და „სამხრეთით“ დიდი ვოიდი. ეს სიცარიელეები დროთა განმავლობაში იცვლის ფორმას და გალაქტიკებში ძაფისებრ სტრუქტურებს ქმნის. მაგალითად, ქალწულის ზეგროვა მიიზიდება დიდი მიმზიდველისკენ,<ref>{{cite web |last=Hadhazy |first=Adam |date=November 3, 2016 |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |title=Why Nothing Really Matters |website=Discover Magazine |access-date=April 24, 2022 |archive-date=April 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424224846/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |url-status=live }}</ref> რომელიც თავის მხრივ უფრო დიდი სტრუქტურის, ლანიაკეას, ნაწილს წარმოადგენს.<ref>{{cite journal |title=The Laniakea supercluster of galaxies |author=R. Brent Tully |author2=Helene Courtois |author3=Yehuda Hoffman |author4=Daniel Pomarède |date=September 2, 2014 |publication-date=September 4, 2014 |journal=Nature |volume=513 |number=7516 |pages=71–73 |bibcode=2014Natur.513...71T |arxiv=1409.0880 |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900|s2cid=205240232 }}</ref> ლოკალური ჯგუფის ორი პატარა გალაქტიკა და რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა ბრუნავს ირმის ნახტომის გარშემო. მათგან ყველაზე დიდია დიდი მაგელანის ღრუბელი, რომლის დიამეტრი 32,200 სინათლის წელია.<ref name=RC3>{{cite book | year=1991 | title=Third Reference Catalogue of Bright Galaxies | last1=De Vaucouleurs | first1=Gerard | last2=De Vaucouleurs | first2=Antoinette | last3=Corwin | first3=Herold G. | last4=Buta | first4=Ronald J. | last5=Paturel | first5=Georges | last6=Fouque | first6=Pascal | doi = 10.1007/978-1-4757-4363-0 | bibcode=1991rc3..book.....D | isbn=978-1-4757-4365-4 }}</ref> მას ჰყავს ახლო თანამგზავრი, პატარა მაგელანის ღრუბელი. მაგელანის ნაკადი არის ნეიტრალური წყალბადის გაზის ნაკადი, რომელიც ამ ორი პატარა გალაქტიკიდან ცის 100°-ზე ვრცელდება. ვარაუდობენ, რომ ნაკადი მაგელანის ღრუბლებიდან ირმის ნახტომთან მოქცევითი ურთიერთქმედების შედეგად იქნა გამოყვანილი.<ref>{{Cite journal |last1=Putman |first1=M. E. |last2=Staveley-Smith |first2=L. |last3=Freeman |first3=K. C. |last4=Gibson |first4=B. K. |last5=Barnes |first5=D. G. |title=The Magellanic Stream, High-Velocity Clouds, and the Sculptor Group |doi=10.1086/344477 |journal=The Astrophysical Journal |volume=586 |issue=1 |pages=170–194 |year=2003 |arxiv=astro-ph/0209127 |bibcode=2003ApJ...586..170P|s2cid=6911875 }}</ref> ირმის ნახტომის გარშემო მოძრავი ჯუჯა გალაქტიკებიდან ზოგიერთია დიდი ძაღლის ჯუჯა (ყველაზე ახლოს), მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკა, მცირე დათვის ჯუჯა, მოქანდაკის ჯუჯა, სექსტანსის ჯუჯა, ღუმელის ჯუჯა და ლომ I ჯუჯა.<ref name=Koposov2015/> ირმის ნახტომის ყველაზე პატარა ჯუჯა გალაქტიკები მხოლოდ 500 სინათლის წლის დიამეტრისაა. ესენია კარინას ჯუჯა, დრაკონის ჯუჯა და ლომ II ჯუჯა. შესაძლოა, ჯერ კიდევ არსებობდეს აღმოუჩენელი ჯუჯა გალაქტიკები, რომლებიც დინამიურად დაკავშირებულია ირმის ნახტომთან, რასაც ადასტურებს 2015 წელს ღამის ცის შედარებით მცირე ნაწილში ირმის ნახტომის ცხრა ახალი თანამგზავრის აღმოჩენა.<ref name=Koposov2015>{{cite journal |title=Beasts of the Southern Wild. Discovery of a large number of Ultra Faint satellites in the vicinity of the Magellanic Clouds |author1=Sergey E. Koposov |author2=Vasily Belokurov |author3=Gabriel Torrealba |author4=N. Wyn Evans |date=March 10, 2015 |arxiv=1503.02079 |journal=The Astrophysical Journal |bibcode=2015ApJ...805..130K |doi=10.1088/0004-637X/805/2/130 |volume=805 |issue=2 |page=130|s2cid=118267222 }}</ref> ირმის ნახტომმა უკვე შთანთქა რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა, მაგალითად, ომეგა კენტავრის წინაპარი.<ref>{{cite journal |last1=Noyola |first1=E. |last2=Gebhardt |first2=K. |last3=Bergmann |first3=M. |title=Gemini and Hubble Space Telescope Evidence for an Intermediate-Mass Black Hole in ω Centauri |journal=The Astrophysical Journal |arxiv=0801.2782 |date=April 2008 |volume=676 |issue=2 |pages=1008–1015 |doi=10.1086/529002 |bibcode=2008ApJ...676.1008N|s2cid=208867075 }}</ref> 2005 წელს<ref>{{cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C.M. |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=astro-ph/0410421 |date=February 2005 |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |bibcode=2005A&A...431..517K |s2cid=55827105 }}</ref> და 2012 წელს<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Pflamm-Altenburg |first2=J. |last3=Kroupa |first3=P. |title=The VPOS: a vast polar structure of satellite galaxies, globular clusters and streams around the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1204.5176 |date=June 2012 |volume=423 |issue=2 |pages=1109–1126 |doi=10.1111/j.1365-2966.2012.20937.x |doi-access=free |bibcode=2012MNRAS.423.1109P|s2cid=55501752 }}</ref> დამატებითი დადასტურებით, მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის თანამგზავრული გალაქტიკების უმეტესობა ძალიან დიდ დისკში მდებარეობს და ერთი მიმართულებით ბრუნავს. ეს მოულოდნელი იყო: სტანდარტული კოსმოლოგიის თანახმად, თანამგზავრული გალაქტიკები ბნელი მატერიის ჰალოებში უნდა წარმოიქმნას და ფართოდ გავრცელდეს, შემთხვევითი მიმართულებით მოძრაობდეს. ეს შეუსაბამობა ჯერ კიდევ არ არის ახსნილი.<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Famaey |first2=B. |last3=Jerjen |first3=H.|last4=Merritt |first4=D. |last5=Kroupa |first5=P. |last6=Dabringhausen |first6=J. |last7=Lueghausen |first7=F. |last8=Forbes |first8=D. |last9=Hensler |first9=G.|last10=Hammer |first10=F. |last11=Puech |first11=M.|last12=Fouquet |first12=S.|last13=Flores |first13=H.|last14=Yang |first14=Y. |title=Co-orbiting satellite galaxy structures are still in conflict with the distribution of primordial dwarf galaxies |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1406.1799 |date=August 2014 |volume=423 |issue=3 |pages=2362–2380 |doi=10.1093/mnras/stu1005 |doi-access=free |bibcode=2014MNRAS.442.2362P }}</ref> 2006 წლის იანვარში მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის დისკოში აქამდე აუხსნელი დეფორმაცია ახლა რუკაზეა დატანილი და აღმოჩნდა, რომ ეს არის ტალღა ან ვიბრაცია, რომელიც წარმოიქმნება დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მიერ ირმის ნახტომის გარშემო ბრუნვისას და იწვევს ვიბრაციებს მის კიდეებში გავლისას. ადრე, ეს ორი გალაქტიკა, რომლებიც ერთად ირმის ნახტომის მასის დაახლოებით 2%-ს შეადგენენ, ძალიან პატარად ითვლებოდა ირმის ნახტომზე გავლენის მოხდენისთვის. თუმცა, კომპიუტერულ მოდელში, ამ ორი გალაქტიკის მოძრაობა ქმნის ბნელი მატერიის კვალს, რომელიც აძლიერებს მათ გავლენას უფრო დიდ ირმის ნახტომზე.<ref name=berkeley20060109 /> ამჟამინდელი გაზომვები მიუთითებს, რომ ანდრომედას გალაქტიკა ირმის ნახტომს 100-დან 140 კმ/წმ-მდე (220,000-დან 310,000 მილი/სთ-მდე) სიჩქარით უახლოვდება. 4.3 მილიარდ წელიწადში შესაძლოა მოხდეს ანდრომედასა და ირმის ნახტომის შეჯახება, რაც დამოკიდებულია უცნობი გვერდითი კომპონენტების მნიშვნელობაზე გალაქტიკების ფარდობით მოძრაობაში. თუ ისინი შეეჯახებიან, ცალკეული ვარსკვლავების ერთმანეთთან შეჯახების შანსი უკიდურესად დაბალია,<ref name=wong20000414 /> მაგრამ ამის ნაცვლად, ორი გალაქტიკა გაერთიანდება და შექმნის ერთ ელიფსურ გალაქტიკას ან შესაძლოა დიდ დისკოსებრ გალაქტიკას<ref name="Ueda2014">{{cite journal |author=Junko Ueda |display-authors=etal |title=Cold molecular gas in merger remnants. I. Formation of molecular gas disks |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=214 |issue=1 |page=1 |bibcode=2014ApJS..214....1U |doi=10.1088/0067-0049/214/1/1 |arxiv=1407.6873 |year=2014|s2cid=716993 }}</ref> დაახლოებით ექვსი მილიარდი წლის განმავლობაში.<ref name="Schiavi">{{cite journal|last1=Schiavi|first1=Riccardo|last2=Capuzzo-Dolcetta|first2=Roberto|last3=Arca-Sedda|first3=Manuel|last4=Spera|first4=Mario|title=Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes|journal=Astronomy & Astrophysics|date=October 2020|volume=642|pages=A30|doi=10.1051/0004-6361/202038674|bibcode=2020A&A...642A..30S|arxiv=2102.10938|s2cid=224991193}}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[გალაქტიკის ჰალო]] * [[ირმის ნახტომის სახელების სია]] * [[გალაქტიკა]] ==ლიტერატურა== *{{წიგნი| ავტორი=გელოვანი ა. | series=| სათაური=„მითოლოგიური ლექსიკონი“ | გამომცემლობა|ადგილი=თბილისი|წელი=1983| isbn=| edition=|page=|ბმული=|გამომცემლობა=|ref=„მითოლოგიური ლექსიკონი“}} ==სქოლიო== {{Reflist|refs= <ref name="ენციკლოპედია">{{ქსე|5|225||არა}}</ref> <ref name=:01 >{{Cite web |last1=Frommert |first1=Hartmut |last2=Kronberg |first2=Christine |date=August 26, 2005 |title=Classification of the Milky Way Galaxy |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |archive-date=May 31, 2015 |access-date=May 30, 2015 |website=SEDS}}</ref> <ref name="ehtc_6">{{Cite journal |last1=Event Horizon Telescope Collaboration |last2=Akiyama |first2=Kazunori |last3=Alberdi |first3=Antxon |last4=Alef |first4=Walter |last5=Algaba |first5=Juan Carlos |last6=Anantua |first6=Richard |last7=Asada |first7=Keiichi |last8=Azulay |first8=Rebecca |last9=Bach |first9=Uwe |last10=Baczko |first10=Anne-Kathrin |last11=Ball |first11=David |last12=Baloković |first12=Mislav |last13=Barrett |first13=John |last14=Bauböck |first14=Michi |last15=Benson |first15=Bradford A. |display-authors=1 |year=2022 |title=First Sagittarius A* Event Horizon Telescope Results. VI. Testing the Black Hole Metric |journal=The Astrophysical Journal |volume=930 |issue=2 |pages=L17 |bibcode=2022ApJ...930L..17E |doi=10.3847/2041-8213/ac6756 |s2cid=248744741 |doi-access=free |last16=Bintley |first16=Dan |last17=Blackburn |first17=Lindy |last18=Blundell |first18=Raymond |last19=Bouman |first19=Katherine L. |last20=Bower |first20=Geoffrey C. |last21=Boyce |first21=Hope |last22=Bremer |first22=Michael |last23=Brinkerink |first23=Christiaan D. |last24=Brissenden |first24=Roger |last25=Britzen |first25=Silke |last26=Broderick |first26=Avery E. |last27=Broguiere |first27=Dominique |last28=Bronzwaer |first28=Thomas |last29=Bustamante |first29=Sandra |last30=Byun |first30=Do-Young|arxiv=2311.09484 }}</ref> <ref name="idrani">{{Cite arXiv |eprint=2207.06034 |class=gr-qc |first1=Indrani |last1=Banerjee |first2=Subhadip |last2=Sau |title=Do shadows of SGR A* and M87* indicate black holes with a magnetic monopole charge? |last3=SenGupta |first3=Soumitra |year=2022}}</ref> <ref name="gravity_2019">{{Cite journal |last1=Abuter |first1=R. |last2=Amorim |first2=A. |last3=Bauböck |first3=M. |last4=Berger |first4=J. P. |last5=Bonnet |first5=H. |last6=Brandner |first6=W. |last7=Clénet |first7=Y. |last8=Coudé Du Foresto |first8=V. |last9=De Zeeuw |first9=P. T. |last10=Dexter |first10=J. |last11=Duvert |first11=G. |last12=Eckart |first12=A. |last13=Eisenhauer |first13=F. |last14=Förster Schreiber |first14=N. M. |last15=Garcia |first15=P. |display-authors=1 |year=2019 |title=A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=625 |pages=L10 |arxiv=1904.05721 |bibcode=2019A&A...625L..10G |doi=10.1051/0004-6361/201935656 |s2cid=119190574 |last16=Gao |first16=F. |last17=Gendron |first17=E. |last18=Genzel |first18=R. |last19=Gerhard |first19=O. |last20=Gillessen |first20=S. |last21=Habibi |first21=M. |last22=Haubois |first22=X. |last23=Henning |first23=T. |last24=Hippler |first24=S. |last25=Horrobin |first25=M. |last26=Jiménez-Rosales |first26=A. |last27=Jocou |first27=L. |last28=Kervella |first28=P. |last29=Lacour |first29=S. |last30=Lapeyrère |first30=V.}}</ref> <ref name="Petrov">{{Cite journal |last1=Petrov |first1=L. |last2=Kovalev |first2=Y. Y. |last3=Fomalont |first3=E. B. |last4=Gordon |first4=D. |year=2011 |title=The Very Long Baseline Array Galactic Plane Survey—VGaPS |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=142 |issue=2 |page=35 |arxiv=1101.1460 |bibcode=2011AJ....142...35P |doi=10.1088/0004-6256/142/2/35 |s2cid=121762178|issn=0004-6256 }}</ref> <ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref> <ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":001" >{{Cite web |title=Laniakea: Our home supercluster | date=September 3, 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904162040/http://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |archive-date=September 4, 2014 |publisher=YouTube}}</ref> <ref name=":002" >{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Courtois |first2=Hélène |last3=Hoffman |first3=Yehuda |last4=Pomarède |first4=Daniel |display-authors=1 |date=September 4, 2014 |title=The Laniakea supercluster of galaxies |journal=Nature |volume=513 |issue=7516 |pages=71–73 |arxiv=1409.0880 |bibcode=2014Natur.513...71T |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900 |s2cid=205240232}}</ref> <ref name=":003" >{{Cite web |title=Milky Way |url=http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302071454/http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-date=March 2, 2012 |publisher=[[BBC]]}}</ref> <ref name=":004" >{{Cite web |title=How Many Stars in the Milky Way? |url=http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125140109/http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |archive-date=January 25, 2016 |website=NASA Blueshift}}</ref> <ref name="Space-20130102">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=100 Billion Alien Planets Fill Our Milky Way Galaxy: Study |url=http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |date=January 2, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103060601/http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |archive-date=January 3, 2013}}</ref> <ref name="NYT-20220131">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=January 31, 2022 |title=An Electrifying View of the Heart of the Milky Way – A new radio-wave image of the center of our galaxy reveals all the forms of frenzy that a hundred million or so stars can get up to. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131224108/https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |archive-date=January 31, 2022}}</ref> <ref name="ARX-20220128">{{Cite journal |last=Heyood, I. |display-authors=et al. |date=January 28, 2022 |title=The 1.28 GHz MeerKAT Galactic Center Mosaic |journal=The Astrophysical Journal |volume=925 |issue=2 |page=165 |arxiv=2201.10541 |bibcode=2022ApJ...925..165H |doi=10.3847/1538-4357/ac449a |s2cid=246275657 |doi-access=free}}</ref> <ref name="HD_140283_(arXiv)">{{Cite journal |last1=Bond|first1=H.E. |last2=Nelan|first2=E. P. |last3=VandenBerg|first3=D. A. |last4=Schaefer|first4=G. H. |last5=Harmer|first5=D. |date=February 13, 2013 |title=HD 140283: A Star in the Solar Neighborhood that Formed Shortly After the Big Bang |journal=The Astrophysical Journal |volume=765 |issue=1 |pages=L12 |arxiv=1302.3180 |bibcode=2013ApJ...765L..12B |doi=10.1088/2041-8205/765/1/L12 |s2cid=119247629}}</ref> <ref name=":005" >{{Cite news |title=Milky Way Galaxy: Facts About Our Galactic Home |url=http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321063305/http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-date=March 21, 2017 |access-date=April 8, 2017 |work=Space.com}}</ref> <ref name="frebel">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Frebel |first1=A. |last2=Christlieb |first2=N. |last3=Norris |first3=J. E. |last4=Thom |first4=C. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Rhee |first6=J. |doi=10.1086/518122 |title=Discovery of HE 1523-0901, a strongly ''r''-process-enhanced metal-poor star with detected uranium |journal=The Astrophysical Journal |volume=660 |issue=2 |pages=L117 |year=2007 |bibcode=2007ApJ...660L.117F |arxiv=astro-ph/0703414 |s2cid=17533424 }}</ref> <!-- <ref name="Jankowski">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |first1=Connie |last1=Jankowski |title=Pioneers of Light and Sound |page=6 |isbn=978-0-7565-4306-8 |publisher=Compass Point Books |date=2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120142012/https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |archive-date=November 20, 2016}}</ref> --> <ref name=pasachoff1994>{{cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |author-link=Jay Pasachoff |title=Astronomy: From the Earth to the Universe |publisher=Harcourt School |date=1994 |isbn=978-0-03-001667-7 |page=500}}</ref> <ref name=":006">{{Cite book |last=Brown |first=William P. |url=https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |title=The Seven Pillars of Creation: The Bible, Science, and the Ecology of Wonder |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973079-7 |location=Oxford, England |page=25 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142933/https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":007">{{Cite book |last=MacBeath |first=Alastair |url=https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |title=Tiamat's Brood: An Investigation Into the Dragons of Ancient Mesopotamia |date=1999 |publisher=Dragon's Head |isbn=978-0-9524387-5-5 |page=41 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142947/https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":008">{{Cite book |last=James |first=E. O. |url=https://archive.org/details/theworshipoftheskygod/ |title=The Worship of the Sky-God: A Comparative Study in Semitic and Indo-European Religion |date=1963 |publisher=University of London Press |series=Jordan Lectures in Comparative Religion |location=London, England |pages=24, 27f}}</ref> <ref name="Lambert1964">{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |date=1964 |title=E. O. James: The worship of the Skygod: A comparative study in Semitic and Indo-European religion. (School of Oriental and African Studies, University of London. Jordan Lectures in Comparative Religion, vi.) viii, 175 pp. London: University of London, the Athlone Press, 1963. 25s. |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |location=London, England |publisher=University of London |volume=27 |issue=1 |pages=157–158 |doi=10.1017/S0041977X00100345}}</ref> <ref name=steinicke_sakiel2007>{{cite book |first1=Wolfgang |last1=Steinicke |first2=Richard |last2=Jakiel |title=Galaxies and how to observe them |series=Astronomers' observing guides |publisher=Springer |date=2007 |isbn=978-1-85233-752-0 |page=[https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei/page/94 94] |url=https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei |url-access=registration}}</ref> <ref name="ask-astro">{{cite news |last1=Coffey |first1=Jeffrey |work=Universe Today |title=How big is the Milky Way? |url=http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |access-date=November 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924002929/http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |archive-date=September 24, 2013}}</ref> <ref name="nbcnews1">{{cite press release |author=David Freeman |title=The Milky Way galaxy may be much bigger than we thought |url=https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |date=May 25, 2018 |publisher=[[CNBC]] |access-date=August 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813182050/https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |archive-date=August 13, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="rpi2015">{{cite press release |author=Mary L. Martialay |title=The Corrugated Galaxy{{snd}}Milky Way May Be Much Larger Than Previously Estimated |url=http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |date=March 11, 2015 |publisher=[[Rensselaer Polytechnic Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313123405/http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |archive-date=March 13, 2015}}</ref> <ref name="croswell2020">{{cite news |url=https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |title=Astronomers have found the edge of the Milky Way at last |work=ScienceNews |first=Ken |last=Croswell |date=March 23, 2020 |access-date=March 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214927/https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |archive-date=March 24, 2020 |url-status=live}}</ref> <ref name="dearson2020">{{cite journal |last=Dearson |first=Alis J. |arxiv=2002.09497 |title=The Edge of the Galaxy |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=2020 |volume=496 |issue=3 |pages=3929–3942 |doi=10.1093/mnras/staa1711 |doi-access=free |bibcode=2020MNRAS.496.3929D |s2cid=211259409 }}</ref> <ref name=villard20120111>{{cite news |first=Ray |last=Villard |title=The Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets According to Survey |publisher=HubbleSite.org |date=January 11, 2012 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |access-date=January 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723213047/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |archive-date=July 23, 2014}}</ref> <ref name=frommert_kronberg2005>{{cite web |last1=Frommert |first1=H. |last2=Kronberg |first2=C. |date=August 25, 2005 |url=http://messier.seds.org/more/mw.html |title=The Milky Way Galaxy |publisher=SEDS |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512093341/http://seds.org/MESSIER/more/mw.html |archive-date=May 12, 2007}}</ref> <ref name=young2006>{{cite magazine |last=Young |first=Kelly |date=June 6, 2006 |url=https://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |title=Andromeda Galaxy hosts a trillion stars |magazine=New Scientist |access-date=June 8, 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105061511/http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |archive-date=January 5, 2011}}</ref> <ref name=wethington2010>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |first1=Nicholos |last1=Wethington |access-date=April 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327200757/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |archive-date=March 27, 2010}}</ref> <ref name="science312_1773">{{Cite journal |last1=Levine |first1=E. S. |last2=Blitz |first2=L. |last3=Heiles |first3=C. |doi=10.1126/science.1128455 |title=The spiral structure of the outer Milky Way in hydrogen |journal=Science |volume=312 |issue=5781 |pages=1773–1777 |year=2006 |bibcode=2006Sci...312.1773L |arxiv=astro-ph/0605728 |pmid=16741076 |s2cid=12763199 }}</ref> <ref name=araa28_215>{{Cite journal |last1=Dickey |first1=J. M. |last2=Lockman |first2=F. J. |doi=10.1146/annurev.aa.28.090190.001243 |title=H I in the Galaxy |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=28 |pages=215–259 |year=1990 |bibcode=1990ARA&A..28..215D }}</ref> <ref name=apj702_1472>{{Cite journal |last1=Savage |first1=B. D. |last2=Wakker |first2=B. P. |doi=10.1088/0004-637X/702/2/1472 |title=The extension of the transition temperature plasma into the lower galactic halo |journal=The Astrophysical Journal |volume=702 |issue=2 |pages=1472–1489 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...702.1472S |arxiv=0907.4955|s2cid=119245570 }}</ref> <ref name="Nature-20120111">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cassan |first1=A. |last2=Kubas |first2=D. |last3=Beaulieu |first3=J. -P. |last4=Dominik |first4=M. |last5=Horne |first5=K. |last6=Greenhill |first6=J. |last7=Wambsganss |first7=J. |last8=Menzies |first8=J. |last9=Williams |first9=A. |last10=Jørgensen |doi=10.1038/nature10684 |first10=U. G. |last11=Udalski |first11=A. |last12=Bennett |first12=D. P. |last13=Albrow |first13=M. D. |last14=Batista |first14=V. |last15=Brillant |first15=S. |last16=Caldwell |first16=J. A. R. |last17=Cole |first17=A. |last18=Coutures |first18=C. |last19=Cook |first19=K. H. |last20=Dieters |first20=S. |last21=Prester |first21=D. D. |last22=Donatowicz |first22=J. |last23=Fouqué |first23=P. |last24=Hill |first24=K. |last25=Kains |first25=N. |last26=Kane |first26=S. |last27=Marquette |first27=J. -B. |last28=Martin |first28=R. |last29=Pollard |first29=K. R. |last30=Sahu |first30=K. C. |title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations |journal=Nature |volume=481 |issue=7380 |pages=167–169 |date=January 11, 2012 |pmid=22237108 |bibcode=2012Natur.481..167C |arxiv=1202.0903 |s2cid=2614136}}</ref> <ref name=borenstein2011>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |archive-date=February 22, 2011 |date=February 19, 2011 |archive-url=https://archive.today/20110222025002/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy |agency=[[Associated Press]] |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> <ref name=nasa20110526>{{cite web |url=http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |title=Free-Floating Planets May be More Common Than Stars |date=February 18, 2011 |publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory |location=Pasadena, CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522090224/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |archive-date=May 22, 2011 |quote=The team estimates there are about twice as many of them as stars. }}</ref> <ref name=arxiv0909.3857>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Sale |first1=S. E. |last2=Drew |first2=J. E. |last3=Knigge |first3=C. |last4=Zijlstra |first4=A. A. |last5=Irwin |first5=M. J. |last6=Morris |first6=R. A. H. |last7=Phillipps |first7=S. |last8=Drake |first8=J. J. |last9=Greimel |first9=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15746.x |title=The structure of the outer Galactic disc as revealed by IPHAS early A stars |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=402 |issue=2 |pages=713–723 |year=2010 |doi-access=free |bibcode=2010MNRAS.402..713S |arxiv=0909.3857 |s2cid=12884630}}</ref> <ref name=mnras371_1_108>{{Cite journal |last1=Connors |first1=Tim W. |last2=Kawata |first2=Daisuke |last3=Gibson |first3=Brad K. |title=N-body simulations of the Magellanic stream |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10659.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=371 |issue=1 |pages=108–120 |year=2006 |doi-access=free |arxiv=astro-ph/0508390 |bibcode=2006MNRAS.371..108C |s2cid=15563258}}</ref> <ref name=coffey>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/the-universe/absolute-magnitude/ |title=Absolute Magnitude |first1=Jerry |last1=Coffey |archive-url=https://web.archive.org/web/20110913181441/http://www.universetoday.com/41041/absolute-magnitude/ |archive-date=September 13, 2011 |date=May 11, 2017}}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=I. D. |last2=Kashibadze |first2=O. G. |doi=10.1007/s10511-006-0002-6 |title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field |journal=Astrophysics |volume=49 |issue=1 |pages=3–18 |year=2006 |bibcode=2006Ap.....49....3K |s2cid=120973010}}</ref> <ref name="mass">{{cite web |last1=Vayntrub |first1=Alina |date=2000 |url=http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |title=Mass of the Milky Way |work=The Physics Factbook |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813125916/http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |archive-date=August 13, 2014}}</ref> <ref name="galmass">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Battaglia |first1=G. |last2=Helmi |first2=A. |last3=Morrison |first3=H. |last4=Harding |first4=P. |last5=Olszewski |first5=E. W. |last6=Mateo |first6=M. |last7=Freeman |first7=K. C. |last8=Norris |first8=J. |last9=Shectman |first9=S. A. |title=The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09367.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=433–442 |year=2005 |arxiv=astro-ph/0506102 |bibcode=2005MNRAS.364..433B |volume=364 |issue=2 |doi-access=free |s2cid=15562509}}</ref> <ref name=apjl_1_l72>{{Cite journal |last1=Shen |first1=J. |last2=Rich |first2=R. M. |last3=Kormendy |first3=J. |last4=Howard |first4=C. D. |last5=De Propris |first5=R. |last6=Kunder |first6=A. |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L72 |title=Our Milky Way As a Pure-Disk Galaxy{{snd}}A Challenge for Galaxy Formation |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L72–L76 |year=2010 |pmid= |pmc= |arxiv=1005.0385 |bibcode=2010ApJ...720L..72S |s2cid=118470423}}</ref> <ref name=nrao20090105>{{cite press release |first1=Dave |last1=Finley |first2=David |last2=Aguilar |title=Milky Way a Swifter Spinner, More Massive, New Measurements Show |publisher=National Radio Astronomy Observatory |date=January 5, 2009 |url=http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |access-date=January 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808002256/http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |archive-date=August 8, 2014}}</ref> <ref name="reid2009">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Moscadelli |first5=L. |last6=Xu |first6=Y. |last7=Zhang |first7=B. |last8=Sato |first8=M. |last9=Honma |first9=M. |title=Trigonometric parallaxes of massive star-forming regions. VI. Galactic structure, fundamental parameters, and noncircular motions |doi=10.1088/0004-637X/700/1/137 |journal=The Astrophysical Journal |volume=700 |issue=1 |pages=137–148 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...700..137R |arxiv=0902.3913 |s2cid=11347166 }}</ref> <ref name="gnedin2010">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Brown |first2=W. R. |last3=Geller |first3=M. J. |last4=Kenyon |first4=S. J. |title=The mass profile of the Galaxy to 80 kpc |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L108 |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L108–L112 |year=2010 |bibcode=2010ApJ...720L.108G |arxiv=1005.2619 |s2cid=119245657}}</ref> <ref name=McMillan2011>{{Cite journal |last1=McMillan |first1=P. J. |title=Mass models of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=3 |pages=2446–2457 |date=July 2011 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2446M |arxiv=1102.4340 |s2cid=119100616}}</ref> <ref name="McMillan2016">{{cite journal |last1=McMillan |first1=Paul J. |title=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=February 11, 2017 |volume=465 |issue=1 |pages=76–94 |doi=10.1093/mnras/stw2759 |doi-access=free |arxiv=1608.00971 |bibcode=2017MNRAS.465...76M |s2cid=119183093}}</ref> <ref name=ssr100_1_129>{{Cite journal |last1=Gerhard |first1=O. |title=Mass distribution in our Galaxy |journal=Space Science Reviews |volume=100 |issue=1/4 |pages=129–138 |doi=10.1023/A:1015818111633 |bibcode=2002SSRv..100..129G |arxiv=astro-ph/0203110 |year=2002 |s2cid=42162871}}</ref> <ref name="fn3">{{cite magazine |first=Maggie |last=McKee |title=Bar at Milky Way's heart revealed |magazine=New Scientist |date=August 16, 2005 |url=https://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.html |access-date=June 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009132952/http://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.htm#.VDaN5_l_uVA |archive-date=October 9, 2014}}</ref> <ref name="Galactic bulge">{{cite news |last1=Grant |first1=J. |last2=Lin |first2=B. |title=The Stars of the Milky Way |date=2000 |url=http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |publisher=Fairfax Public Access Corporation |access-date=May 9, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611185732/http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |archive-date=June 11, 2007}}</ref> <ref name=ReideaSgrb2009>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Xu |first5=Y. |title=A trigonometric parallax of Sgr B2 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/1548 |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=1548–1553 |date=November 2009 |bibcode=2009ApJ...705.1548R |arxiv=0908.3637|s2cid=1916267 }}</ref> <ref name="vanhollebeke09">{{Cite journal |last1=Vanhollebeke |first1=E. |last2=Groenewegen |first2=M. A. T. |last3=Girardi |first3=L. |title=Stellar populations in the Galactic bulge. Modelling the Galactic bulge with TRILEGAL |doi=10.1051/0004-6361/20078472 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=498 |issue=1 |pages=95–107 |date=April 2009 |bibcode=2009A&A...498...95V |arxiv=0903.0946|s2cid=125177722 }}</ref> <ref name="majaess10">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. |date=March 2010 |page=55 |volume=60 |issue=1 |journal=Acta Astronomica |title=Concerning the Distance to the Center of the Milky Way and Its Structure |bibcode=2010AcA....60...55M |arxiv=1002.2743}}</ref> <ref name=Jones2004>{{cite book |title=An Introduction to Galaxies and Cosmology |pages=50–51 |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-54623-2 |first1=Mark H. |last1=Jones |first2=Robert J. |last2=Lambourne |first3=David John |last3=Adams |url=https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |access-date=August 23, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143523/https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |url-status=live }}</ref> <ref name=boehle2016>{{cite journal |last1=Boehle |first1=A. |title=An Improved Distance and Mass Estimate for SGR A* from a Multistar Orbit Analysis |last2=Ghez |first2=A. M. |last3=Schödel |first3=R. |last4=Meyer |first4=L. |last5=Yelda |first5=S. |last6=Albers |first6=S. |last7=Martinez |first7=G. D. |last8=Becklin |first8=E. E. |last9=Do |first9=T.|last10=Lu|first10=J. R. |last11=Matthews |first11=K. |last12=Morris |first12=M. R. |last13=Sitarski |first13=B. |last14=Witzel |first14=G. |journal=The Astrophysical Journal |date=October 3, 2016 |volume=830 |issue=1 |page=17 |doi=10.3847/0004-637X/830/1/17 |arxiv=1607.05726 |bibcode=2016ApJ...830...17B |hdl=10261/147803 |s2cid=307657 |url=https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202115020/https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |archive-date=December 2, 2017 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> <ref name="Gillessen2016">{{cite journal |last1=Gillessen |first1=Stefan |last2=Plewa |first2=Philipp |last3=Eisenhauer |first3=Frank |last4=Sari |first4=Re'em |last5=Waisberg |first5=Idel |last6=Habibi |first6=Maryam |last7=Pfuhl |first7=Oliver |last8=George |first8=Elizabeth |last9=Dexter |first9=Jason|last10=von Fellenberg|first10=Sebastiano |last11=Ott |first11=Thomas |last12=Genzel |first12=Reinhard |title=An Update on Monitoring Stellar Orbits in the Galactic Center |date=November 28, 2016 |arxiv=1611.09144 |doi=10.3847/1538-4357/aa5c41 |volume=837 |issue=1 |journal=The Astrophysical Journal |page=30 |bibcode=2017ApJ...837...30G|s2cid=119087402 |doi-access=free }}</ref> <ref name=apj692_2_1075>{{Cite journal |display-authors=1 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |last1=Gillessen |first1=S. |last2=Eisenhauer |first2=F. |last3=Trippe |first3=S. |last4=Alexander |first4=T. |last5=Genzel |first5=R. |last6=Martins |first6=F. |last7=Ott |first7=T. |title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=692 |issue=2 |pages=1075–1109 |arxiv=0810.4674 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...692.1075G|s2cid=1431308 }}</ref> <ref name=apj689_2_1044>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ghez |first1=A. M. |last2=Salim |first2=S. |last3=Weinberg |first3=N. N. |last4=Lu |first4=J. R. |last5=Do |first5=T. |last6=Dunn |first6=J. K. |last7=Matthews |first7=K. |last8=Morris |first8=M. R. |last9=Yelda |first9=S. | last10=Becklin |doi=10.1086/592738 | first10=E. E. |last11=Kremenek |first11=T. |last12=Milosavljevic |first12=M. |last13=Naiman |first13=J. |title=Measuring distance and properties of the Milky Way's central supermassive black hole with stellar orbits |journal=The Astrophysical Journal |volume=689 |issue=2 |pages=1044–1062 |date=December 2008 |bibcode=2008ApJ...689.1044G |arxiv=0808.2870|s2cid=18335611 }}</ref> <ref name=blandford1999>{{cite conference |first=R. D. |last=Blandford |title=Origin and Evolution of Massive Black Holes in Galactic Nuclei |conference=Galaxy Dynamics, proceedings of a conference held at Rutgers University, ASP Conference Series |location=Rutgers University |date=August 8–12, 1998 |volume=182 |publication-date=August 1999 |bibcode=1999ASPC..182...87B |arxiv=astro-ph/9906025}}</ref> <ref name=frolov_zelnikov2011>{{cite book |first1=Valeri P. |last1=Frolov |first2=Andrei |last2=Zelnikov |title=Introduction to Black Hole Physics |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=11, 36 |isbn=978-0-19-969229-3 |url=https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&pg=PA34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810210832/https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&lpg=PA34 |archive-date=August 10, 2016}}</ref> <ref name="Cabrera-Lavers08">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cabrera-Lavers |first1=A. |last2=González-Fernández |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Hammersley |first4=P. L. |last5=López-Corredoira |first5=M. |title=The long Galactic bar as seen by UKIDSS Galactic plane survey |doi=10.1051/0004-6361:200810720 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=491 |issue=3 |pages=781–787 |date=December 2008 |bibcode=2008A&A...491..781C |arxiv=0809.3174|s2cid=15040792 }}</ref> <ref name="nishiyama06">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Nishiyama |first1=S. |last2=Nagata |first2=T. |last3=Baba |first3=D. |last4=Haba |first4=Y. |last5=Kadowaki |first5=R. |last6=Kato |first6=D. |last7=Kurita |first7=M. |last8=Nagashima |first8=C. |last9=Nagayama |first9=T. |doi=10.1086/429291 |title=A distinct structure inside the Galactic bar |journal=The Astrophysical Journal |volume=621 |issue=2 |pages=L105 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...621L.105N |arxiv=astro-ph/0502058 |s2cid=399710 }}</ref> <ref name="alcock98">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Alcock |first1=C. |last2=Allsman |first2=R. A. |last3=Alves |first3=D. R. |last4=Axelrod |first4=T. S. |last5=Becker |first5=A. C. |last6=Basu |first6=A. |last7=Baskett |first7=L. |last8=Bennett |first8=D. P. |last9=Cook |first9=K. H. |title=The RR Lyrae population of the Galactic Bulge from the MACHO database: mean colors and magnitudes |doi=10.1086/305017 |journal=The Astrophysical Journal |volume=492 |issue=2 |pages=190–199 |year=1998 |bibcode=1998ApJ...492..190A |doi-access=free }}</ref> <ref name="kunder08">{{Cite journal |last1=Kunder |first1=A. |last2=Chaboyer |first2=B. |doi=10.1088/0004-6256/136/6/2441 |title=Metallicity analysis of Macho Galactic Bulge RR0 Lyrae stars from their light curves |journal=The Astronomical Journal |volume=136 |issue=6 |pages=2441–2452 |year=2008 |bibcode=2008AJ....136.2441K |arxiv=0809.1645|s2cid=16046532 }}</ref> <ref name="Drimmel2000">{{cite journal |last1=Drimmel |first1=R. |title=Evidence for a two-armed spiral in the Milky Way |journal=Astronomy & Astrophysics |date=2000 |volume=358 |pages=L13–L16 |bibcode=2000A&A...358L..13D |arxiv=astro-ph/0005241}}</ref> <ref name="fn14">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=September 12, 2005 |url=http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |title=Introduction: Galactic Ring Survey |publisher=Boston University |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713165515/http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |archive-date=July 13, 2007}}</ref> <ref name="COBE1993">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Kogut |first1=Alan |last2=Lineweaver |first2=C. |last3=Smoot |first3=G. F. |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Banday |first5=A. |last6=Boggess |first6=N. W. |last7=Cheng |first7=E. S. |last8=De Amici |first8=G. |last9=Fixsen |first9=D. J. | last10=Hinshaw | first10=G. |last11=Jackson |first11=P. D. |last12=Janssen |first12=M. |last13=Keegstra |first13=P. |last14=Loewenstein |first14=K. |last15=Lubin |first15=P. |last16=Mather |first16=J. C. |last17=Tenorio |first17=L. |last18=Weiss |first18=R. |last19=Wilkinson |first19=D. T. | last20=Wright | first20=E. L. |title=Dipole anisotropy in the COBE differential microwave radiometers first-year sky maps |doi=10.1086/173453 |journal=The Astrophysical Journal |volume=419 |pages=1–6 |bibcode=1993ApJ...419....1K |arxiv=astro-ph/9312056 |date=December 10, 1993|s2cid=209835274 }}</ref> <ref name="TaylorCordes">{{Cite journal |last1=Taylor |first1=J. H. |last2=Cordes |first2=J. M. |doi=10.1086/172870 |title=Pulsar distances and the galactic distribution of free electrons |journal=The Astrophysical Journal |volume=411 |page=674 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...411..674T|doi-access=free }}</ref> <ref name="Benjamin2005">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Benjamin |first1=R. A. |last2=Churchwell |first2=E. |last3=Babler |first3=B. L. |last4=Indebetouw |first4=R. |last5=Meade |first5=M. R. |last6=Whitney |first6=B. A. |last7=Watson |first7=C. |last8=Wolfire |first8=M. G. |last9=Wolff |first9=M. J. |last10=Ignace |first10=R. |last11=Bania |first11=T. M. |last12=Bracker |first12=S. |last13=Clemens |first13=D. P. |last14=Chomiuk |first14=L. |last15=Cohen |first15=M. |last16=Dickey |first16=J. M. |last17=Jackson |first17=J. M. |last18=Kobulnicky |first18=H. A. |last19=Mercer |first19=E. P. |last20=Mathis |first20=J. S. |last21=Stolovy |first21=S. R. |last22=Uzpen |first22=B. |doi=10.1086/491785 |title=First GLIMPSE results on the stellar structure of the Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=630 |issue=2 |pages=L149–L152 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...630L.149B |arxiv=astro-ph/0508325 |s2cid=14782284}}</ref> <ref name="russeil03">{{Cite journal |last1=Russeil |first1=D. |doi=10.1051/0004-6361:20021504 |title=Star-forming complexes and the spiral structure of our Galaxy |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=397 |pages=133–146 |year=2003 |bibcode=2003A&A...397..133R |doi-access=free}}</ref> <ref name="churchwell09">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Churchwell |first1=E. |last2=Babler |first2=B. L. |last3=Meade |first3=M. R. |last4=Whitney |first4=B. A. |last5=Benjamin |first5=R. |last6=Indebetouw |first6=R. |last7=Cyganowski |first7=C. |last8=Robitaille |first8=T. P. |last9=Povich |first9=M. |doi=10.1086/597811 |title=The Spitzer/GLIMPSE surveys: a new view of the Milky Way |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=121 |issue=877 |pages=213–230 |year=2009 |bibcode=2009PASP..121..213C |s2cid=15529740}}</ref> <ref name="majaess09b">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |journal=The Journal of the American Association of Variable Star Observers |title=Searching Beyond the Obscuring Dust Between the Cygnus-Aquila Rifts for Cepheid Tracers of the Galaxy's Spiral Arms |date=2009 |volume=37 |issue=2 |page=179 |bibcode=2009JAVSO..37..179M |arxiv=0909.0897}}</ref> <ref name="lepine10">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lépine |first1=J. R. D. |last2=Roman-Lopes |first2=A. |last3=Abraham |first3=Z. |last4=Junqueira |first4=T. C. |last5=Mishurov |first5=Y. N. |title=The spiral structure of the Galaxy revealed by CS sources and evidence for the 4:1 resonance |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18492.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=2 |pages=1607–1616 |year=2011 |doi-access=free |arxiv=1010.1790 |bibcode=2011MNRAS.414.1607L |s2cid=118477787}}</ref> <ref name=two_arms>{{cite conference |last1=Benjamin |first1=R. A. |title=The Spiral Structure of the Galaxy: Something Old, Something New... |work=Massive Star Formation: Observations Confront Theory |date=2008 |publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series |volume=387 |editor=Beuther, H. |editor2=Linz, H. |editor3=Henning, T. |page=375 |bibcode=2008ASPC..387..375B}}<br />See also {{cite news |url=http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |title=New Images: Milky Way Loses Two Arms |work=Space.com |access-date=June 4, 2008 |date=June 3, 2008 |last1=Bryner |first1=Jeanna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604114615/http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |archive-date=June 4, 2008}}</ref> <ref name=harris2003>{{cite web |first=William E. |last=Harris |date=February 2003 |url=http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |format=text |title=Catalog of Parameters for Milky Way Globular Clusters: The Database |publisher=SEDS |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309172430/http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |archive-date=March 9, 2012}}</ref> <ref name=aaa313_119>{{cite journal |display-authors=1 |last1=Dauphole |first1=B. |last2=Geffert |first2=M. |last3=Colin |first3=J. |last4=Ducourant |first4=C. |last5=Odenkirchen |first5=M. |last6=Tucholke |first6=H.-J. |title=The kinematics of globular clusters, apocentric distances and a halo metallicity gradient |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=313 |pages=119–128 |date=September 1996 |bibcode=1996A&A...313..119D}}</ref> <ref name=apj522>{{Cite journal |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Lee |first2=H. M. |last3=Ostriker |first3=J. P. |doi=10.1086/307659 |title=Effects of Tidal Shocks on the Evolution of Globular Clusters |journal=The Astrophysical Journal |volume=522 |issue=2 |pages=935–949 |year=1999 |bibcode=1999ApJ...522..935G |arxiv=astro-ph/9806245 |s2cid=11143134 }}</ref> <ref name="fn5">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ibata |first1=R. |last2=Chapman |first2=S. |last3=Ferguson |first3=A. M. N. |last4=Lewis |first4=G. |last5=Irwin |first5=M. |last6=Tanvir |first6=N. |doi=10.1086/491727 |title=On the accretion origin of a vast extended stellar disk around the Andromeda Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=634 |issue=1 |pages=287–313 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...634..287I |arxiv=astro-ph/0504164 |s2cid=17803544 }}</ref> <ref name="fn6">{{cite web |url=http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |title=Outer Disk Ring? |publisher=SolStation |access-date=May 10, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602133503/http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |archive-date=June 2, 2007}}</ref> <ref name="mcclure-griffiths">{{Cite journal |last1=McClure-Griffiths |first1=N. M. |last2=Dickey |first2=J. M. |last3=Gaensler |first3=B. M. |last4=Green |first4=A. J. |title=A Distant Extended Spiral Arm in the Fourth Quadrant of the Milky Way |doi=10.1086/422031 |journal=The Astrophysical Journal |volume=607 |issue=2 |pages=L127 |year=2004 |arxiv=astro-ph/0404448 |bibcode=2004ApJ...607L.127M|s2cid=119327129 }}</ref> <ref name=overbye2010>{{cite news |first1=Dennis |last1=Overbye |url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |title=Bubbles of Energy Are Found in Galaxy |work=[[The New York Times]] |date=November 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110102906/http://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |archive-date=January 10, 2016}}</ref> <ref name=sz2010>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |title=NASA's Fermi Telescope Finds Giant Structure in our Galaxyl |publisher=[[NASA]] |access-date=November 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823224206/http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |archive-date=August 23, 2014}}</ref> <ref name=apj673_2_864>{{Cite journal |last1=Jurić |first1=M. |last2=Ivezić |first2=Ž. |last3=Brooks |first3=A. |last4=Lupton |first4=R. H. |last5=Schlegel |first5=D. |last6=Finkbeiner |first6=D. |last7=Padmanabhan |first7=N. |last8=Bond |first8=N. |last9=Sesar |first9=B. |last10=Rockosi |first10=C. M. |last11=Knapp |first11=G. R. |last12=Gunn |first12=J. E. |last13=Sumi |first13=T. |last14=Schneider |first14=D. P. |last15=Barentine |first15=J. C. |last16=Brewington |first16=H. J. |last17=Brinkmann |first17=J. |last18=Fukugita |first18=M. |last19=Harvanek |first19=M. |last20=Kleinman |first20=S. J. |last21=Krzesinski |first21=J. |last22=Long |first22=D. |last23=Neilsen |first23=E. H. Jr |last24=Nitta |first24=A. |last25=Snedden |first25=S. A. |last26=York |first26=D. G. |display-authors=1 |doi=10.1086/523619 |title=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=673 |issue=2 |pages=864–914 |date=February 2008 |bibcode=2008ApJ...673..864J |arxiv=astro-ph/0510520 |s2cid=11935446}}</ref> <ref name=Koupelis_Kuhn2007>{{cite book |title=In Quest of the Universe |first1=Theo |last1=Koupelis |first2=Karl F. |last2=Kuhn |page=[https://archive.org/details/inquestofunivers00koup/page/492 492], Fig. 16–13 |url=https://archive.org/details/inquestofunivers00koup |url-access=registration |isbn=978-0-7637-4387-1 |date=2007 |publisher=Jones & Bartlett Publishers}}</ref> <ref name="fn9">{{cite news |last=English |first=Jayanne|author-link=Jayanne English |date=January 14, 2000 |title=Exposing the Stuff Between the Stars |publisher=Hubble News Desk |url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707181147/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |archive-date=July 7, 2007}}</ref> <ref name="extinction">{{Cite journal |last1=Gillman |first1=M. |last2=Erenler |first2=H. |title=The galactic cycle of extinction |journal=International Journal of Astrobiology |volume=7 |issue=1 |page=17 |year=2008 |doi=10.1017/S1473550408004047 |bibcode=2008IJAsB...7...17G |url=http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |citeseerx=10.1.1.384.9224 |s2cid=31391193 |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601165347/http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |archive-date=June 1, 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="overholt_etal">{{Cite journal |last1=Overholt |first1=A. C. |last2=Melott |first2=A. L. |last3=Pohl |first3=M. |title=Testing the link between terrestrial climate change and galactic spiral arm transit |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=L101–L103 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/L101 |bibcode=2009ApJ...705L.101O |arxiv=0906.2777|s2cid=734824 }}</ref> <ref name=garlick2002>{{cite book |last=Garlick |first=Mark Antony |title=The Story of the Solar System |publisher=Cambridge University |date=2002 |isbn=978-0-521-80336-6 |page=[https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 46] |url=https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46}}</ref> <ref name=ut20090527>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |work=Universe Today |title=Formation of the Milky Way |first1=Nicholas |last1=Wethington |date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817161011/http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |archive-date=August 17, 2014}}</ref> <ref name="Buser">{{Cite journal |last1=Buser |first1=R. |title=The Formation and Early Evolution of the Milky Way Galaxy |doi=10.1126/science.287.5450.69 |bibcode=2000Sci...287...69B |journal=Science |volume=287 |issue=5450 |pages=69–74 |year=2000 |pmid=10615051 }}</ref> <ref name=majaess2009>{{Cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |title=Characteristics of the Galaxy according to Cepheids |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15096.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=398 |pages=263–270 |year=2009 |issue=1 |doi-access=free |bibcode=2009MNRAS.398..263M |arxiv=0903.4206|s2cid=14316644 }}</ref> <ref name=araa35_217>{{Cite journal |last1=Wakker |first1=B. P. |last2=Van Woerden |first2=H. |doi=10.1146/annurev.astro.35.1.217 |title=High-Velocity Clouds |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=35 |pages=217–266 |year=1997 |bibcode=1997ARA&A..35..217W |s2cid=117861711 }}</ref> <ref name=apj679_L21>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lockman |first1=F. J. |last2=Benjamin |first2=R. A. |last3=Heroux |first3=A. J. |last4=Langston |first4=G. I. |title=The Smith Cloud: A High-Velocity Cloud Colliding with the Milky Way |doi=10.1086/588838 |journal=The Astrophysical Journal |volume=679 |issue=1 |pages=L21–L24 |year=2008 |bibcode=2008ApJ...679L..21L |arxiv=0804.4155|s2cid=118393177 }}</ref> <ref name=science299_5603_65>{{Cite journal |last1=Krauss |first1=L. M. |last2=Chaboyer |first2=B. |title=Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology |doi=10.1126/science.1075631 |journal=Science |volume=299 |issue=5603 |pages=65–69 |year=2003 |pmid=12511641 |bibcode=2003Sci...299...65K |s2cid=10814581 }}</ref> <ref name="del_Peloso">{{cite journal |doi=10.1051/0004-6361:20053307 |bibcode=2005A&A...440.1153D |arxiv=astro-ph/0506458 |title=The age of the Galactic thin disk from Th/Eu nucleocosmochronology. III. Extended sample |date=2005 |last1=del Peloso |first1=E. F. |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=440 |issue=3 |pages=1153–1159|s2cid=16484977 }}</ref> <ref name=berkeley20060109>{{cite press release |title=Milky Way Galaxy is warped and vibrating like a drum |publisher=[[University of California, Berkeley]] |date=January 9, 2006 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |access-date=October 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716013619/http://berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |archive-date=July 16, 2014}}</ref> <ref name=wong20000414>{{cite news |first=Janet |last=Wong |title=Astrophysicist maps out our own galaxy's end |publisher=University of Toronto |date=April 14, 2000 |url=http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp |access-date=January 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070108183824/http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 8, 2007}}</ref> <ref name=Montada>{{cite encyclopedia |first1=Josep Puig |last1=Montada |title=Ibn Bajja |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |date=September 28, 2007 |access-date=July 11, 2008 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120728/http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |archive-date=July 28, 2012}}</ref> <ref name=heidarzadeh2008>{{cite book |first1=Tofigh |last1=Heidarzadeh |pages=[https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599/page/n33 23]–25 |title=A history of physical theories of comets, from Aristotle to Whipple |url=https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599 |url-access=limited |publisher=Springer |date=2008 |isbn=978-1-4020-8322-8}}</ref> <ref name=Livingston>{{Cite journal |first1=John W. |last1=Livingston |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=91 |issue=1 |date=1971 |pages=96–103 [99] |doi=10.2307/600445 |jstor=600445}}</ref> <ref name=pseudoring>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |title=Outer pseudoring in the galaxy |journal=Astronomische Nachrichten |volume=326 |issue=7 |year=2006 |pages=589–605 |doi=10.1002/asna.200585006 |bibcode=2005AN....326Q.599M |arxiv=astro-ph/0510569|s2cid=117118657 }}</ref> <ref name=pseudoring2>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |first2=A. |last2=Rautiainen |title=Kinematics of the outer pseudorings and the spiral structure of the Galaxy |journal=Astronomy Letters |volume=35 |issue=9 |date=2005 |pages=609–624 |doi=10.1134/s1063773709090047 |arxiv=0902.3353 |bibcode=2009AstL...35..609M |citeseerx=10.1.1.247.4658|s2cid=15989486 |s2cid-access=free |url=http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110331210949/http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |archive-date= Mar 31, 2011 }}</ref> <ref name=ragep1993>{{cite book |last1=Ragep |first1=Jamil |title=''Nasir al-Din al-Tusi's Memoir on Astronomy'' (''al-Tadhkira fi 'ilm al-hay' a'') |publisher=Springer-Verlag |location=New York |date=1993 |page=129}}</ref> <!-- <ref name=oconnor_robertson2002>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=November 2002 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |title=Galileo Galilei |publisher=University of St. Andrews |access-date=January 8, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |archive-date=May 30, 2012}}</ref> --> <ref name="our_galaxy">{{cite web |last1=Evans |first1=J. C. |date=November 24, 1998 |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |title=Our Galaxy |publisher=George Mason University |access-date=January 4, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120630/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |archive-date=June 30, 2012}}</ref> <ref name=mactutor_albirundi>{{MacTutor Biography | id=Al-Biruni | title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni }}<!--source supports this comment, but the source is not published--></ref> <ref name=abbey>{{cite web |last=Abbey |first=Lenny |url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130519124426/http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |title=The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown |publisher=The Compleat Amateur Astronomer |access-date=January 4, 2007 |archive-date=May 19, 2013}}</ref> <ref name=pasp100_6>{{Cite journal |last1=Curtis |first1=H. D. |author-link=Heber Doust Curtis |doi=10.1086/132128 |title=Novae in spiral nebulae and the Island Universe Theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=100 |pages=6–7 |year=1988 |bibcode=1988PASP..100....6C |doi-access=free }}</ref> <ref name=weaver>{{cite web |first=Harold F. |last=Weaver |url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |title=Robert Julius Trumpler |publisher=National Academy of Sciences |access-date=January 5, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604/http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |archive-date=June 4, 2012}}</ref> <ref name=apj69_103>{{Cite journal |last1=Hubble |first1=E. P. |author-link=Edwin Hubble |doi=10.1086/143167 |title=A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=69 |pages=103–158 |year=1929 |bibcode=1929ApJ....69..103H |doi-access=free }}</ref> <ref name=jrasc83_6>{{cite journal |last=Sandage |first=Allan |author-link=Allan Sandage |title=Edwin Hubble, 1889–1953 |journal=[[Journal of the Royal Astronomical Society of Canada]] |date=1989 |volume=83 |issue=6 |page=351 |bibcode=1989JRASC..83..351S}}</ref> <ref name=shapley_curtis>{{cite journal |title=The Scale of the Universe |last1=Shapley |first1=H. |last2=Curtis |first2=H. D. |journal=Bulletin of the National Research Council |volume=2 |issue=11 |pages=171–217 |date=1921 |bibcode=1921BuNRC...2..171S}}</ref> <ref name="sparke_gallagher">{{cite book |title=Galaxies in the Universe: An Introduction |last1=Sparke |first1=Linda S.|author1-link=Linda Sparke |last2=Gallagher |first2=John S. |page=90 |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46238-9}}</ref> <ref name="nov2013_planet_estimate">{{cite news |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |title=Milky Way Teeming With Billions Of Earth-Size Planets |last=Borenstein |first=Seth |date=November 4, 2013 |work=The Associated Press |publisher=The Huffington Post |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104000409/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |archive-date=November 4, 2014}}</ref> <ref name=Kafle2012>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=Kinematics of the Stellar Halo and the Mass Distribution of the Milky Way Using Blue Horizontal Branch Stars |journal=The Astrophysical Journal |volume=761 |issue=2 |date=2012 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/761/2/98 |bibcode=2012ApJ...761...98K |arxiv=1210.7527|s2cid=119303111 }}</ref> <ref name=Kafle2014>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=On the Shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way Mass Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=794 |issue=1 |date=2014 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/794/1/59 |bibcode=2014ApJ...794...59K |arxiv=1408.1787|s2cid=119040135 }}</ref> }} {{დედამიწის ადგილმდებარეობა}} {{პორტალი|ასტრონომია}} [[კატეგორია:ირმის ნახტომი| ]] [[კატეგორია:სპირალისებური გალაქტიკები]] dli7k10dv3i34ssrx1z9djtm1z61xe1 5411899 5411897 2026-06-12T12:44:51Z Surprizi 14671 5411899 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|10|06|2026}} {{ინფოდაფა გალაქტიკა | სახელი = ირმის ნახტომი | სურათი = ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg |წარწერა=„ირმის ნახტომი“ ცის კამარაზე | აღმომჩენი = | აღმოჩენის თარიღი = | ეპოქა = [[J2000.0]] | ტიპი = Sb; Sbc; SB(rs)bc<ref name=ssr100_1_129 /><ref name=:01 /> | დახრილობა = {{Dec|−29|00|28.1699}}<ref name="Petrov" /> | სხივის სიჩქარე = | z = | z_შეცდომა = | მანძილი = {{ly|25,881-26,996|7.935-8.277}}<ref name="ehtc_6"/><ref name="idrani"/><ref name="gravity_2019"/> | პირდაპირი აღვლენა = {{RA|17|45|40.03599}}<ref name="Petrov"/> | ბრუნვის სიჩქარე = | ბრუნვის სიჩქარე_შეცდომა = | ვარსკვლავიერი სიდიდე = |ვარსკვლავები= 100-400 მრდ<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> | ხილული ზომები = {{ly|87,400 ± 3,600|26.8 ± 1.1}}<br />{{small|(''diameter; [[Galaxy#Isophotal diameter|D₂₅ isophote]]'')}} | თანავარსკვლავედი = მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი | რადიუსი = {{kly|50|16}} | მასა = {{val|1.15|e=12|u=}}<ref name="SA-20190308" /><ref name="ARX-20190208" /><ref name="Kafle2012" /> | აბსოლუტური ვარსკვლავიერი სიდიდე = | თვისებები = |ეფექტური რადიუსი={{val|5.75|0.38|ul=კპს}}<ref>{{Citation |last1=Lian |first1=Jianhui |title=The size of the Milky Way galaxy |date=June 28, 2024 |arxiv=2406.05604 |last2=Zasowski |first2=Gail |last3=Chen |first3=Bingqiu |last4=Imig |first4=Julie |last5=Wang |first5=Tao |last6=Boardman |first6=Nicholas |last7=Liu |first7=Xiaowei}}</ref> |H I მასშტაბის სიგრძე={{kly|228|70}}<ref name=kalberla>{{cite journal | last1=Kalberla | first1=Peter M.W. | last2=Kerp | first2=Jürgen | title=The H<small>I</small> Distribution of the Milky Way | journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume=47 | issue=1 | date=2009-09-01 | issn=0066-4146 | doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823 |bibcode=2009ARA&A..47...27K| pages=27–61 | url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-082708-101823 | access-date=2025-10-23}}</ref> |თხელი დისკო={{ly|718-1,470|220-450}}<ref name="bland">{{Cite journal |last1=Bland-Hawthorn |first1=Joss |last2=Gerhard |first2=Ortwin |year=2016 |title=The Galaxy in Context: Structural, Kinematic, and Integrated Properties |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=54 |pages=529–596 |arxiv=1602.07702 |bibcode=2016ARA&A..54..529B |doi=10.1146/annurev-astro-081915-023441 |s2cid=53649594}}</ref> |სქელი დისკო={{Kly|8.5 ± 1.6|2.6 ± 0.5}}<ref name="bland" /> |იმპულსის მომენტი=~{{val|1|e=67|u=J s}}<ref>{{Cite web |last=Karachentsev |first=Igor |title=Double Galaxies §&nbsp;7.1 |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054350/https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=April 5, 2015 |website=ned.ipac.caltech.edu |publisher=Izdatel'stvo Nauka}}</ref> |label1=მზის [[გალაქტიკური წელი|გალაქტიკური ბრუნვის პერიოდი]]|data1={{val|212|e=6|ul=წ}}<ref name="newview">{{Cite web |date=April 1, 2020 |title=A New Map of the Milky Way |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427183810/https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |archive-date=April 27, 2021 |access-date=August 10, 2022 |website=[[Scientific American]]}}</ref> | label2 = [[სიმჭიდროვის ტალღის თეორია|სპირალური დისკოს ბრუნვის პერიოდი]] | data2 = 220-{{val|360|e=6|ul=წ}}<ref name=rotation_pattern_speeds /> | label3 = [[ტოტიანი სპირალური გალაქტიკა|ტოტიანი სპირალური გალაქტიკის ბრუნვის პერიოდი]] | data3 = 160-{{val|180|e=6|ul=წ}}<ref name="structure">{{Cite journal |last1=Shen |first1=Juntai |last2=Zheng |first2=Xing-Wu |year=2020 |title=The bar and spiral arms in the Milky Way: Structure and kinematics |journal=Research in Astronomy and Astrophysics |volume=20 |issue=10 |page=159 |arxiv=2012.10130 |bibcode=2020RAA....20..159S |doi=10.1088/1674-4527/20/10/159 |s2cid=229005996}}</ref> | label4 = სიჩქარე CMB ათვლის სისტემასთან მიმართებაში | data4 = {{val|552.2|5.5|u=km/s}}<ref name=COBE1993 /> | label5 = Escape velocity at Sun's position | data5 = {{val|550|u=km/s}}<ref name="Kafle2014" /> | label6 = Dark matter density at Sun's position | data6 = {{val|0.0088|0.0024|0.0018}} {{solar mass|link=yes}}<nowiki/>pc{{sup|−3}} ({{val|0.35|0.08|0.07}} GeV&nbsp;cm⁻³)<ref name="Kafle2014" /> }} '''ირმის ნახტომი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> აგრეთვე ცნობილი როგორც '''ხარის ნავალი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''იერუსალიმის გზა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დათვისფეხა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''ცის-იკანკლედი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დევის ნამუხლარი'''<ref name="ენციკლოპედია"/> ({{lang-la|Via Lactea}}; {{lang-el|Γαλαξίας|galaxias|რძიანი გზა}}) — [[გალაქტიკა]], რომელიც სხვა ვარსკვლავურ სისტემებთან ერთად მოიცავს ჩვენს [[მზის სისტემა]]საც. ირმის ნახტომი არის ტოტიანი (ბარიანი) სპირალური გალაქტიკა D₂₅ იზოფოტალური დიამეტრით, რომელიც შეფასებულია 87,400 ± 3,600 სინათლის წლით (26.8 ± 1.1 კილოპარსეკი), მაგრამ სპირალური მკლავების სისქე დაახლოებით 1000 სინათლის წელია (უფრო მეტი ტოტის ხაზთან). ბოლოდროინდელი სიმულაციების მიხედვით, ბნელი მატერიის არე, რომელიც ასევე შეიცავს ზოგიერთ ხილულ ვარსკვლავს, შეიძლება გაგრძელდეს თითქმის 2 მილიონი სინათლის წლის დიამეტრამდე (613 კპს).<ref name=croswell2020 /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომს რამდენიმე თანამგზავრი-გალაქტიკა გააჩნია და შედის [[ადგილობრივი ჯგუფი|გალაქტიკათა ადგილობრივ ჯგუფში]], რომელიც თავის მხრივ [[ქალწულის ზეგროვა|ქალწულის ზეგროვის]] ნაწილს წარმოადგენს, ის კი თავად [[ლანიაკეა]]ს ზეგროვის კომპონენტია.<ref name=":001" /><ref name=":002" /> ვარაუდობენ, რომ იგი შეიცავს 100-400 მილიარდ [[ვარსკვლავი|ვარსკვლავს]]<ref name=":003" /><ref name=":004" /> და სულ მცირე ამდენივე [[პლანეტა]]ს.<ref name="Nature-20120111" /><ref name="Space-20130102"/> მზის სისტემა მდებარეობს გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27 000 [[სინათლის წელი|სინათლის წლის]] (8.3 კპს) რადიუსში,<ref name="Gillessen2016" /> [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდეზე, რომელიც გაზისა და მტვრის სპირალური ფორმის კონცენტრაციაა. ყველაზე შიდა 10 000 სინათლის წლის ვარსკვლავები ქმნიან ამობურცულობას და ერთ ან მეტ ტოტს, რომლებიც გამოსხივდება ამობურცულობიდან. გალაქტიკური ცენტრი არის ინტენსიური რადიოწყარო, რომელიც ცნობილია, როგორც [[მშვილდოსანი A*]], ზემასიური [[შავი ხვრელი]] 4,100 (± 0.034) მილიონი მზის მასით.<ref name="NYT-20220131"/><ref name="ARX-20220128"/> ირმის ნახტომის უძველესი ვარსკვლავები თითქმის ისეთივე ძველია, როგორც თავად სამყარო და, სავარაუდოდ, [[დიდი აფეთქება|დიდი აფეთქების]] ბნელი საუკუნეების შემდეგ მალევე ჩამოყალიბდნენ.<ref name="HD_140283_(arXiv)"/> [[გალილეო გალილეი]]მ პირველად [[1610]] წელს თავისი ტელესკოპით სინათლის ზოლი ცალკეულ ვარსკვლავებად დაყო. 1920-იანი წლების დასაწყისამდე ასტრონომების უმეტესობა ფიქრობდა, რომ ირმის ნახტომი სამყაროს ყველა ვარსკვლავს შეიცავდა.<ref name=":005" /> ასტრონომებს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისს]] შორის [[1920]] წელს გამართული დიდი დებატების შემდეგ,<ref name="shapley_curtis" /> [[ედუინ ჰაბლი]]ს [[1923]] წელს ჩატარებულმა დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი გალაქტიკიდან მხოლოდ ერთ-ერთი იყო. ==მითოლოგია== {{მთავარი|ირმის ნახტომი მითოლოგიაში}} ბაბილონურ ეპიკურ პოემა „ენუმა ელიში“, ირმის ნახტომი შექმნილია პირველყოფილი მარილიანი წყლის დრაკონის, ტიამატის, მოკვეთილი კუდისგან, რომელიც ბაბილონის ეროვნულმა ღმერთმა, მარდუქმა, ცაში დასვა მისი მოკვლის შემდეგ.<ref name=":006"/><ref name=":007"/> ოდესღაც ითვლებოდა, რომ ეს ამბავი ეფუძნებოდა შუმერულ ძველ ვერსიას, რომელშიც ტიამატი ნიპურის ენლილმა მოკლა,<ref name=":008"/><ref name="Lambert1964"/> მაგრამ ახლა ითვლება, რომ ეს მხოლოდ ბაბილონელი პროპაგანდისტების გამოგონებაა, რომელთა მიზანია მარდუკის შუმერულ ღვთაებებზე უპირატესად წარმოჩენა.<ref name="Lambert1964" /> ბულგარულად ცნობილია „ჩალის“, „სალმატას“ სახელითაც: ღარიბი კაცი გოდრით სვინის (ნათლიის) ჩალას იპარავს. გოდორი ძირგავარდნილი აღმოჩნდა, ჩალა გზაში ებნევა. დილით სვინა კარზე მოადგება, ქურდობას საყვედურობს. კაცი თავს იმართლებს. მაშინ სვინა წყევლის: ამ გზაზე დაფენილ ჩალას ცეცხლი წაეკიდოს და არასოდეს ჩაქრეს, რომ შენი ქურდობა მოგაგონოსო. ჩალას ცეცხლი წაეკიდა და ასე გაჩნდა ცაზე თეთრი ზოლი.{{Sfn-2|„მითოლოგიური ლექსიკონი“|1983|გვ=228-229}} ==ვიზუალური მხარე== [[ფაილი:Milky Way Night Sky Black Rock Desert Nevada.jpg|მინი|მაქსიმალურად ბნელი ადგილიდან დანახული ირმის ნახტომი]] ირმის ნახტომი დედამიწიდან ჩანს, როგორც თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, დაახლოებით 30° სიგანის, რომელიც ღამის ცაზე რკალისებურად არის გამოკვეთილი.<ref name=pasachoff1994 /> მიუხედავად იმისა, რომ მთელ ცაზე შეუიარაღებელი თვალით დანახული ყველა ცალკეული ვარსკვლავი ირმის ნახტომის გალაქტიკის ნაწილია, ტერმინი „ირმის ნახტომი“ შემოიფარგლება სინათლის ამ ზოლით.<ref>{{Cite book |last=Rey |first=H. A. |url=https://archive.org/details/stars00hare/page/145 |title=The Stars |date=1976 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-395-24830-0 |page=[https://archive.org/details/stars00hare/page/145 145]}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |url=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |title=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium |last2=Filippenko |first2=Alex |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-68756-1 |page=384 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142950/https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> სინათლე წარმოიქმნება გალაქტიკური სიბრტყის მიმართულებით განლაგებული ვარსკვლავებისა და სხვა მასალის გროვისაგან. ზოლის გარშემო უფრო კაშკაშა რეგიონები ჩანს როგორც რბილი ვიზუალური ლაქები, რომლებიც ცნობილია, როგორც [[ვარსკვლავთგროვა]]. მათგან ყველაზე თვალსაჩინოა [[დიდი მშვილდოსნის ვარსკვლავთგროვა]], გალაქტიკის ცენტრალური ამოზნექილი ნაწილი.<ref>{{Cite journal |last=Crossen |first=Craig |date=July 2013 |title=Observing the Milky Way, part I: Sagittarius & Scorpius |journal=Sky & Telescope |language=en |volume=126 |issue=1 |page=24 |bibcode=2013S&T...126a..24C}}</ref> ზოლის შიგნით არსებული ბნელი რეგიონები, როგორიცაა დიდი ნაპრალი და ქვანახშირის ტომარა, არის ადგილები, სადაც [[კოსმოსური მტვერი]] ბლოკავს შორეული ვარსკვლავების სინათლეს. სამხრეთ ნახევარსფეროს ხალხები, მათ შორის ინკები და ავსტრალიელი აბორიგენები, ამ რეგიონებს ბნელ ღრუბლების თანავარსკვლავედებად მიიჩნევდნენ.<ref>{{Cite book |last=Urton |first=Gary |title=At the Crossroads of the Earth and the Sky: An Andean Cosmology |date=1981 |publisher=Univ. of Texas Pr. |isbn=0-292-70349-X |series=Latin American Monographs |volume=55 |location=Austin |pages=102–4, 109–11 |author-link=Gary Urton}}</ref> ცის ის არეალი, რომელსაც ირმის ნახტომი ფარავს, [[აცილების ზონა]]ს უწოდებენ.<ref>{{Cite web |last=Starr |first=Michelle |date=July 14, 2020 |title=A Giant 'Wall' of Galaxies Has Been Found Stretching Across The Universe |url=https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205141100/https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |archive-date=February 5, 2021 |access-date=May 5, 2022 |website=ScienceAlert |language=en-gb}}</ref> ირმის ნახტომს შედარებით დაბალი ზედაპირული სიკაშკაშე აქვს. მისი ხილვადობა შეიძლება მნიშვნელოვნად შემცირდეს ფონური სინათლის გამო, როგორიცაა სინათლის დაბინძურება ან მთვარის შუქი. ირმის ნახტომის ხილვადობისთვის ცა უნდა იყოს დაახლოებით 20.2 მაგნიტუდაზე მუქი კვადრატულ წამში.<ref>{{Cite journal |last=Crumey |first=Andrew |date=2014 |title=Human contrast threshold and astronomical visibility |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=442 |issue=3 |pages=2600–2619 |arxiv=1405.4209 |bibcode=2014MNRAS.442.2600C |doi=10.1093/mnras/stu992 |doi-access=free |s2cid=119210885}}</ref> ის უნდა იყოს ხილული, თუ ზღვრული მაგნიტუდა დაახლოებით +5.1 ან მეტია და აჩვენებს დიდ დეტალებს +6.1-ზე.<ref name="steinicke_sakiel2007" /> ეს ართულებს ირმის ნახტომის დანახვას კაშკაშა განათებული ურბანული ან გარეუბნული ტერიტორიებიდან, მაგრამ ძალიან თვალსაჩინოა სოფლის ტერიტორიებიდან დანახვისას, როდესაც მთვარე ჰორიზონტს ქვემოთაა. ხელოვნური ღამის ცის სიკაშკაშის რუკები აჩვენებს, რომ დედამიწის მოსახლეობის ერთ მესამედზე მეტს არ შეუძლია ირმის ნახტომის დანახვა სახლებიდან სინათლის დაბინძურების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Falchi |first1=Fabio |last2=Cinzano |first2=Pierantonio |last3=Duriscoe |first3=Dan |last4=Kyba |first4=Christopher C. M. |last5=Elvidge |first5=Christopher D. |last6=Baugh |first6=Kimberly |last7=Portnov |first7=Boris A. |last8=Rybnikova |first8=Nataliya A. |last9=Furgoni |first9=Riccardo |date=June 1, 2016 |title=The new world atlas of artificial night sky brightness |journal=Science Advances |language=en |volume=2 |issue=6 |article-number=|arxiv=1609.01041 |bibcode=2016SciA....2E0377F |doi=10.1126/sciadv.1600377 |issn=2375-2548 |pmc=4928945 |pmid=27386582}}</ref> დედამიწიდან დანახვისას, ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყის ხილული რეგიონი იკავებს ცის იმ ნაწილს, რომელიც მოიცავს 30 თანავარსკვლავედს. გალაქტიკური ცენტრი მდებარეობს [[მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი]]ს მიმართულებით, სადაც ირმის ნახტომი ყველაზე კაშკაშაა. მშვილდოსნიდან, თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, როგორც ჩანს, გადის გალაქტიკურ ანტიცენტრში, [[მეეტლის თანავარსკვლავედი|მეეტლის თანავარსკვლავედში]]. შემდეგ ზოლი ცის გარშემო აგრძელებს მოძრაობას, უკან მშვილდოსნამდე, ცას ორ დაახლოებით თანაბარ ნახევარსფეროდ ყოფს.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=James |date=November 14, 2015 |title=Which Constellations Can Be Seen Along The Milky Way? |url=https://www.astronomytrek.com/which-constellation-can-be-seen-along-the-milky-way/ |access-date=August 13, 2024 |language=en-US}}</ref> გალაქტიკური სიბრტყე [[ეკლიპტიკა|ეკლიპტიკის]] მიმართ (ცაში მზის გზა) დაახლოებით 60°-ით არის დახრილი. ის ციური ეკვატორის მიმართ 63°-იანი კუთხითაა დახრილი.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Galactic Plane {{!}} COSMOS |url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane |access-date=July 9, 2025 |website=astronomy.swin.edu.au}}</ref> ===შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვება=== ირმის ნახტომის სინათლის ზოლისა და მისი გალაქტიკური ცენტრის დაკვირვებისთვის საჭიროა შემდეგი პირობები:<ref>{{Cite web |last=Forecast |first=Milky Way |title=How to See the Milky Way: Complete Beginner's Guide |url=https://milkywayforecast.com/guides/how-to-see-milky-way |access-date=2026-04-26 |website=milkywayforecast.com |language=en}}</ref> *თვალების ადაპტაცია ბნელ ცაზე (30 წუთი); *დაბალი სინათლის დაბინძურება (ბორთლის სკალით 4 ან უფრო დაბალი); *დაბალი მთვარის შუქი ან საერთოდ მისი არ ყოფნა (ახალი მთვარის 5-დღიანი ფანჯრის დროს); *ნისლისა და ტენიანობის დაბალი დონე; *სწორედ შერჩეული წლის დრო იმ ნახევარსფეროსთვის, საიდანაც აკვირდებით; *ღამის სწორი დრო; სხვა ციური ობიექტების მსგავსად, ღამის ცაზე ის ამოდის და ეშვება. ხედვის სწორი მიმართულება: ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ის სამხრეთით მდებარეობს, მშვილდოსანსა და მორიელს შორის. სამხრეთ ნახევარსფეროში, ის კილსა და კენტავრთან ახლოსაა. ==კვლევის ისტორია== ===უძველესი, შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვებები=== „მეტეოროლოგიაში“ [[არისტოტელე]] (ძვ. წ. 384-322) აცხადებს, რომ ბერძენმა ფილოსოფოსებმა [[ანაქსაგორა]]მ (დაახლ. ძვ. წ. 500–428) და [[დემოკრიტე]]მ (ძვ. წ. 460–370) ივარაუდეს, რომ ირმის ნახტომი არის ვარსკვლავების ნათება, რომლებიც პირდაპირ არ ჩანს დედამიწის ჩრდილის გამო, მაშინ როცა სხვა ვარსკვლავები მზისგან იღებენ სინათლეს, მაგრამ მათი ნათება მზის სხივებით არის დაფარული.<ref>Aristotle with W. D. Ross, ed., ''The Works of Aristotle'' ... (Oxford, England: Clarendon Press, 1931), vol. III, ''Meteorologica'', E. W. Webster, trans., Book 1, Part 8, [https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft#page/n37/mode/2up/ pp. 39–40] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411091135/https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft|date=April 11, 2016}}: "(2) Anaxagoras, Democritus, and their schools say that the milky way is the light of certain stars ... shaded by the earth from the sun's rays."</ref> თავად არისტოტელე თვლიდა, რომ ირმის ნახტომი დედამიწის ზედა ატმოსფეროს ნაწილი იყო, ვარსკვლავებთან ერთად, და რომ ის ვარსკვლავების წვის თანმდევი პროდუქტი იყო, რომელიც არ იფანტებოდა ატმოსფეროში მისი უკიდურესი მდებარეობის გამო და ქმნიდა მის დიდ წრეს. მისი თქმით, ირმის ნახტომის გალაქტიკის რძისფერი იერსახე [[დედამიწის ატმოსფერო]]ს გარდატეხის გამოა.<ref name="What does your image show">{{Cite web |title=What does your image show |url=http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315164805/http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |archive-date=March 15, 2023 |access-date=October 20, 2022 |website=mo-www.harvard.edu}}</ref><ref name="Montada" /><ref>{{Cite book |last1=Aristotle |url=http://archive.org/details/workstranslatedi03arisuoft |title=Works |translator1-first=William David |translator1-last=Ross |translator2-last=Smith |translator2-first=John Alexander |date=1931<!--Ignore the archive.org metadata. Pay attention to what's actually on the title page--> |location=Oxford |publisher=Clarendon Press <!--these people just digitized the archive.org copy: |others=Robarts – University of Toronto--> |page=345}}</ref> ნეოპლატონისტმა ფილოსოფოსმა [[ოლიმპიოდორე უმცროსი|ოლიმპიოდორე უმცროსმა]] (დაახლ. 495–570 წწ.) გააკრიტიკა ეს შეხედულება და ამტკიცებდა, რომ თუ ირმის ნახტომი მთვარეზე ქვემთვარის ფორმის იქნებოდა, ის დედამიწაზე სხვადასხვა დროსა და ადგილას განსხვავებულად უნდა ჩანდეს და რომ მას [[პარალაქსი]] უნდა ჰქონდეს, რაც მას არ აქვს. მისი აზრით, ირმის ნახტომი ციურია. ამ იდეამ მოგვიანებით მუსლიმურ სამყაროზე დიდ გავლენა იქონია.<ref name="heidarzadeh2008" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ალ-ბირუნი]]მ (973–1048) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „ნისლიანი ვარსკვლავების ბუნების უთვალავი ფრაგმენტების ერთობლიობაა“.<ref name="mactutor_albirundi" /> [[ალ-ანდალუსია|ანდალუსიელმა]] ასტრონომმა ავემპასემ (გარდაიცვალა 1138 წელს) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა, მაგრამ დედამიწის ატმოსფეროში უწყვეტ გამოსახულებას წარმოადგენდა, რის დასტურადაც მოიყვანა იუპიტერისა და მარსის შეერთების დაკვირვება [[1106]] ან [[1107]] წლებში.<ref name="Montada" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ნასირ ალ-დინ ტუსი]]მ (1201–1274) თავის ნაშრომში „თადკირა“ დაწერა: „ირმის ნახტომი, ანუ გალაქტიკა, შედგება ძალიან დიდი რაოდენობით პატარა, მჭიდროდ დაჯგუფებული ვარსკვლავებისგან, რომლებიც, მათი კონცენტრაციისა და სიმცირის გამო, ღრუბლიან ლაქებს ჰგვანან. ამის გამო, მას რძის ფერს ადარებდნენ“.<ref name="ragep1993" /> იბნ ქაიმ ალ-ჯავზიამ (1292–1350) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „უამრავი პაწაწინა ვარსკვლავია, რომლებიც ერთად არიან შეკრებილნი უძრავი ვარსკვლავების სფეროში“.<ref name="Livingston" /> ===დაკვირვებები ტელესკოპებით=== [[ფაილი:Herschel-Galaxy.png|მინი|ირმის ნახტომის ფორმა, რომელიც უილიამ ჰერშელის მიერ 1785 წელს ვარსკვლავების დათვლის მიხედვით იქნა გამოტანილი. მზის სისტემა ცენტრთან ახლოს იყო ნავარაუდები]] ირმის ნახტომის, როგორც მრავალი ვარსკვლავისგან შემდგარი სისტემის, დადასტურება [[1610]] წელს გაჩნდა, როდესაც [[გალილეო გალილეი]]მ [[ოპტიკური ტელესკოპი]] გამოიყენა ირმის ნახტომის შესასწავლად და აღმოაჩინა, რომ ის უამრავი მკრთალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა.<ref>{{Cite web |title=Galileo Galilei - Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo/ |access-date=2026-04-29 |website=Maths History |language=en}}</ref> [[1755]] წლის ტრაქტატში [[იმანუელ კანტი|იმანუელ კანტმა]], [[ტომას რაიტი]]ს ვარაუდის არასწორად ინტერპრეტაციისას, რომ ირმის ნახტომს ბუშტის ფორმა ჰქონდა, ვარაუდობდა (სწორად), რომ ირმის ნახტომი შესაძლოა უზარმაზარი რაოდენობის ვარსკვლავებისგან შემდგარი მბრუნავი სხეული ყოფილიყო, რომლებიც ერთმანეთთან შეკავებულია მზის სისტემის მსგავსი გრავიტაციული ძალებით, მაგრამ გაცილებით დიდ მასშტაბებში.<ref name=Sanders-2013>{{Citation |title=The Discovery of the Milky Way Galaxy |date=2013 |work=Revealing the Heart of the Galaxy: The Milky Way and its Black Hole |pages=13–24 |editor-last=Sanders |editor-first=Robert H. |access-date=2026-04-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139856546.002 |isbn=978-1-107-03918-6}}</ref>  შედეგად მიღებული ვარსკვლავების დისკო, შიგნიდან ჩვენი პერსპექტივიდან ცაზე ზოლად იქნებოდა დანახული. რაიტმა და კანტმა ასევე ივარაუდეს, რომ ღამის ცაზე ხილული ნისლეულებიდან ზოგიერთი შესაძლოა თავად ცალკეული „გალაქტიკები“ ყოფილიყო, ჩვენის მსგავსი.<ref name=Sanders-2013/> კანტი როგორც ირმის ნახტომს, ასევე „[[გალაქტიკური ნისლეულები|გალაქტიკურ ნისლეულებს]]“ „კუნძულოვან სამყაროებს“ უწოდებდა, ტერმინი, რომელიც 1930-იან წლებამდეც აქტუალური იყო.<ref name="our_galaxy" /> ირმის ნახტომის ფორმისა და მასში მზის პოზიციის აღწერის პირველი მცდელობა [[უილიამ ჰერშელი|უილიამ ჰერშელმა]] [[1785]] წელს განახორციელა, ხილული ცის სხვადასხვა რეგიონში ვარსკვლავების რაოდენობის ფრთხილად დათვლით. მან შექმნა ირმის ნახტომის ფორმის დიაგრამა, მზის სისტემის ცენტრთან ახლოს მდებარეობით.<ref name=Sanders-2013/> [[1845]] წელს ლორდ როსმა ააგო ახალი ტელესკოპი და შეძლო ინდივიდუალური წერტილოვანი წყაროების გარჩევა იმ დროისთვის ბნელ შესქელებებში, რომლებიც ნისლეულების სახელითაა ცნობილი და ასევე სპირალური სტრუქტურის იდენტიფიცირება იმაში, რაც დღეს [[მორევი (გალაქტიკა)|მორევის გალაქტიკის]] (M51) სახელითაა ცნობილი.<ref name=abbey /><ref>See: * Rosse revealed the spiral structure of [[Whirlpool Galaxy]] (M51) at the 1845 meeting of the British Association for the Advancement of Science. Rosse's illustration of M51 was reproduced in J. P. Nichol's 1846 book. ** {{cite journal |last1=Rosse |first1=Earl of |title=On the nebula 25 Herschel, or 61 [should read: 51] of Messier's catalogue |journal=Report of the Fifteenth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; Held at Cambridge in June 1845 § Notices and Abstracts of Miscellaneous Communications to the Sections |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1846 |page=4 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310235347/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |url-status=live }} ** {{Cite book |last=Nichol |first=John Pringle |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |title=Thoughts on Some Important Points Relating to the System of the World |date=1846 |publisher=William Tait |location=Edinburgh, Scotland |page=23 |access-date=February 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308094837/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} Rosse's illustration of the Whirlpool Galaxy appears on the plate that immediately precedes p. 23. * {{cite journal |last1=South |first1=James |title=Auszug aus einem Berichte über Lord ''Rosse's'' grosses Telescop, den Sir ''James South'' in The Times, Nr. 18899, 1845 April 16 bekannt gemacht hat |journal=Astronomische Nachrichten |date=1846 |volume=23 |issue=536 |pages=113–118 |doi=10.1002/asna.18460230802 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |trans-title=Excerpt from a report about Lord Rosse's great telescope, which Sir James South made known in The Times [of London], no. 18,899, 1845 April 16 |language=de |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145128/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |url-status=live }} On March 5, 1845, Rosse observed M51, the [[Whirlpool Galaxy]]. From column 115: "The most popularly known nebulæ observed this night were the ring nebulæ in the Canes Venatici, or the 51st of Messier's catalog, which was resolved into stars with a magnifying power of 548". * {{cite journal |last1=Robinson |first1=T. R. |title=On Lord Rosse's telescope |journal=Proceedings of the Royal Irish Academy |date=1845 |volume=3 |issue=50 |pages=114–133 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |access-date=February 17, 2020 |archive-date=June 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610193425/https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |url-status=live }} Rosse's early observations of nebulae and galaxies are discussed on pp. 127–130. * {{cite journal |last1=Rosse |first1=The Earl of |title=Observations on the nebulae |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=1850 |volume=140 |issue=140 |pages=499–514 |url=https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |doi=10.1098/rstl.1850.0026 |doi-access=free |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142957/https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |url-status=live }} Rosse's illustrations of nebulae and galaxies appear on the plates that immediately precede the article. * {{cite journal |last1=Bailey |first1=M. E. |last2=Butler |first2=C. J. |last3=McFarland |first3=J. |title=Unwinding the discovery of spiral nebulae |journal=Astronomy & Geophysics |date=April 2005 |volume=46 |issue=2 |pages=2.26–2.28 |doi=10.1111/j.1468-4004.2005.46226.x |doi-access=free}}</ref> [[1904]] წელს, ვარსკვლავების საკუთარი მოძრაობების შესწავლისას, [[იაკობუს კაპტეინი|იაკობუს კაპტეინმა]] განაცხადა, რომ ეს შემთხვევითი არ იყო, როგორც იმ დროს ითვლებოდა; ვარსკვლავები შეიძლებოდა დაიყოს ორ ნაკადად, რომლებიც თითქმის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობდნენ.<ref>See: * {{Cite book |last=Kapteyn |first=Jacobus Cornelius |title=Congress of Arts and Science, Universal Exposition, St. Louis, 1904 |date=1906 |publisher=Houghton, Mifflin and Co. |editor-last=Rogers |editor-first=Howard J. |volume=4 |location=Boston and New York |pages=396–425 |chapter=Statistical methods in stellar astronomy |access-date=February 6, 2020 |chapter-url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308053515/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} From pp. 419–420: "It follows that the one set of the stars must have a systematic motion relative to the other.&nbsp;... these two main directions of motion must be in reality diametrically opposite." * {{cite journal |last1=Kapteyn |first1=J. C. |title=Star streaming |journal=Report of the Seventy-fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science, South Africa |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1905 |pages=257–265 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042552/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |url-status=live }}</ref> მოგვიანებით გაირკვა, რომ კაპტეინის მონაცემები იყო ირმის ნახტომის ბრუნვის პირველი მტკიცებულება,<ref>See: * {{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |date=1907 |title=Ueber die Eigenbewegungen der Fixsterne |trans-title=On the proper motions of the fixed stars |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |url-status=live |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen (Reports of the Royal Society of Science at Göttingen) |language=de |volume=5 |pages=614–632 |bibcode=1907NWGot...5..614S |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308142441/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |archive-date=March 8, 2021 |access-date=February 6, 2020}} * {{cite journal |last1=Schwarzschild |first1=K. |title=Ueber die Bestimmung von Vertex und Apex nach der Ellipsoidhypothese aus einer geringeren Anzahl beobachteter Eigenbewegungen |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen |date=1908 |pages=191–200 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |trans-title=On the determination, according to the ellipsoid hypothesis, of the vertex and apex from a small number of observed proper motions |language=de |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308024321/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |url-status=live }}</ref> რამაც საბოლოოდ [[ბერტილ ლინდბლადი]]სა და [[იან ჰენდრიკ ოორტი|იან ოორტის]] მიერ გალაქტიკური ბრუნვის აღმოჩენამდე მიიყვანა. [[1917]] წელს, [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისმა]] დააკვირდა ანდრომედას ახალ ვარსკვლავ S-ს დიდი ანდრომედას ნისლეულში (მესიეს ობიექტი 31). ფოტოგრაფიული ჩანაწერების ძიებისას მან კიდევ 11 ახალი ვარსკვლავი აღმოაჩინა. კერტისმა შენიშნა, რომ ეს ახალი ვარსკვლავიერები, საშუალოდ, 10 სიდიდით უფრო მკრთალი იყო, ვიდრე ირმის ნახტომში მომხდარი. შედეგად, მან შეძლო მანძილის 150,000 პარსეკის შეფასება. ის გახდა „სამყაროების კუნძულის“ ჰიპოთეზის მომხრე, რომლის მიხედვითაც სპირალური ნისლეულები დამოუკიდებელი გალაქტიკები იყო.<ref>{{Cite journal |last=Curtis |first=Heber D. |date=1917 |title=Novae in spiral nebulae and the island universe theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=29 |issue=171 |pages=206–207 |bibcode=1917PASP...29..206C |doi=10.1086/122632 |doi-access=free}}</ref><ref name=pasp100_6 /> [[1920]] წელს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და ჰებერ კერტისს შორის გაიმართა დიდი დებატები ირმის ნახტომის ბუნების, სპირალური ნისლეულების და სამყაროს ზომების შესახებ. დიდი ანდრომედას ნისლეულის გარე გალაქტიკის არსებობის შესახებ თავისი მტკიცების დასასაბუთებლად, კერტისმა აღნიშნა ირმის ნახტომში მტვრის ღრუბლების მსგავსი ბნელი ზოლების გაჩენა, ასევე [[დოპლერის ეფექტი|დოპლერის მნიშვნელოვანი წანაცვლება]].<ref name=weaver /> კამათი საბოლოოდ გადაჭრა [[ედუინ ჰაბლი|ედუინ ჰაბლმა]] 1920-იანი წლების დასაწყისში [[მაუნტ ვილსონის ობსერვატორია|მაუნტ ვილსონის ობსერვატორიის]] 2.5 მეტრიანი ჰუკერის ტელესკოპის გამოყენებით. ამ ახალი ტელესკოპის სინათლის შეგროვების ძალით, მან შეძლო ასტრონომიული ფოტოების გადაღება, რომლებიც ზოგიერთი სპირალური ნისლეულის გარე ნაწილებს ცალკეული ვარსკვლავების კოლექციებად ყოფდა. მან ასევე შეძლო ზოგიერთი ცეფეიდური ცვლადის იდენტიფიცირება, რომელთა გამოყენებაც შეეძლო ნისლეულებამდე მანძილის შესაფასებლად. მან აღმოაჩინა, რომ ანდრომედას ნისლეული მზიდან 275 000 პარსეკის დაშორებით მდებარეობს, რაც ძალიან შორსაა იმისთვის, რომ ირმის ნახტომის ნაწილი ყოფილიყო.<ref name=jrasc83_6 /><ref name=apj69_103 /> ===დაკვირვებები თანამგზავრებით=== [[ევროპის კოსმოსური სააგენტო]]ს [[კოსმოსური ხომალდი]] [[Gaia]] მილიარდი ვარსკვლავის პარალაქსის განსაზღვრით მანძილის შეფასებას იძლევა და ირმის ნახტომის რუკას ქმნის.<ref>{{Cite web |date=September 14, 2016 |title=New Milky Way Map Is a Spectacular Billion-Star Atlas |url=http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915183426/http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science/ |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gaia > Gaia DR1 |url=http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915091251/http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |website=www.cosmos.esa.int}}</ref> Gaia-ს მონაცემები შეფასებულია, როგორც „ტრანსფორმაციული“. შეფასებულია, რომ Gaia-მ დაკვირვებული ვარსკვლავების რაოდენობა 1990-იან წლებში დაახლოებით 2 მილიონიდან 2 მილიარდამდე გაზარდა. მან სივრცის გაზომვადი მოცულობა რადიუსში 100-ჯერ და სიზუსტით 1000-ჯერ გაზარდა.<ref name="Skibba">{{Cite journal |last=Skibba |first=Ramin |date=June 10, 2021 |title=A galactic archaeologist digs into the Milky Way's history |url=https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |url-status=live |journal=Knowable Magazine |doi=10.1146/knowable-060921-1 |s2cid=236290725 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804193831/https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |archive-date=August 4, 2022 |access-date=August 4, 2022 |doi-access=free}}</ref> [[2020]] წელს ჩატარებულმა კვლევამ დაასკვნა, რომ Gaia-მ გალაქტიკის მერყევი მოძრაობა აღმოაჩინა, რაც შესაძლოა გამოწვეული იყოს „დისკოს ბრუნვის ღერძის არასფერული ჰალოს მთავარ ღერძთან მიმართებაში არასწორი განლაგებით, ან ჰალოში დაგროვილი მატერიით, რომელიც გვიანი დაცემის დროს იქნა მიღებული, ან ახლომდებარე, ურთიერთქმედი თანამგზავრული გალაქტიკებიდან და მათი თანმდევი მოქცევით“.<ref>{{Cite journal |last1=Poggio |first1=E. |last2=Drimmel |first2=R. |last3=Andrae |first3=R. |last4=Bailer-Jones |first4=C. A. L. |last5=Fouesneau |first5=M. |last6=Lattanzi |first6=M. G. |last7=Smart |first7=R. L. |last8=Spagna |first8=A. |date=2020 |title=Evidence of a dynamically evolving Galactic warp |journal=Nature Astronomy |volume=4 |issue=6 |pages=590–596 |arxiv=1912.10471 |bibcode=2020NatAs...4..590P |doi=10.1038/s41550-020-1017-3 |s2cid=209444772}}</ref> [[2024]] წლის აპრილში გამოქვეყნდა საწყისი კვლევები და მასთან დაკავშირებული რუკები, რომლებიც ირმის ნახტომის მაგნიტურ ველებს მოიცავდა.<ref name="NYT-20240419">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |title=The Dusty Magnets of the Milky Way |url=https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |date=April 19, 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240419104158/https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |archive-date=April 19, 2024 |access-date=April 19, 2024 }}</ref> ==ასტროგრაფია== ===მზის მდებარეობა და სამეზობლო=== {{მთავარი|დედამიწის მდებარეობა}} მზე მდებარეობს [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდესთან ახლოს, ადგილობრივი ბუშტის ადგილობრივ ვარსკვლავთშორის ღრუბელში, [[რედკლიფის ტალღა]]სა და გაყოფილი ხაზოვანი სტრუქტურების (ყოფილი [[გოულდის სარტყელი]]) შორის.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=January 7, 2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520 |number=7794}}</ref> გილესენის და სხვების (2016) მიერ Sgr A*-ის გარშემო ვარსკვლავური ორბიტების შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ მზე გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27.14 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (8.32 ± 0.14 კპს)<ref name="Gillessen2016" /> მანძილზე მდებარეობს. ბოელმა და სხვებმა (2016) მნიშვნელობა კიდევ უფრო შეამცირეს — 25.64 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (7.86 ± 0.14 კპს), ასევე ვარსკვლავის ორბიტის ანალიზის გამოყენებით.<ref name="boehle2016" /> მზე ამჟამად გალაქტიკური დისკოს ცენტრალური სიბრტყის 5-30 პარსეკით (16-98 სინ. წელი) ზემოთ ან ჩრდილოეთით მდებარეობს.<ref name=majaess2009 /> ადგილობრივ მკლავსა და პერსევსის მკლავს შორის მანძილი დაახლოებით 2000 პარსეკია (6500 სინ. წელი).<ref name="fn9" /> მზე და შესაბამისად, მზის სისტემა, მდებარეობს ირმის ნახტომის გალაქტიკურ სასიცოცხლო ზონაში.<ref name="mullen-2001">{{Cite news |last=Mullen, Leslie |date=May 18, 2001 |title=Galactic Habitable Zones |work=NAI Features Archive |agency=Nasa Astrobiology Institute |url=http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |access-date=May 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409002532/http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |archive-date=April 9, 2013}}</ref><ref name="sundin-2006">{{Cite journal |last=Sundin |first=M. |year=2006 |title=The galactic habitable zone in barred galaxies |journal=International Journal of Astrobiology |volume=5 |issue=4 |pages=325–326 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |doi=10.1017/S1473550406003065 |s2cid=122018103}}</ref> მზიდან 15 პარსეკის (49 სინ. წელი) რადიუსის მქონე სფეროს შიგნით დაახლოებით 208 ვარსკვლავია, რომელთა აბსოლუტური სიდიდე 8.5-ზე მეტია, რაც იძლევა ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 69 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 2360 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი კაშკაშა ვარსკვლავების სიიდან). მეორეს მხრივ, მზიდან 5 პარსეკის (16 სინ. წელი) რადიუსში არის 64 ცნობილი ვარსკვლავი (ნებისმიერი სიდიდის, 4 [[ყავისფერი ჯუჯა|ყავისფერი ჯუჯის]] გარდა), რაც იძლევა დაახლოებით ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 8.2 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 284 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი ვარსკვლავების სიიდან). ეს ასახავს იმ ფაქტს, რომ გაცილებით მეტი მკრთალი ვარსკვლავია, ვიდრე კაშკაშა: მთელ ცაზე დაახლოებით 500 ვარსკვლავია, რომლებიც აშკარა სიდიდე 4-ზე კაშკაშაა, მაგრამ 15.5 მილიონი ვარსკვლავია კაშკაშა, ვიდრე აშკარა სიდიდე 14.<ref>{{Cite web |title=Magnitude |url=http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-date=February 6, 2008 |access-date=August 9, 2013 |publisher=National Solar Observatory{{snd}}Sacramento Peak}}</ref> მზის გზის მწვერვალი, ანუ მზის მწვერვალი, არის მიმართულება, რომლითაც მზე მოძრაობს ირმის ნახტომში ადგილობრივი უძრაობის სტანდარტის გავლით. მზის გალაქტიკური მოძრაობის ზოგადი მიმართულებაა ვარსკვლავი დენებისკენ, გედის თანავარსკვლავედთან ახლოს, გალაქტიკური ცენტრის მიმართულებით დაახლოებით 90 ცის გრადუსიანი კუთხით. მზის ორბიტა ირმის ნახტომის გარშემო, სავარაუდოდ, დაახლოებით ელიფსური იქნება, გალაქტიკური სპირალური მკლავებიდან გამომდინარე პერტურბაციებით და არაერთგვაროვანი მასის განაწილებით. გარდა ამისა, მზე გალაქტიკურ სიბრტყეში დაახლოებით 2.7-ჯერ გადის ორბიტაზე.<ref>{{Cite book |last1=Moore |first1=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |title=Patrick Moore's Data Book of Astronomy |last2=Rees |first2=Robin |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49522-6 |edition=2nd |page=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215095853/https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |archive-date=February 15, 2017 |url-status=live}}</ref> ეს ძალიან ჰგავს იმას, თუ როგორ მუშაობს მარტივი ჰარმონიული ოსცილატორი წევის ძალის გარეშე. ბოლო დრომდე ითვლებოდა, რომ ეს რხევები ემთხვეოდა დედამიწაზე მასობრივი სიცოცხლის ფორმების გადაშენების პერიოდებს.<ref name="extinction" /> CO მონაცემებზე დაყრდნობით მზის სპირალურ სტრუქტურაში ტრანზიტის ეფექტების ხელახალი ანალიზით კორელაცია ვერ იქნა ნაპოვნი.<ref name="overholt_etal" /> მზის სისტემას ირმის ნახტომის ერთი ორბიტის (გალაქტიკური წელიწადი) დასასრულებლად დაახლოებით 240 მილიონი წელი სჭირდება,<ref name="sparke_gallagher" /> ამიტომ, ითვლება, რომ მზემ თავისი სიცოცხლის განმავლობაში 18-20 ორბიტა და ადამიანების წარმოშობის დღიდან 1/1250 ბრუნი დაასრულა. მზის სისტემის ორბიტალური სიჩქარე ირმის ნახტომის ცენტრის გარშემო დაახლოებით 220 კმ/წმ ანუ სინათლის სიჩქარის 0.073%-ია. მზე [[ჰელიოსფერო]]ში 84,000 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობს. ამ სიჩქარით, მზის სისტემას დაახლოებით 1,400 წელი სჭირდება 1 სინათლის წლის მანძილის გასავლელად, ანუ 8 დღე 1 [[ასტრონომიული ერთეული]]ს გასავლელად.<ref name=garlick2002 /> მზის სისტემა მიემართება ზოდიაქოს თანავარსკვლავედის მორიელის მიმართულებით, რომელიც [[ეკლიპტიკა]]ს მიჰყვება.<ref>{{Cite web |date=April 8, 2011 |title=Solar System's 'Nose' Found; Aimed at Constellation Scorpius |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907130456/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-date=September 7, 2015}}</ref> ===გალაქტიკური კვადრანტები=== {{მთავარი|გალაქტიკური კვადრანტი}} [[File:Galactic longitude.JPG|thumb|მზის მდებარეობის დიაგრამა ირმის ნახტომში; კუთხეები წარმოადგენს გრძედებს გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაში]] გალაქტიკური კვადრანტი, ან ირმის ნახტომის კვადრანტი, ირმის ნახტომის ოთხი წრიული სექტორიდან ერთ-ერთს აღნიშნავს. ასტრონომიაში, გალაქტიკური კვადრანტების გამოყოფა [[გალაქტიკური კოორდინატთა სისტემა|გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაზეა]] დაფუძნებული, რომელშიც მზე კოორდინატთა სისტემის საწყის წერტილად მოიაზრებს.<ref>{{Citation |last1=Blaauw |first1=A. |title=The new I. A. U. system of galactic coordinates (1958 revision) |date=1960 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=121 |issue=2 |pages=123–131 |bibcode=1960MNRAS.121..123B |doi=10.1093/mnras/121.2.123 |display-authors=1 |last2=Gum |first2=C. S. |last3=Pawsey |first3=J. L. |last4=Westerhout |first4=G. |doi-access=free}}</ref> კვადრანტებს გააჩნიათ თავისი რიგითი ნომერი — მაგალითად, „პირველი გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name="toolsofradio">{{Citation |last1=Wilson |first1=Thomas L. |title=Tools of Radio Astronomy |date=2009 |url=https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426084004/https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |url-status=live |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-85121-9 |display-authors=1 |archive-date=April 26, 2016 |last2=Rohlfs |first2=Kristen |last3=Hüttemeister |first3=Susanne|bibcode=2009tra..book.....W }}</ref> „მეორე გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name=NASAAD131K>{{cite journal |bibcode=2004A&A...418..131K |doi=10.1051/0004-6361:20034530 |author=Kiss, Cs |author2=Moór, A. |author3=Tóth, L. V. |title=Far-infrared loops in the 2nd Galactic Quadrant |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=418 |date=April 2004 |arxiv=astro-ph/0401303 |pages=131–141|s2cid=7825138|url=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2004/16/aa0530.pdf|access-date=August 17, 2010}}</ref> ან „ირმის ნახტომის მესამე კვადრანტი“.<ref name="Lampton1997">{{Cite journal |author=Lampton, M. |author2=Lieu, R. |author3=Schmitt, J. H. M. M. |author4=Bowyer, S. |author5=Voges, W. |author6=Lewis, J. |author7=Wu, X. |display-authors=1 |date=February 1997 |title=An All-Sky Catalog of Faint Extreme Ultraviolet Sources |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=108 |issue=2 |pages=545–557 |bibcode=1997ApJS..108..545L |doi=10.1086/312965 |doi-access=free}}</ref> ჩრდილოეთ გალაქტიკური პოლუსიდან — 0° (ნულოვანი გრადუსი), რომელიც მზიდან იწყება და გალაქტიკური ცენტრის გავლით გადის, რიგითობით შემდეგი კვადრანტებია: ::{| ! გალაქტიკური<br />კვადრანტი<br /> &nbsp; ! გალაქტიკური<br />გრძედი<br />[[გალაქტიკური გრძედი|(ℓ)]] ! &nbsp; <br />წყარო<br /> &nbsp; |- !align="center"|1-ლი |align="right" | 0° ≤ ℓ ≤ 90° &nbsp; |align="center"|<ref name="vanWoerden-Strom-2006">{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=Hugo |last2=Strom |first2=Richard G. |date=June 2006 |title=The beginnings of radio astronomy in the Netherlands |url=http://www.astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |journal=Journal of Astronomical History and Heritage |volume=9 |issue=1 |pages=3–20 |bibcode=2006JAHH....9....3V |doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2006.01.01 |s2cid=16816839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100919025431/http://astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |archive-date=September 19, 2010}}</ref> |- !align="center"|მე-2 |align="right" |&nbsp; 90° ≤ ℓ ≤ 180° |align="center"|<ref name=NASAAD131K /> |- !align="center"|მე-3 |align="right" |180° ≤ ℓ ≤ 270° |align="center"|<ref name="Lampton1997" /> |- !align="center"|მე-4<br /> &nbsp; |align="right" |270° ≤ ℓ ≤ 360°<br />(360° ≅ 0°) |align="center"|<ref name="toolsofradio" /><br /> &nbsp; |} გალაქტიკური გრძედით (ℓ) საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით ზრდით (დადებითი ბრუნვა), როგორც ეს გალაქტიკური ცენტრის ჩრდილოეთიდან ჩანს (ხედვის წერტილი, რომელიც რამდენიმე ასეული ათასი სინათლის წლის მანძილზეა) დედამიწა ბერენიკეს თანავარსკვლავედის მიმართულებით); თუ გალაქტიკური ცენტრის სამხრეთიდან დააკვირდებით (მოქანდაკის თანავარსკვლავედში მსგავსი მანძილით დაშორებული ხედვის წერტილიდან), ℓ საათის ისრის მიმართულებით გაიზრდებოდა (უარყოფითი ბრუნვა). ==ზოგადი მახასიათებლები== ===ზომა=== ირმის ნახტომი [[ადგილობრივი ჯგუფი]]ს ორი უდიდესი გალაქტიკიდან ერთ-ერთია (მეორე [[ანდრომედეს გალაქტიკა]]ა). თუმცა, მისი გალაქტიკური დისკოს ზომა და ის, თუ რამდენად განსაზღვრავს ის იზოფოტალურ დიამეტრს, ბოლომდე შესწავლილი არ არის.<ref name="Lopez2018" /> ვარაუდობენ, რომ გალაქტიკაში ვარსკვლავების მნიშვნელოვანი ნაწილი 26 კილოპარსეკის (80,000 სინ. წლის) დიამეტრშია და რომ გარე დისკოს მიღმა ვარსკვლავების რაოდენობა მკვეთრად მცირდება ძალიან დაბალ ნიშნულამდე, ექსპონენციალური დისკოს ექსტრაპოლაციის მიმართ შიდა დისკოს მასშტაბის სიგრძესთან მიმართებაში.<ref name=arxiv0909.3857 /><ref name="Lopez2018" /> ასტრონომიაში გალაქტიკის ზომის დასადგენად რამდენიმე მეთოდი გამოიყენება და თითოეულით შესაძლებელია მიღებულ იქნას განსხვავებული შედეგები. ყველაზე ხშირად გამოყენებული მეთოდია D₂₅ სტანდარტი — [[იზოფოტი]], სადაც B-დიაპაზონში (სინათლის 445 ნმ ტალღის სიგრძე, ხილული სპექტრის ლურჯ დიაპაზონში) გალაქტიკის ფოტომეტრული სიკაშკაშე 25 მაგ/არკწმ²-ს აღწევს.<ref name="Dimensions">{{Cite web |title=Dimensions of Galaxies |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927170330/http://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |archive-date=September 27, 2022 |access-date=August 22, 2022 |website=ned.ipac.caltech.edu}}</ref> 1997 წლის გუდვინის და სხვების შეფასებით, ცეფეიდური ცვლადი ვარსკვლავების განაწილება 17 სხვა სპირალურ გალაქტიკაში შედარდა ირმის ნახტომის ვარსკვლავებთან და მოდელირებული იქნა მათი ზედაპირის სიკაშკაშესთან დამოკიდებულება. ამან მოგვცა ირმის ნახტომის იზოფოტალური დიამეტრი 26.8 ± 1.1 კილოპარსეკის ტოლი (87,400 ± 3,600 სინ. წელი), იმის გათვალისწინებით, რომ ექსპონენციალური დისკო წარმოადგენს გალაქტიკურ დისკოს და გალაქტიკის ცენტრალური ზედაპირის სიკაშკაშის (μ₀) 22.1 ± 0.3 B-მაგ/არკწმ^-2 და დისკოს მასშტაბის სიგრძეს (h) 5.0 ± 0.5 კპს (16,300 ± 1,600 სინ. წელს) მიღებით.<ref name="Average">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704216 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=The Milky Way is just an average spiral |date=April 22, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref><ref name="Goodwin">{{Cite journal |last1=Goodwin |first1=S. P. |last2=Gribbin |first2=J. |last3=Hendry |first3=M. A. |date=August 1998 |title=The relative size of the Milky Way |journal=The Observatory |volume=118 |pages=201–208 |bibcode=1998Obs...118..201G}}</ref><ref name="Castro">{{Cite journal |last1=Castro-Rodríguez |first1=N. |last2=López-Corredoira |first2=M. |last3=Sánchez-Saavedra |first3=M. L. |last4=Battaner |first4=E. |year=2002 |title=Warps and correlations with intrinsic parameters of galaxies in the visible and radio |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=391 |issue=2 |pages=519–530 |arxiv=astro-ph/0205553 |bibcode=2002A&A...391..519C |doi=10.1051/0004-6361:20020895 |s2cid=17813024}}</ref> ეს ანდრომედეს გალაქტიკის იზოფოტალურ დიამეტრზე მნიშვნელოვნად მცირეა და ოდნავ ნაკლებია გალაქტიკების საშუალო იზოფოტალურ ზომებზე, რომლებიც 28.3 კპს-ს (92,000 ლი-სი) შეადგენს.<ref name="Goodwin" /> ნაშრომში ასკვნიან, რომ ირმის ნახტომი და ანდრომედეს გალაქტიკა არ იყო ზედმეტად დიდი სპირალური გალაქტიკები და არც ისინი იყვნენ ცნობილ უდიდესთა შორის (თუ პირველი არ იყო ყველაზე დიდი), როგორც ადრე ფართოდ იყო გავრცელებული მოსაზრების თანახმად, არამედ არიან საშუალო ზომის ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკები.<ref name="Goodwin_Hubble">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704289 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=New Determination of the Hubble Parameter Using the Principle of Terrestrial Mediocrity |date=April 30, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref> ირმის ნახტომის შედარებითი ფიზიკური მასშტაბის შესადარებლად, თუ მზის სისტემა ნეპტუნამდე მონეტის ზომის იქნებოდა (24.3 მმ), ირმის ნახტომი დაახლოებით იქნებოდა შეერთებული შტატების ჩრდილო-სამხრეთის უდიდესი ხაზი.<ref>{{Cite web |title=How Big is Our Universe: How far is it across the Milky Way? |url=http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130305005817/http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |archive-date=March 5, 2013 |access-date=March 13, 2013 |website=NASA-Smithsonian Education Forum on the Structure and Evolution of the Universe, at the Harvard Smithsonian Center for Astrophysics}}</ref> [[1978]] წლის კიდევ უფრო ძველი კვლევა ირმის ნახტომის უფრო დაბალ დიამეტრს, დაახლოებით 23 კპს-ს (75,000 სინ. წელს) აჩვენებდა.<ref name="Goodwin" /> [[2015]] წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში აღნიშნული იყო, რომ არსებობს ვარსკვლავების რგოლისებრი ძაფი, სახელწოდებით Triangulum-Andromeda Ring (TriAnd Ring), რომელიც შედარებით ბრტყელი გალაქტიკური სიბრტყის ზემოთ და ქვემოთ ტალღოვანია. როგორც ვარაუდობენ, ერთფეროვანი რგოლის გარდა, ძირითადად დისკოს რხევებისა და ირმის ნახტომის გარშემო შემოხვევის შედეგია, დიამეტრით მინიმუმ 50 კპს (160,000 ლი),<ref>{{Cite journal |last1=Newberg |first1=Heidi Jo |last2=Xu |first2=Yan |last3=Carlin |first3=Jeffrey L. |last4=Liu |first4=Chao |last5=Deng |first5=Licai |last6=Li |first6=Jing |last7=Schoenrich |first7=Ralph |last8=Yanny |first8=Brian |display-authors=1 |date=March 1, 2015 |title=Rings and Radial Waves in the Disk of the Milky Way |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=801 |issue=2 |page=105 |arxiv=1503.00257 |bibcode=2015ApJ...801..105X |doi=10.1088/0004-637X/801/2/105 |s2cid=119124338}}</ref> რომელიც შესაძლოა თავად ირმის ნახტომის გარე დისკოს ნაწილი იყოს, შესაბამისად, ვარსკვლავური დისკო ამ ზომამდე გაზრდით უფრო დიდი ხდება.<ref name="rpi2015" /> 2018 წლის უფრო ბოლოდროინდელმა ნაშრომმა გარკვეულწილად უარყო ეს ჰიპოთეზა და დაადასტურა დასკვნა, რომ ერთფეროვანი რგოლი, A13 და TriAnd Ring წარმოადგენდნენ ვარსკვლავურ ზედმეტ სიმკვრივეს, რომლებიც საკმაოდ გამოდევნილი იყო მთავარი ვარსკვლავური დისკოდან, ხოლო RR Lyrae ვარსკვლავების სიჩქარის დისპერსია უფრო მაღალი აღმოჩნდა და თავსებადი იყო ჰალოს წევრობასთან.<ref name="allyson">{{Cite journal |last1=Sheffield |first1=Allyson A. |last2=Price-Whelan |first2=Adrian M. |last3=Tzanidakis |first3=Anastasios |last4=Johnston |first4=Kathryn V. |last5=Laporte |first5=Chervin F. P. |last6=Sesar |first6=Branimir |year=2018 |title=A Disk Origin for the Monoceros Ring and A13 Stellar Overdensities |journal=The Astrophysical Journal |volume=854 |issue=1 |page=47 |arxiv=1801.01171 |bibcode=2018ApJ...854...47S |doi=10.3847/1538-4357/aaa4b6 |s2cid=118932403 |doi-access=free}}</ref> კიდევ ერთმა 2018 წლის კვლევამ გამოავლინა დისკოსებრი ვარსკვლავების ძალიან სავარაუდო არსებობა გალაქტიკური ცენტრიდან 26–31.5 კპს (84,800–103,000 ლი-სი-ზე) ან შესაძლოა კიდევ უფრო შორს, მნიშვნელოვნად მაღლა, დაახლოებით 13–20 კპს (40,000–70,000 ლი-სი-ზე), რაც ოდესღაც დისკოს ვარსკვლავური სიმკვრივის მკვეთრ კლებად მიიჩნეოდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსალოდნელი იყო, რომ ამ ზღვარს გადააჭარბებდა ან არცერთი ვარსკვლავი არ იქნებოდა, გარდა იმ ვარსკვლავებისა, რომლებიც გალაქტიკური ჰალოს ძველ პოპულაციას მიეკუთვნებიან.<ref name="Lopez2018">{{Cite journal |last1=López-Corredoira |first1=M. |last2=Allende Prieto |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Wang |first4=H. |last5=Liu |first5=C. |last6=Deng |first6=L. |date=April 9, 2018 |title=Disk stars in the Milky Way detected beyond 25 kpc from its center |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/04/aa32880-18/aa32880-18.html |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=612 |pages=L8 |arxiv=1804.03064 |bibcode=2018A&A...612L...8L |doi=10.1051/0004-6361/201832880 |s2cid=59933365}}</ref><ref name="nbcnews1" /><ref>{{Cite web |author=Elizabeth Howell |date=July 2, 2018 |title=It Would Take 200,000 Years at Light Speed to Cross the Milky Way |url=https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416141212/https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |archive-date=April 16, 2020 |access-date=May 31, 2020 |website=Space.com}}</ref> 2020 წლის კვლევამ იწინასწარმეტყველა, რომ ირმის ნახტომის ბნელი მატერიის ჰალოს კიდი დაახლოებით 292 ± 61 კპს (952,000 ± 199,000 ლი-სი-ზე) იქნებოდა, რაც 584 ± 122 კპს (1.905 ± 0.3979 მილი-სი-ზე) დიამეტრს ნიშნავს.<ref name="croswell2020" /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავური დისკოს სისქე ასევე დაახლოებით 1.35 კპს-მდე (4000 ლი) მერყეობს.<ref name="ask-astro" /><ref name="Rix_Bovy">{{Cite journal |last1=Rix |first1=Hans-Walter |last2=Bovy |first2=Jo |date=2013 |title=The Milky Way's Stellar Disk |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |volume=21 |article-number=|arxiv=1301.3168 |bibcode=2013A&ARv..21...61R |doi=10.1007/s00159-013-0061-8 |s2cid=117112561}}</ref> ===მასა=== ირმის ნახტომის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 0,88 ტრილიონჯერ მეტია (8,8×1011 მზის მასა), გალაქტიკის განსაზღვრისთვის გამოიყენება 200 კპს-ის ზღვარი.<ref>{{Cite journal |last1=Bobylev |first1=V. V. |last2=Baykova |first2=A. T. |date=August 2023 |title=Modern Estimates of the Mass of the Milky Way |url=https://www.researchgate.net/publication/375619138 |journal=Astronomy Reports |language=en |volume=67 |issue=8 |pages=812–823 |doi=10.1134/S1063772923080024 |bibcode=2023ARep...67..812B |issn=1063-7729}}</ref> ირმის ნახტომის მასის შეფასებები განსხვავდება გამოყენებული მეთოდისა და მონაცემების მიხედვით. შეფასების დიაპაზონის ქვედა ზღვარი არის 5,8×1011 მზის მასა (M☉), რაც გარკვეულწილად ნაკლებია ანდრომედას გალაქტიკაზე.<ref name="Karachentsevetal2006" /><ref name="mass" /><ref name="galmass" /> 2009 წელს Very Long Baseline Array-ის გამოყენებით ჩატარებულმა გაზომვებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის გარე კიდეზე მდებარე ვარსკვლავებისთვის სიჩქარე 254 კმ/წმ-ს (570,000 მილი/სთ) აღწევს.<ref name=nrao20090105 /> რადგან ორბიტალური სიჩქარე დამოკიდებულია ორბიტის რადიუსში არსებულ მთლიან მასაზე, ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომი უფრო მასიურია, დაახლოებით ტოლი ანდრომედას გალაქტიკის მასისა, რომელიც მისი ცენტრიდან 160,000 ლი (49 კპს) რადიუსში 7×1011 მ☉-ია.<ref name="reid2009" /> 2010 წელს ჰალო ვარსკვლავების რადიალური სიჩქარის გაზომვის შედეგად დადგინდა, რომ 80 კილოპარსეკში მოთავსებული მასა 7×1011 მ☉-ია.<ref name="gnedin2010" /> 2014 წელს ჩატარებულ კვლევაში, მთელი ირმის ნახტომის მასა შეფასებულია 8.5×1011 მ☉-ად,<ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{Cite journal |last1=Peñarrubia |first1=Jorge |last2=Ma |first2=Yin-Zhe |last3=Walker |first3=Matthew G. |last4=McConnachie |first4=Alan |display-authors=1 |year=2014 |title=A dynamical model of the local cosmic expansion |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=433 |issue=3 |pages=2204–2222 |arxiv=1405.0306 |bibcode=2014MNRAS.443.2204P |doi=10.1093/mnras/stu879 |doi-access=free |s2cid=119295582}}</ref> მაგრამ ეს ანდრომედას გალაქტიკის მასის მხოლოდ ნახევარია.<ref name="Jorge Peñarrubia2014" /> ირმის ნახტომის 2019 წლის მასის ბოლოდროინდელი შეფასება 1.29×1012 მ☉-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Grand |first1=Robert J J. |last2=Deason |first2=Alis J. |last3=White |first3=Simon D M. |last4=Simpson |first4=Christine M. |last5=Gómez |first5=Facundo A. |last6=Marinacci |first6=Federico |last7=Pakmor |first7=Rüdiger |year=2019 |title=The effects of dynamical substructure on Milky Way mass estimates from the high-velocity tail of the local stellar halo |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters |volume=487 |issue=1 |pages=L72–L76 |arxiv=1905.09834 |bibcode=2019MNRAS.487L..72G |doi=10.1093/mnrasl/slz092 |doi-access=free |s2cid=165163524}}</ref> როგორც ჩანს, ირმის ნახტომის მასის დიდი ნაწილი ბნელი მატერიაა, მატერიის უცნობი და უხილავი ფორმა, რომელიც გრავიტაციულად ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ მატერიასთან. ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის ჰალო შედარებით თანაბრად არის გაფანტული გალაქტიკური ცენტრიდან ას კილოპარსეკზე (კპს) მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის მათემატიკური მოდელები ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის მასა 1–1.5×1012 მ☉-ია.<ref name=McMillan2011 /><ref name=McMillan2016 /><ref>{{Cite journal |last=Slobodan Ninković |date=April 2017 |title=Mass Distribution and Gravitational Potential of the Milky Way |journal=Open Astronomy |volume=26 |issue=1 |pages=1–6 |bibcode=2017OAst...26....1N |doi=10.1515/astro-2017-0002 |doi-access=free}}</ref> 2013 და 2014 წლების კვლევები მიუთითებს მასის დიაპაზონზე, რომელიც მერყეობს 4.5×1012 მ☉<ref>{{Cite journal |last1=Phelps |first1=Steven |last2=Nusser |first2=Adi |last3=Desjacques |first3=Vincent |display-authors=1 |date=October 2013 |title=The Mass of the Milky Way and M31 Using the Method of Least Action |journal=The Astrophysical Journal |volume=775 |issue=2 |pages=102–113 |arxiv=1306.4013 |bibcode=2013ApJ...775..102P |doi=10.1088/0004-637X/775/2/102 |s2cid=21656852 |id=102}}</ref>-დან 8×1011 მ☉-მდე.<ref name=Kafle2014/> შედარებისთვის, ირმის ნახტომში არსებული ყველა ვარსკვლავის საერთო მასა შეფასებულია 4.6×1010 მ☉<ref name="Licquia2013">{{Cite journal |last1=Licquia |first1=Timothy |last2=Newman |first2=J. |date=2013 |title=Improved Constraints on the Total Stellar Mass, Color, and Luminosity of the Milky Way |journal=American Astronomical Society, AAS Meeting #221, #254.11 |volume=221 |pages=254.11 |bibcode=2013AAS...22125411L}}</ref>-დან 6.43×1010 მ☉-მდე.<ref name="McMillan2011" /> ვარსკვლავების გარდა, არსებობს ვარსკვლავთშორისი აირიც, რომელიც მასის მიხედვით 90%-ით წყალბადს და 10%-ით ჰელიუმს შეიცავს,<ref name="ism1" /> წყალბადის ორი მესამედი ატომური ფორმითაა, ხოლო დარჩენილი ერთი მესამედი მოლეკულური წყალბადის სახითაა.<ref name="ism2" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავთშორისი აირის მასა მისი ვარსკვლავების მთლიანი მასის 10%-დან<ref name="ism2">{{Cite web |title=Lecture Seven: The Milky Way: Gas |url=http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708011238/http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-date=July 8, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> 15%-მდე<ref name="ism1">{{Cite web |title=The Interstellar Medium |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419065745/http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-date=April 19, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> ტოლია. ვარსკვლავთშორისი მტვერი გაზის მთლიანი მასის დამატებით 1%-ს შეადგენს.<ref name="ism1" /> 2019 წლის მარტში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა დაახლოებით 39.5 კპს (130,000 ლი) რადიუსში 1.54×1012 მზის მასაა, რაც ორჯერ მეტია, ვიდრე ადრე ჩატარებულ კვლევებში იყო განსაზღვრული, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკის მასის დაახლოებით 90% ბნელი მატერიაა.<ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref><ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> 2023 წლის სექტემბერში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა მხოლოდ 2.06×1011 მზის მასაა, რაც წინა კვლევების მასის მხოლოდ მეათედია. მასა განისაზღვრა კოსმოსური ხომალდის „გაიას“ მონაცემებით.<ref name="aA-20230927">{{cite journal | last1=Jiao | first1=Y.-J. | last2=Hammer | first2=F. | last3=Wang | first3=H.-F. | last4=Wang | first4=J.-L. | last5=Amram | first5=P. | last6=Chemin | first6=L. | last7=Yang | first7=Y.-B. | title=Detection of the Keplerian decline in the Milky Way rotation curve | journal=Astronomy & Astrophysics | publisher=EDP Sciences | date=September 27, 2023 | volume=678 | pages=A208 | issn=0004-6361 | doi=10.1051/0004-6361/202347513 | doi-access=free | arxiv=2309.00048 | bibcode=2023A&A...678A.208J }}</ref> ===ბრუნვის მრუდი=== ირმის ნახტომში ვარსკვლავები და გაზი მისი ცენტრის გარშემო დიფერენციალურად ბრუნავენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბრუნვის პერიოდი მდებარეობის მიხედვით იცვლება. როგორც ეს სპირალური გალაქტიკებისთვისაა დამახასიათებელი, ირმის ნახტომში ვარსკვლავების უმეტესობის ორბიტალური სიჩქარე ძლიერ არ არის დამოკიდებული ცენტრიდან მათ დაშორებაზე. ცენტრალური ამოზნექილიდან ან გარე რგოლიდან მოშორებით, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური სიჩქარე 200-დან 220 კმ/წმ-მდეა.<ref>{{Cite journal |last1=Camarillo |first1=Tia |last2=Dredger |first2=Pauline |last3=Ratra |first3=Bharat |date=May 4, 2018 |title=Median Statistics Estimate of the Galactic Rotational Velocity |journal=Astrophysics and Space Science |volume=363 |issue=12 |page=268 |arxiv=1805.01917 |bibcode=2018Ap&SS.363..268C |doi=10.1007/s10509-018-3486-8 |s2cid=55697732}}</ref> შესაბამისად, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური პერიოდი დაახლოებით პროპორციულია გავლილი ტრაექტორიის სიგრძისა. ეს განსხვავდება მზის სისტემაში არსებული სიტუაციისგან, სადაც ორსხეულიანი გრავიტაციული დინამიკა დომინირებს და სხვადასხვა ორბიტას მნიშვნელოვნად განსხვავებული სიჩქარეები აქვს. ბრუნვის მრუდი (ნაჩვენებია ფიგურაზე) აღწერს ამ ბრუნვას. თუ ირმის ნახტომი შეიცავდა მხოლოდ ვარსკვლავებში, გაზსა და სხვა ბარიონულ (ჩვეულებრივ) მატერიაში დაფიქსირებულ მასას, ბრუნვის სიჩქარე შემცირდებოდა ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. თუმცა, დაკვირვებული მრუდი შედარებით ბრტყელია, რაც მიუთითებს დამატებით მასაზე, რომლის პირდაპირ აღმოჩენა ელექტრომაგნიტური გამოსხივებით შეუძლებელია. ეს შეუსაბამობა ბნელ მატერიას მიეწერება.<ref name=Koupelis_Kuhn2007 /> ირმის ნახტომის ბრუნვის მრუდი ემთხვევა სპირალური გალაქტიკების უნივერსალურ ბრუნვის მრუდს, რაც გალაქტიკებში ბნელი მატერიის არსებობის საუკეთესო მტკიცებულებაა. ალტერნატიულად, ასტრონომთა უმცირესობა ვარაუდობს, რომ გრავიტაციის კანონის მოდიფიკაციამ შეიძლება ახსნას დაკვირვებული ბრუნვის მრუდი.<ref name="Schneider_p413">{{Cite book |last=Peter Schneider |url=https://books.google.com/books?id=uP1Hz-6sHaMC&q=rotation+Milky+way&pg=PA100 |title=Extragalactic Astronomy and Cosmology |date=2006 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-33174-2 |page=413 |access-date=October 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143010/https://www.google.com/books/edition/Extragalactic_Astronomy_and_Cosmology/uP1Hz-6sHaMC?hl=en&gbpv=1&bsq=rotation+Milky+way&pg=PA100&printsec=frontcover |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> ===თავისებური სიჩქარე=== მიუხედავად იმისა, რომ სპეციალური ფარდობითობა აცხადებს, რომ სივრცეში არ არსებობს „სასურველი“ ინერციული საცნობარო სისტემა, რომლითაც შეიძლება ირმის ნახტომის შედარება, ირმის ნახტომს აქვს სიჩქარე კოსმოლოგიური საცნობარო სისტემების მიმართ.<ref>{{Cite web |date=July 21, 2017 |title=Ned Wright's Cosmology Tutorial pt. 1 |url=https://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmo_01.htm |access-date=May 19, 2025 |website=www.astro.ucla.edu}}</ref> ერთ-ერთი ასეთი საცნობარო სისტემაა ჰაბლის ნაკადი, გალაქტიკური გროვების აშკარა მოძრაობები სივრცის გაფართოების გამო. ცალკეულ გალაქტიკებს, მათ შორის ირმის ნახტომს, აქვთ თავისებური სიჩქარეები საშუალო ნაკადთან მიმართებაში. ამრიგად, ირმის ნახტომის ჰაბლის ნაკადთან შესადარებლად, უნდა გავითვალისწინოთ საკმარისად დიდი მოცულობა, რათა სამყაროს გაფართოება დომინირებდეს ლოკალურ, შემთხვევით მოძრაობებზე. საკმარისად დიდი მოცულობა ნიშნავს, რომ ამ მოცულობაში გალაქტიკების საშუალო მოძრაობა ტოლია ჰაბლის ნაკადის. ასტრონომები თვლიან, რომ ირმის ნახტომი ამ ლოკალური თანამოძრავი საცნობარო სისტემის მიმართ დაახლოებით 630 კმ/წმ (1,400,000 მილი/სთ) სიჩქარით მოძრაობს.<ref>{{cite web |title=The Velocity of Our Galaxy: the End of a 40-Year Mystery |url=https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |website=CEA/The Knowledge Factory |access-date=May 5, 2022 |language=en |date=January 31, 2017 |archive-date=June 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602152114/https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Milky Way is being pushed through space by a void called the Dipole Repeller |url=https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |magazine=Wired UK |access-date=May 5, 2022 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106104313/https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |url-status=live }}</ref> ირმის ნახტომი დიდი მიმზიდველისა და სხვა გალაქტიკური გროვების, მათ შორის მის უკან მდებარე შაპლის ზეგროვის, ზოგადი მიმართულებით მოძრაობს.<ref>{{Cite journal |last1=Kocevski |first1=D. D. |last2=Ebeling |first2=H. |doi=10.1086/503666 |title=On the origin of the Local Group's peculiar velocity |journal=The Astrophysical Journal |volume=645 |issue=2 |pages=1043–1053 |year=2006 |arxiv=astro-ph/0510106 |bibcode=2006ApJ...645.1043K |s2cid=2760455 }}</ref> ლოკალური ჯგუფი, გრავიტაციულად დაკავშირებული გალაქტიკების გროვა, რომელიც სხვათა შორის შეიცავს ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას, არის ზეგროვის ნაწილი, რომელსაც ადგილობრივი ზეგროვა ეწოდება და რომლის ცენტრი ქალწულის გროვასთან ახლოსაა: მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ჰაბლის ნაკადის ფარგლებში ერთმანეთს 967 კმ/წმ (2,160,000 მილი/სთ) სიჩქარით შორდებიან, ეს სიჩქარე ნაკლებია, ვიდრე მოსალოდნელი იყო 16.8 მილიონი ცალი მანძილის გათვალისწინებით, რაც ადგილობრივ ჯგუფსა და ქალწულის გროვას შორის გრავიტაციული მიზიდულობის გამოა.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.newast.2005.08.008 |title=Mass determination of groups of galaxies: Effects of the cosmological constant |date=2006 |author=Peirani, S |journal=New Astronomy |volume=11 |issue=4 |pages=325–330 |last2=Defreitaspacheco |first2=J |arxiv=astro-ph/0508614 |bibcode=2006NewA...11..325P|s2cid=685068 }}</ref> კიდევ ერთი საცნობარო სისტემა კოსმოსური მიკროტალღური ფონის (CMB) მეშვეობით არის წარმოდგენილი, რომელშიც CMB-ის ტემპერატურა ყველაზე ნაკლებად არის დამახინჯებული დოპლერის წანაცვლებით (ნულოვანი დიპოლური მომენტი). ირმის ნახტომი ამ სისტემასთან მიმართებაში მოძრაობს 552 ± 6 კმ/წმ (1,235,000 ± 13,000 მილი/სთ)<ref name="COBE1993" /> სიჩქარით, 10.5 მარჯვნივ ასცენციისკენ, −24°-იანი დახრილობისკენ (J2000 ეპოქა, ჰიდრას ცენტრთან ახლოს). ეს მოძრაობა დაკვირვებულია ისეთი თანამგზავრების მიერ, როგორიცაა კოსმოსური ფონის მკვლევარი (COBE) და ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპიის ზონდი (WMAP), როგორც დიპოლური წვლილი CMB-ში, რადგან CMB სისტემაში წონასწორობაში მყოფი ფოტონები მოძრაობის მიმართულებით ლურჯად გადაინაცვლებენ, ხოლო საპირისპირო მიმართულებით წითლად გადაინაცვლებენ.<ref name="COBE1993" /> ==შემადგენლობა== [[ფაილი:Galactic Cntr full cropped.jpg|მინი|2MASS ინფრაწითელი ტელესკოპით დანახული გალაქტიკური ცენტრი — გამოსახულების კაშკაშა არე, ფოტოს მარცხენა ზედა ნაწილში]] ირმის ნახტომი შეიცავს 100-დან 400 მილიარდ ვარსკვლავამდე<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> და სულ მცირე ამდენივე პლანეტას.<ref name=villard20120111 /> ზუსტი ციფრი დამოკიდებული იქნება ძალიან დაბალი მასის მქონე ვარსკვლავების რაოდენობის დათვლაზე, რომელთა აღმოჩენაც რთულია, განსაკუთრებით მზიდან 300 ლიზე (90 პროცენტი) მეტი მანძილის დაშორებით. შედარებისთვის, მეზობელი ანდრომედას გალაქტიკა შეიცავს დაახლოებით ერთ ტრილიონ (1012) ვარსკვლავს.<ref name=young2006 /> ირმის ნახტომი შეიძლება შეიცავდეს ათი მილიარდ თეთრ ჯუჯას, მილიარდ ნეიტრონულ ვარსკვლავს და ას მილიონ ვარსკვლავურ შავ ხვრელს.<ref>Napiwotzki, R. (2009). The galactic population of white dwarfs. In Journal of Physics: Conference Series (Vol. 172, No. 1, p. 012004). IOP Publishing.</ref><ref>{{Cite web |title=NASA – Neutron Stars |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908042354/https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |archive-date=September 8, 2018 |access-date=April 5, 2018 |website=NASA |language=en}}</ref> ვარსკვლავებს შორის სივრცეს ავსებს გაზისა და მტვრის დისკო, რომელსაც ვარსკვლავთშორისი გარემო ეწოდება. ამ დისკს აქვს რადიუსის მინიმუმ მსგავსი სიგრძე ვარსკვლავებთან შედარებით,<ref name=science312_1773 /> ხოლო გაზის ფენის სისქე მერყეობს ასობით სინათლის წლიდან ცივი გაზისთვის ათასობით სინათლის წლამდე თბილი გაზისთვის.<ref name=araa28_215 /><ref name=apj702_1472 /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავების დისკს არ აქვს ბასრი კიდე, რომლის მიღმაც ვარსკვლავები არ არის. პირიქით, ვარსკვლავების კონცენტრაცია მცირდება ირმის ნახტომის ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. ცენტრიდან დაახლოებით 40 000 სინათლის წლის (13 კპს) რადიუსის მიღმა, კუბურ პარსეკში ვარსკვლავების რაოდენობა რადიუსთან ერთად გაცილებით სწრაფად მცირდება.<ref name=arxiv0909.3857 /> გალაქტიკურ დისკს გარს აკრავს ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფერული გალაქტიკური ჰალო, რომელიც უფრო გარეთ ვრცელდება, მაგრამ ზომით შეზღუდულია ირმის ნახტომის ორი თანამგზავრის, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების ორბიტებით, რომელთა გალაქტიკურ ცენტრთან ყველაზე ახლოს მიახლოება დაახლოებით 180 000 ლი (55 კპს) მანძილია.<ref name=mnras371_1_108 /> ამ მანძილზე ან მის მიღმა, ჰალო ობიექტების უმეტესობის ორბიტები მაგელანის ღრუბლებით იქნება დარღვევული. შესაბამისად, ასეთი ობიექტები, სავარაუდოდ, ირმის ნახტომის მიმდებარე ტერიტორიიდან გამოიტყორცნება. ირმის ნახტომის ინტეგრირებული აბსოლუტური ვიზუალური სიდიდე დაახლოებით −20.9-ის ტოლია.<ref name=coffey /><ref name="Karachentsev2004">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=Igor D. |last2=Karachentseva |first2=Valentina E. |last3=Huchtmeier |first3=Walter K. |last4=Makarov |first4=Dmitry I. |date=2003 |title=A Catalog of Neighboring Galaxies |journal=The Astronomical Journal |volume=127 |issue=4 |pages=2031–2068 |bibcode=2004AJ....127.2031K |doi=10.1086/382905 |doi-access=free}}</ref> როგორც გრავიტაციული მიკროლინზირების, ასევე პლანეტების ტრანზიტის დაკვირვებები მიუთითებს, რომ შესაძლოა ვარსკვლავებთან დაკავშირებული პლანეტების რაოდენობა იმდენივე იყოს, რამდენიც ირმის ნახტომში ვარსკვლავების რაოდენობაა,<ref name="Nature-20120111" /><ref name=borenstein2011 /> ხოლო მიკროლინზირების გაზომვები მიუთითებს, რომ ვარსკვლავებთან დაკავშირებული არ არის დაკავშირებული უფრო მეტი მოხეტიალე პლანეტა, ვიდრე ვარსკვლავი.<ref>{{Cite journal |last1=Sumi |first1=T. |last2=Kamiya |first2=K. |last3=Bennett |first3=D. P. |last4=Bond |first4=I. A. |last5=Abe |first5=F. |last6=Botzler |first6=C. S. |last7=Fukui |first7=A. |last8=Furusawa |first8=K. |last9=Hearnshaw |first9=J. B. |last10=Itow |first10=Y. |last11=Kilmartin |first11=P. M. |last12=Korpela |first12=A. |last13=Lin |first13=W. |last14=Ling |first14=C. H. |last15=Masuda |first15=K. |display-authors=1 |year=2011 |title=Unbound or distant planetary mass population detected by gravitational microlensing |journal=Nature |volume=473 |issue=7347 |pages=349–352 |arxiv=1105.3544 |bibcode=2011Natur.473..349S |doi=10.1038/nature10092 |pmid=21593867 |s2cid=4422627 |last16=Matsubara |first16=Y. |last17=Miyake |first17=N. |last18=Motomura |first18=M. |last19=Muraki |first19=Y. |last20=Nagaya |first20=M. |last21=Nakamura |first21=S. |last22=Ohnishi |first22=K. |last23=Okumura |first23=T. |last24=Perrott |first24=Y. C. |last25=Rattenbury |first25=N. |last26=Saito |first26=To. |last27=Sako |first27=T. |last28=Sullivan |first28=D. J. |last29=Sweatman |first29=W. L. |last30=Tristram |first30=P. J. |last31=Udalski |first31=A. |last32=Szymański |first32=M. K. |last33=Kubiak |first33=M. |last34=Pietrzyński |first34=G. |last35=Poleski |first35=R. |last36=Soszyński |first36=I. |last37=Wyrzykowski |first37=Ł. |last38=Ulaczyk |first38=K.}}</ref><ref name=nasa20110526 /> ირმის ნახტომი საშუალოდ შეიცავს მინიმუმ ერთ პლანეტას თითო ვარსკვლავზე, რაც იწვევს 100-400 მილიარდ პლანეტას, კეპლერის კოსმოსური ობსერვატორიის მიერ ხუთპლანეტიანი ვარსკვლავური სისტემის, კეპლერ-32-ის, 2013 წლის იანვარში ჩატარებული კვლევის თანახმად.<ref name="Space-20130102" /> კეპლერის მონაცემების 2013 წლის იანვარში ჩატარებული სხვა ანალიზით დადგინდა, რომ ირმის ნახტომში დედამიწის ზომის მინიმუმ 17 მილიარდი ეგზოპლანეტაა.<ref name="Space-Billions">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095334/http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archive-date=October 6, 2014}}</ref> 2013 წლის ნოემბერში, კეპლერის კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემებზე დაყრდნობით, ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომში მზის მსგავსი ვარსკვლავებისა და წითელი ჯუჯების სასიცოცხლო ზონებში შესაძლოა დედამიწის ზომის 40 მილიარდამდე პლანეტა მოძრაობდეს.<ref name="NYT-20131104">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 4, 2013 |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105023653/http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |archive-date=November 5, 2013}}</ref><ref name="PNAS-20131031">{{Cite journal |last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |date=October 31, 2013 |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=110 |issue=48 |pages=19273–19278 |arxiv=1311.6806 |bibcode=2013PNAS..11019273P |doi=10.1073/pnas.1319909110 |pmc=3845182 |pmid=24191033 |doi-access=free}}</ref><ref name="nov2013_planet_estimate" /> ​​ამ სავარაუდო პლანეტებიდან 11 მილიარდი შესაძლოა მზის მსგავსი ვარსკვლავების გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="LATimes-20131104">{{Cite news |last=Khan |first=Amina |date=November 4, 2013 |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106030558/http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105%2C0%2C2673237.story |archive-date=November 6, 2013}}</ref> 2016 წლის კვლევის თანახმად, უახლოესი ეგზოპლანეტა შესაძლოა 4.2 სინათლის წლის დაშორებით იყოს და წითელი ჯუჯა პროქსიმა კენტავრის გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="Planet-Alpha-Centauri">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |url-status=live |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003204853/https://www.nature.com/articles/nature19106 |archive-date=October 3, 2021 |access-date=September 11, 2021 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister}}</ref> ასეთი დედამიწის ზომის პლანეტები შესაძლოა გაზის გიგანტებზე მრავალრიცხოვანი იყოს,<ref name="Nature-20120111" /> თუმცა მათი მცირე ზომის გამო დიდ მანძილზე აღმოჩენა უფრო რთულია. ეგზოპლანეტების გარდა, ასევე აღმოჩენილია „ეგზოკომეტები“, მზის სისტემის მიღმა არსებული კომეტები, რომლებიც შესაძლოა ირმის ნახტომშიც გავრცელებული იყოს.<ref name="Space-Exocomets">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title='Exocomets' Common Across Milky Way Galaxy |url=http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916085824/http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |archive-date=September 16, 2014}}</ref> უფრო ახლახანს, 2020 წლის ნოემბერში, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში სავარაუდოდ 300 მილიონზე მეტი სასიცოცხლო ეგზოპლანეტა არსებობს.<ref name="NYT-20201105">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 5, 2020 |title=Looking for Another Earth? Here Are 300 Million, Maybe – A new analysis of data from NASA's Kepler spacecraft increases the number of habitable exoplanets thought to exist in this galaxy. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105164943/https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |archive-date=November 5, 2020}}</ref> სამყაროს სხვა, უფრო შორეულ გალაქტიკებთან შედარებით, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ნეიტრინოების სიკაშკაშე საშუალოზე დაბალია, რაც ჩვენს გალაქტიკას „ნეიტრინოების უდაბნოდ“ აქცევს.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Ke |last2=Gallagher |first2=John S. |last3=Halzen |first3=Francis |date=February 2024 |title=The Milky Way revealed to be a neutrino desert by the IceCube Galactic plane observation |url=https://www.nature.com/articles/s41550-023-02128-0 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=241–246 |doi=10.1038/s41550-023-02128-0 |issn=2397-3366|arxiv=2306.17275 |bibcode=2024NatAs...8..241F }}</ref> ==სტრუქტურა== [[File:Milky Way side view.png|thumb|ირმის ნახტომის საერთო სტრუქტურის სხვადასხვა ელემენტები]] ირმის ნახტომი შედგება ზოლის ფორმის ბირთვის რეგიონისგან, რომელიც გარშემორტყმულია გაზის, მტვრისა და ვარსკვლავების დეფორმირებული დისკოთი.<ref>{{Cite web |title=The Milky Way is warped |url=https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015954/https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |archive-date=February 7, 2019 |access-date=February 22, 2019 |website=phys.org}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Xiaodian |last2=Wang |first2=Shu |last3=Deng |first3=Licai |last4=de Grijs |first4=Richard |last5=Liu |first5=Chao |last6=Tian |first6=Hao |date=February 4, 2019 |title=An intuitive 3D map of the Galactic warp's precession traced by classical Cepheids |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=320–325 |arxiv=1902.00998 |bibcode=2019NatAs...3..320C |doi=10.1038/s41550-018-0686-7 |issn=2397-3366 |s2cid=119290364}}</ref> ირმის ნახტომში მასის განაწილება ძალიან ჰგავს ჰაბლის კლასიფიკაციის Sbc ტიპს, რომელიც წარმოადგენს სპირალურ გალაქტიკებს შედარებით სუსტად დახვეული მკლავებით.<ref name=ssr100_1_129 /> ასტრონომებმა პირველად 1960-იან წლებში დაიწყეს ვარაუდი, რომ ირმის ნახტომი არის ზოლიანი სპირალური გალაქტიკა და არა ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკა.<ref>Gerard de Vaucouleurs (1964), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D Interpretation of velocity distribution of the inner regions of the Galaxy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203053710/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Peters, W.L. III. (1975), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P Models for the inner regions of the Galaxy. I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203185645/http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Hammersley, P. L.; Garzon, F.; Mahoney, T.; Calbet, X. (1994), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H Infrared Signatures of the Inner Spiral Arms and Bar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203062819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H |date=February 3, 2019 }}</ref> ეს ვარაუდები დადასტურდა სპიცერის კოსმოსური ტელესკოპის 2005 წლის დაკვირვებებით, რომლებმაც აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის ცენტრალური ზოლი უფრო დიდი იყო, ვიდრე ადრე ეგონათ.<ref name="fn3" /> ===გალაქტიკის ცენტრი=== {{მთავარი|მშვილდოსანი A*}} მზე გალაქტიკური ცენტრიდან 25,000–28,000 ლი-სინათლის (7.7–8.6 კპს) დაშორებით მდებარეობს. ეს მნიშვნელობა შეფასებულია გეომეტრიული მეთოდების გამოყენებით ან შერჩეული ასტრონომიული ობიექტების გაზომვით, რომლებიც სტანდარტულ სანთლებს წარმოადგენენ, სხვადასხვა ტექნიკით, რომლებიც ამ სავარაუდო დიაპაზონში სხვადასხვა მნიშვნელობებს იძლევა.<ref name="apj692_2_1075" /><ref name=boehle2016 /><ref name=Gillessen2016 /><ref name=ReideaSgrb2009 /><ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /> შიდა რამდენიმე კილოპარსეკში (დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის რადიუსი) ძირითადად ძველი ვარსკვლავების მკვრივი კონცენტრაციაა დაახლოებით სფეროიდულ ფორმაში, რომელსაც ამობურცულობა ეწოდება.<ref name="Galactic bulge" /> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომს არ აქვს ამობურცულობა წინა გალაქტიკებს შორის შეჯახებისა და შერწყმის გამო და რომ მის ნაცვლად მას მხოლოდ ფსევდო ამობურცულობა აქვს, რომელიც მისი ცენტრალური ზოლით არის წარმოქმნილი.<ref name=apjl_1_l72 /> თუმცა, ლიტერატურაში არსებობს დაბნეულობა ზოლში არასტაბილურობით შექმნილი (არაქისის ნაჭუჭის) ფორმის სტრუქტურასა და შესაძლო ამობურცულობას შორის, რომლის მოსალოდნელი ნახევრად სინათლის რადიუსი 0.5 კპს-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Ciambur |first1=Bogdan C. |last2=Graham |first2=Alister W. |last3=Bland-Hawthorn |first3=Joss |year=2017 |title=Quantifying the (X/peanut)-shaped structure of the Milky Way – new constraints on the bar geometry |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=471 |issue=4 |page=3988 |arxiv=1706.09902 |bibcode=2017MNRAS.471.3988C |doi=10.1093/mnras/stx1823 |doi-access=free |s2cid=119376558}}</ref> გალაქტიკის ცენტრი აღინიშნება ინტენსიური რადიოწყაროთი, სახელწოდებით Sagittarius A* (გამოითქმის როგორც Sagittarius A-ვარსკვლავი). ცენტრის გარშემო მატერიის მოძრაობა მიუთითებს, რომ Sagittarius A* მალავს მასიურ, კომპაქტურ ობიექტს.<ref name="Jones2004" /> მასის ეს კონცენტრაცია საუკეთესოდ აიხსნება, როგორც სუპერმასიური შავი ხვრელი<ref name="apj692_2_1075" /><ref name="apj689_2_1044" /> (SMBH), რომლის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 4.1–4.5 მილიონჯერ მეტია.<ref name="apj689_2_1044" /> SMBH-ის აკრეციის სიჩქარე შეესაბამება არააქტიურ გალაქტიკურ ბირთვს, რომელიც წელიწადში 1×10−5 M☉-ით არის შეფასებული.<ref name="wang13" /> დაკვირვებები მიუთითებს, რომ არსებობს SMBH-ები, რომლებიც მდებარეობს ნორმალური გალაქტიკების უმეტესობის ცენტრთან ახლოს.<ref name="blandford1999" /><ref name="frolov_zelnikov2011" /> ირმის ნახტომის ზოლის ბუნება აქტიურად განიხილება, მისი ნახევარსიგრძისა და ორიენტაციის შეფასებით, რომელიც 1-დან 5 კპს-მდე (3,000–16,000 ლი) და დედამიწიდან გალაქტიკის ცენტრისკენ ხედვის ხაზთან მიმართებაში 10–50 გრადუსს მოიცავს.<ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /><ref name="Cabrera-Lavers08" /> ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ ირმის ნახტომს ორი განსხვავებული ზოლი აქვს, ერთი მეორეში ჩაფლული.<ref name="nishiyama06" /> თუმცა, RR Lyrae ტიპის ვარსკვლავები არ აკვირდებიან თვალსაჩინო გალაქტიკურ ზოლს.<ref name="majaess10" /><ref name="alcock98" /><ref name="kunder08" /> ზოლი შესაძლოა გარშემორტყმული იყოს რგოლით, რომელსაც „5 კპს რგოლი“ ეწოდება და რომელიც შეიცავს ირმის ნახტომში არსებული მოლეკულური წყალბადის დიდ ნაწილს, ასევე ირმის ნახტომის ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობის უმეტეს ნაწილს. ანდრომედას გალაქტიკიდან დანახვისას, ეს იქნებოდა ირმის ნახტომის ყველაზე კაშკაშა მახასიათებელი.<ref name="fn14" /> ბირთვიდან რენტგენის გამოსხივება ემთხვევა ცენტრალური ზოლის გარშემო არსებულ მასიურ ვარსკვლავებს<ref name="wang13">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Q.D. |last2=Nowak |first2=M.A. |last3=Markoff |first3=S.B. |last4=Baganoff |first4=F.K. |last5=Nayakshin |first5=S. |last6=Yuan |first6=F. |last7=Cuadra |first7=J. |last8=Davis |first8=J. |last9=Dexter |first9=J. |last10=Fabian |first10=A.C. |last11=Grosso |first11=N. |last12=Haggard |first12=D. |last13=Houck |first13=J. |last14=Ji |first14=L. |last15=Li |first15=Z. |year=2013 |title=Dissecting X-ray-Emitting Gas Around the Center of Our Galaxy |journal=Science |volume=341 |issue=6149 |pages=981–983 |arxiv=1307.5845 |bibcode=2013Sci...341..981W |doi=10.1126/science.1240755 |pmid=23990554 |s2cid=206550019 |last16=Neilsen |first16=J. |last17=Porquet |first17=D. |last18=Ripple |first18=F. |last19=Shcherbakov |first19=R.V.}}</ref> და გალაქტიკურ ქედს.<ref name="nature318_267">{{Cite journal |last1=Bhat, C. L. |last2=Kifune, T. |last3=Wolfendale, A. W. |date=November 21, 1985 |title=A cosmic-ray explanation of the galactic ridge of cosmic X-rays |journal=Nature |volume=318 |issue=6043 |pages=267–269 |bibcode=1985Natur.318..267B |doi=10.1038/318267a0 |s2cid=4262045}}</ref> 2023 წლის ივნისში, ნაოკო კურაჰაში ნილსონის ხელმძღვანელობით ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ გამოიყენეს ახალი კასკადური ნეიტრინო ტექნიკა,<ref>{{Cite journal |last=Wright |first=Katherine |date=2023 |title=Milky Way Viewed through Neutrinos |journal=Physics |publisher=Physics 16, 115 (June 29, 2023) |volume=16 |article-number=|bibcode=2023PhyOJ..16..115W |doi=10.1103/Physics.16.115 |quote=Kurahashi Neilson first came up with the idea to use cascade neutrinos to map the Milky Way in 2015. |doi-access=free}}</ref> რათა პირველად დაედგინათ ნეიტრინოების გამოყოფა ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყიდან, რითაც შეიქმნა ირმის ნახტომის პირველი ნეიტრინო ხედი.<ref name="NYT-20230629">{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=June 29, 2023 |title=Neutrinos Build a Ghostly Map of the Milky Way – Astronomers for the first time detected neutrinos that originated within our local galaxy using a new technique. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |url-status=live |access-date=June 30, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230629182106/https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |archive-date=June 29, 2023}}</ref><ref name="SCI-20230629">{{Cite journal |last=IceCube Collaboration |date=June 29, 2023 |title=Observation of high-energy neutrinos from the Galactic plane |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |url-status=live |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=380 |issue=6652 |pages=1338–1343 |arxiv=2307.04427 |doi=10.1126/science.adc9818 |pmid=37384687 |bibcode=2023Sci...380.1338I |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/360407 |s2cid=259287623 |archive-url=https://archive.today/20230630042539/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |archive-date=June 30, 2023 |access-date=June 30, 2023}}</ref> ====გამა სხივები და რენტგენის სხივები==== 1970 წლიდან, სხვადასხვა გამა-სხივების აღმოჩენის მისიებმა აღმოაჩინეს 511 კევ გამა-სხივები, რომლებიც გალაქტიკური ცენტრის ზოგადი მიმართულებიდან მოდის. ეს გამა-სხივები წარმოიქმნება პოზიტრონების (ანტიელექტრონების) ელექტრონებთან ანიჰილაციის შედეგად. 2008 წელს აღმოჩნდა, რომ გამა-სხივების წყაროების განაწილება დაბალი მასის რენტგენის ორმაგი სისტემების განაწილებას წააგავს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ეს რენტგენის ორმაგი სისტემები პოზიტრონებს (და ელექტრონებს) აგზავნიან ვარსკვლავთშორის სივრცეში, სადაც ისინი ანელებენ და ანიჰილაციას უკეთებენ.<ref>{{Cite journal |last=Georg Weidenspointner |display-authors=etal |date=January 10, 2008 |title=An asymmetric distribution of positrons in the Galactic disk revealed by γ-rays |journal=Nature |volume=451 |issue=7175 |pages=159–162 |bibcode=2008Natur.451..159W |doi=10.1038/nature06490 |pmid=18185581 |s2cid=4333175}}</ref><ref name="NASA-2008">{{Cite web |date=January 9, 2008 |title= Satellite Explains Giant Cloud of Antimatter |url=https://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506215302/http://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |archive-date=May 6, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=NASA |first1=Bob |last1=Naeye |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Antimatter Clouds and Fountains – NASA Press Release 97-83 |url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190307/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |archive-date=July 9, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=HEASARC |date=April 28, 1997 }}</ref> დაკვირვებები განხორციელდა როგორც NASA-ს, ასევე ESA-ს თანამგზავრების მიერ. 1970 წელს, გამა-სხივების დეტექტორებმა აღმოაჩინეს, რომ გამოსხივების რეგიონი დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის დიამეტრის იყო, მზის სიკაშკაშით დაახლოებით 10,000-ჯერ მეტი სიკაშკაშით.<ref name="NASA-2008" /> 2010 წელს, ფერმის გამა-სხივური კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემების გამოყენებით, ირმის ნახტომის ბირთვის ჩრდილოეთით და სამხრეთით აღმოაჩინეს მაღალი ენერგიის გამა-გამოსხივების ორი გიგანტური სფერული ბუშტი. თითოეული ბუშტის დიამეტრი დაახლოებით 25,000 სინათლის წელია (7.7 კპს) (ანუ გალაქტიკის სავარაუდო დიამეტრის დაახლოებით 1/4); ისინი სამხრეთ ნახევარსფეროს ღამის ცაზე გრუსამდე და ქალწულამდეა გადაჭიმული.<ref name=overbye2010 /><ref name=sz2010 /> შემდგომში, პარკსის ტელესკოპით რადიოსიხშირეებზე დაკვირვებებმა გამოავლინა პოლარიზებული გამოსხივება, რომელიც ფერმის ბუშტებთანაა დაკავშირებული. ეს დაკვირვებები საუკეთესოდ შეიძლება იქნას განმარტებული, როგორც მაგნიტიზებული ნაკადი, რომელიც გამოწვეულია ვარსკვლავების ფორმირებით ირმის ნახტომის ცენტრალურ 640 ლიში (200 პროცენტი) ვარსკვლავებში.<ref>{{Cite journal |last1=Carretti |first1=E. |last2=Crocker |first2=R. M. |last3=Staveley-Smith |first3=L. |last4=Haverkorn |first4=M. |last5=Purcell |first5=C. |last6=Gaensler |first6=B. M. |last7=Bernardi |first7=G. |last8=Kesteven |first8=M. J. |last9=Poppi |first9=S. |year=2013 |title=Giant magnetized outflows from the centre of the Milky Way |journal=Nature |volume=493 |issue=7430 |pages=66–69 |arxiv=1301.0512 |bibcode=2013Natur.493...66C |doi=10.1038/nature11734 |pmid=23282363 |s2cid=4426371}}</ref> მოგვიანებით, 2015 წლის 5 იანვარს, NASA-მ განაცხადა, რომ მშვილდოსანი A*-დან დააფიქსირა რენტგენის აფეთქება, რომელიც ჩვეულებრივზე 400-ჯერ უფრო კაშკაშა იყო, რაც რეკორდული მაჩვენებელი იყო. უჩვეულო მოვლენა შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო შავ ხვრელში ჩავარდნილი ასტეროიდის დაშლით ან მშვილდოსანი A*-ში ჩამდინარე გაზში მაგნიტური ველის ხაზების ჩახლართვით.<ref name="NASA-20150105">{{Cite web |last1=Chou |first1=Felicia |last2=Anderson |first2=Janet |last3=Watzke |first3=Megan |date=January 5, 2015 |title=Release 15-001 – NASA's Chandra Detects Record-Breaking Outburst from Milky Way's Black Hole |url=http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106100532/http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |archive-date=January 6, 2015 |access-date=January 6, 2015 |website=[[NASA]]}}</ref> ===სპირალური მკლავები=== გალაქტიკური ზოლის გრავიტაციული გავლენის გარეთ, ირმის ნახტომის დისკოში ვარსკვლავთშორისი სივრცისა და ვარსკვლავების სტრუქტურა ორგანიზებულია ოთხ სპირალურ მკლავად.<ref name="churchwell09" /> სპირალური მკლავები, როგორც წესი, შეიცავს ვარსკვლავთშორისი გაზისა და მტვრის უფრო მაღალ სიმკვრივეს, ვიდრე გალაქტიკური საშუალო, ასევე ვარსკვლავთწარმოქმნის უფრო დიდ კონცენტრაციას, რასაც აკვირდებიან H II რეგიონები<ref name="TaylorCordes" /><ref name="russeil03" /> და მოლეკულური ღრუბლები.<ref>{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Hartmann |first2=D. |last3=Thaddeus |first3=P. |year=2001 |title=The Milky Way in molecular clouds: A new complete CO survey |journal=The Astrophysical Journal |volume=547 |issue=2 |pages=792–813 |arxiv=astro-ph/0009217 |bibcode=2001ApJ...547..792D |doi=10.1086/318388 |s2cid=118888462}}</ref> ირმის ნახტომის სპირალური სტრუქტურა გაურკვეველია და ამჟამად არ არსებობს კონსენსუსი მისი მკლავების ბუნებაზე.<ref name=two_arms /> იდეალური ლოგარითმული სპირალური ნიმუშები მხოლოდ უხეშად აღწერს მზის მახლობლად არსებულ მახასიათებლებს,<ref name="russeil03" /><ref name="majaess09b" /> რადგან გალაქტიკებს ხშირად აქვთ მკლავები, რომლებიც იტოტებიან, ერწყმიან, მოულოდნელად იხვევიან და ხასიათდებიან გარკვეული ხარისხის არარეგულარობით.<ref name="majaess10" /><ref name="majaess09b" /><ref name="lepine10" /> მზის შესაძლო სცენარი ტოტოვან / ლოკალურ მკლავში<ref name="russeil03" /> ხაზს უსვამს ამ საკითხს და მიუთითებს, რომ ასეთი მახასიათებლები, სავარაუდოდ, უნიკალური არ არის და არსებობს ირმის ნახტომის სხვა ადგილებშიც.<ref name="majaess09b" /> მკლავების დახრილობის კუთხის შეფასებები დაახლოებით 7°-დან 25°-მდე მერყეობს.<ref name="science312_1773" /><ref name="Drimmel2000" /> ვარაუდობენ, რომ არსებობს ოთხი სპირალური მკლავი, რომლებიც იწყება ირმის ნახტომის გალაქტიკის ცენტრის მახლობლად.<ref>{{Cite journal |last1=Sanna |first1=A. |last2=Reid |first2=M. J. |last3=Dame |first3=T. M. |last4=Menten |first4=K. M. |last5=Brunthaler |first5=A. |year=2017 |title=Mapping spiral structure on the far side of the Milky Way |journal=Science |volume=358 |pages=227–230 |arxiv=1710.06489 |bibcode=2017Sci...358..227S |doi=10.1126/science.aan5452 |pmid=29026043 |s2cid=206660521 |number=6360}}</ref> მათ შემდეგი სახელები აქვთ, ხოლო გამოსახულებაზე მკლავების პოზიციებია ნაჩვენები: [[ფაილი:Milky Way Spiral Arm Georgian.svg|thumb|right|260px|გალაქტიკის მკლავები]] {|class="wikitable" |- !ფერი !მკლავი |- |style="background-color: #00BFBF"| |[[პერსევსის მკლავი]] (Perseus Arm) |- |style="background-color: #0000FF"| |[[გედის მკლავი]] (Norma-Cygnus Arm) |- |style="background-color: #008000"| |[[ცენტავრის მკლავი]] (Scutum-Crux Arm) |- |style="background-color: #FF0000"| |[[მშვილდოსანის მკლავი]] (Sagittarius Arm) |- |colspan="2" style="text-align:center;"|''არსებობს ორი მცირე მკლავი, მათ შორის:'' |- |style="background-color: #996600"| |[[ორიონის მკლავი]] (Orion Arm; სადაც ჩვენი [[მზის სისტემა]] მდებარეობს) |} ორ სპირალურ მკლავს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავს და კილიტა-მშვილდოსნის მკლავს, მზის ორბიტაზე, ირმის ნახტომის ცენტრის მახლობლად, ტანგენსური წერტილები აქვს. თუ ეს მკლავები გალაქტიკურ დისკოში ვარსკვლავების საშუალო სიმკვრივესთან შედარებით ვარსკვლავების სიმკვრივეს ჭარბად შეიცავს, მისი აღმოჩენა შესაძლებელი იქნება ტანგენსურ წერტილთან ახლოს ვარსკვლავების დათვლით. ახლო ინფრაწითელი სინათლის ორმა კვლევამ, რომელიც ძირითადად წითელი გიგანტების მიმართ მგრძნობიარეა და მტვრის გადაშენებაზე გავლენას არ ახდენს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავში პროგნოზირებული ჭარბი რაოდენობა აღმოაჩინა, მაგრამ არა კილიტა-მშვილდოსნის მკლავში: სკუტუმ-კენტავრის მკლავი დაახლოებით 30%-ით მეტ წითელ გიგანტს შეიცავს, ვიდრე სპირალური მკლავის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა მოსალოდნელი.<ref name="Drimmel2000" /><ref name="Benjamin2005" /> ეს დაკვირვება იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომს მხოლოდ ორი მთავარი ვარსკვლავური მკლავი აქვს: პერსევსის მკლავი და სკუტუმ-კენტავრის მკლავი. დანარჩენი მკლავები ჭარბ გაზს შეიცავს, მაგრამ არა ჭარბ ძველ ვარსკვლავებს.<ref name=two_arms /> 2013 წლის დეკემბერში ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, რომ ახალგაზრდა ვარსკვლავებისა და ვარსკვლავთწარმომქმნელი რეგიონების განაწილება ემთხვევა ირმის ნახტომის ოთხმხრივ სპირალურ აღწერას.<ref>{{Cite press release |title=Massive stars mark out Milky Way's 'missing' arms |date=December 17, 2013 |publisher=University of Leeds |url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218150156/http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |archive-date=December 18, 2013 |place=Leeds, UK}}</ref><ref>{{Cite news |last=Westerholm |first=Russell |date=December 18, 2013 |title=Milky Way Galaxy has four arms, reaffirming old data and contradicting recent research |work=University Herald |url=http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |url-status=live |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219010711/http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |archive-date=December 19, 2013}}</ref><ref name="urquart2013">{{Cite journal |last1=Urquhart |first1=J. S. |last2=Figura |first2=C. C. |last3=Moore |first3=T. J. T. |last4=Hoare |first4=M. G. |last5=Lumsde |first5=S. L. |last6=Mottram |first6=J. C. |last7=Thompson |first7=M. A. |last8=Oudmaijer |first8=R. D. |display-authors=4 |date=January 2014 |title=The RMS Survey: Galactic distribution of massive star formation |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=437 |issue=2 |pages=1791–1807 |arxiv=1310.4758 |bibcode=2014MNRAS.437.1791U |doi=10.1093/mnras/stt2006 |doi-access=free |s2cid=14266458}}</ref> ამრიგად, ირმის ნახტომს, როგორც ჩანს, აქვს ორი სპირალური მკლავი, როგორც ძველი ვარსკვლავები და ოთხი სპირალური მკლავი, როგორც აირისა და ახალგაზრდა ვარსკვლავები. ამ აშკარა შეუსაბამობის ახსნა გაურკვეველია.<ref name="urquart2013" /> 3 კპს-ის თითქმის მკლავი (ასევე ცნობილია, როგორც გაფართოების 3 კპს მკლავი ან უბრალოდ 3 კპს მკლავი) აღმოაჩინეს 1950-იან წლებში ასტრონომ ვან ვორდენმა და მისმა თანამშრომლებმა HI-ის (ატომური წყალბადის) 21 სანტიმეტრიანი რადიოგაზომვების მეშვეობით.<ref>{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=H. |last2=Rougoor |first2=G. W. |last3=Oort |first3=J. H. |display-authors=1 |date=1957 |title=Expansion d'une structure spirale dans le noyau du Système Galactique, et position de la radiosource Sagittarius&nbsp;A |journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences |language=fr |volume=244 |pages=1691–1695 |bibcode=1957CRAS..244.1691V}}</ref><ref name="Dame">{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Thaddeus |first2=P. |year=2008 |title=A New Spiral Arm of the Galaxy: The Far 3-Kpc Arm |journal=The Astrophysical Journal |volume=683 |issue=2 |pages=L143–L146 |arxiv=0807.1752 |bibcode=2008ApJ...683L.143D |doi=10.1086/591669 |s2cid=7450090}}</ref> აღმოჩნდა, რომ ის ცენტრალური ამოზნექილიდან 50 კმ/წმ-ზე მეტი სიჩქარით ფართოვდება. ის მდებარეობს მეოთხე გალაქტიკურ კვადრანტში, მზიდან დაახლოებით 5.2 კპს-ის და გალაქტიკური ცენტრიდან 3.3 კპს-ის დაშორებით. შორეული 3 კპს მკლავი 2008 წელს ასტრონომმა ტომ დეიმმა (ასტროფიზიკის ცენტრი | ჰარვარდი და სმითსონიანი) აღმოაჩინა. ის მდებარეობს პირველ გალაქტიკურ კვადრანტში, გალაქტიკური ცენტრიდან 3 კპს (დაახლოებით 10,000 ლი) მანძილზე.<ref name="Dame" /><ref>{{Cite news |date=June 3, 2008 |title=Milky Way's Inner Beauty Revealed |publisher=Center for Astrophysics {{!}} Harvard & Smithsonian |url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |url-status=live |access-date=July 7, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705045749/http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |archive-date=July 5, 2013}}</ref> 2011 წელს გამოქვეყნებული სიმულაციით ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომმა შესაძლოა სპირალური მკლავის სტრუქტურა მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსურ გალაქტიკასთან განმეორებითი შეჯახების შედეგად მიიღო.<ref>{{Cite web |last=Matson |first=John |date=September 14, 2011 |title=Star-Crossed: Milky Way's Spiral Shape May Result from a Smaller Galaxy's Impact |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000625/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |archive-date=December 3, 2013 |access-date=July 7, 2015 |website=Scientific American}}</ref> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომი შეიცავს ორ განსხვავებულ სპირალურ ნიმუშს: შიდა ნიმუშს, რომელიც სწრაფად ბრუნავს მშვილდოსნის მკლავით და გარე ნიმუშს, რომელიც ქმნიან კარინასა და პერსევსის მკლავებით, რომელთა ბრუნვის სიჩქარე უფრო დაბალია და მკლავები მჭიდროდ არის შეხვეული. ამ სცენარში, რომელიც სხვადასხვა სპირალური მკლავების დინამიკის რიცხვითი სიმულაციებით არის მინიშნებული, გარე ნიმუშს გარე ფსევდორგოლის ფორმირება მოუწევს,<ref name=pseudoring2 /> და ორი ნიმუშს ერთმანეთთან დაკავშირებული ექნება გედის მკლავი.<ref name=pseudoring /> მთავარი სპირალური მკლავების გარეთ მდებარეობს ერთფეროვანი რგოლი (ანუ გარე რგოლი), გაზისა და ვარსკვლავების რგოლი, რომელიც მილიარდობით წლის წინ სხვა გალაქტიკებიდან მოწყვეტილია. თუმცა, სამეცნიერო საზოგადოების რამდენიმე წევრმა ცოტა ხნის წინ კიდევ ერთხელ დაადასტურა თავისი პოზიცია და დაადასტურა, რომ ერთფეროვანი რგოლის სტრუქტურა სხვა არაფერია, თუ არა ირმის ნახტომის გაბერილი და დეფორმირებული სქელი დისკოოს მიერ წარმოქმნილი ჭარბი სიმკვრივე.<ref>{{Cite arXiv |eprint=1207.2749 |class=astro-ph.GA |first1=M. |last1=Lopez-Corredoira |first2=A. |last2=Moitinho |title=Comments on the "Monoceros" affair |date=July 2012 |last3=Zaggia |first3=S. |last4=Momany |first4=Y. |last5=Carraro |first5=G. |last6=Hammersley |first6=P. L. |last7=Cabrera-Lavers |first7=A. |last8=Vazquez |first8=R. A. |display-authors=1}}</ref> ირმის ნახტომის დისკოს სტრუქტურა „S“-ის მრუდის გასწვრივ არის დეფორმირებული.<ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Deborah |author-link=Deborah Byrd |date=February 5, 2019 |title=The Milky Way is warped |url=https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190206010840/https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |archive-date=February 6, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=[[EarthSky]]}}</ref> === ჰალო === გალაქტიკური დისკო გარშემორტყმულია ძველი ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფეროიდული ჰალოთი, რომელთა 90% გალაქტიკური ცენტრიდან 100 000 სინათლის წლის (30 კპს) რადიუსში მდებარეობს.<ref name=harris2003 /> თუმცა, რამდენიმე გლობალური გროვები უფრო შორსაც აღმოაჩინეს, როგორიცაა PAL 4 და AM 1 გალაქტიკური ცენტრიდან 200 000 სინათლის წელზე მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის გროვების დაახლოებით 40% რეტროგრადულ ორბიტაზეა, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ირმის ნახტომის ბრუნვის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობენ.<ref name=aaa313_119 /> გლობალურ გროვებს შეუძლიათ ირმის ნახტომის გარშემო როზეტისებრი ორბიტების გაყოლა, ვარსკვლავის გარშემო პლანეტის ელიფსური ორბიტისგან განსხვავებით.<ref name=apj522 /> მიუხედავად იმისა, რომ დისკო შეიცავს მტვერს, რომელიც ხედვას ზოგიერთ ტალღის სიგრძეზე აფერხებს, ჰალოს კომპონენტი ამას არ აკეთებს. აქტიური ვარსკვლავთწარმოქმნა ხდება დისკოში (განსაკუთრებით სპირალურ მკლავებში, რომლებიც მაღალი სიმკვრივის არეალებს წარმოადგენენ), მაგრამ არ ხდება ჰალოში, რადგან ვარსკვლავებად კოლაფსირებისთვის ცოტა ცივი გაზია.<ref name="sparke_gallagher" /> ღია გროვებიც ძირითადად დისკზეა განლაგებული.<ref name="aj108">{{Cite journal |last1=Janes, K.A. |last2=Phelps, R.L. |date=1980 |title=The galactic system of old star clusters: The development of the galactic disk |journal=The Astronomical Journal |volume=108 |pages=1773–1785 |bibcode=1994AJ....108.1773J |doi=10.1086/117192 |doi-access=free}}</ref> 21-ე საუკუნის დასაწყისში აღმოჩენებმა ირმის ნახტომის სტრუქტურის შესახებ ჩვენს გაგებას ახალი განზომილებები შესძინა. ანდრომედას გალაქტიკის (M31) დისკოს (M31) გაცილებით უფრო შორს გავრცელების აღმოჩენით, ვიდრე ადრე ეგონათ,<ref name="fn5" /> აშკარა ხდება ირმის ნახტომის დისკოს უფრო შორს გაფართოების შესაძლებლობა და ამას ადასტურებს გედის მკლავის გარე მკლავის გაფართოების<ref name="mcclure-griffiths" /><ref name="fn6" /> და სკუტუმ-კენტავრის მკლავის მსგავსი გაფართოების აღმოჩენის მტკიცებულებები.<ref>{{Cite journal |last1=T.M. Dame |last2=P. Thaddeus |date=2011 |title=A Molecular Spiral Arm in the Far Outer Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=734 |issue=1 |page=L24 |arxiv=1105.2523 |bibcode=2011ApJ...734L..24D |doi=10.1088/2041-8205/734/1/l24 |s2cid=118301649}}</ref> მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკის აღმოჩენით მოხდა გალაქტიკური ნარჩენების ლენტის აღმოჩენა, რადგან ჯუჯა გალაქტიკის პოლარული ორბიტა და მისი ურთიერთქმედება ირმის ნახტომთან მას ანადგურებს. 2004 წელს, ირმის ნახტომის გარშემო სიბრტყის ორბიტაზე მოძრავი გალაქტიკური ნარჩენების რგოლის აღმოჩენის შემდეგ, თავდაპირველად ითვლებოდა, რომ ნარჩენები დიდი ძაღლის ჯუჯა გალაქტიკის სახელით ცნობილი სისტემის ნაშთი იყო.<ref>{{Cite journal |last1=Martin |first1=N. F. |last2=Ibata |first2=R. A. |last3=Bellazzini |first3=M. |last4=Irwin |first4=M. J. |last5=Lewis |first5=G. F. |last6=Dehnen |first6=W. |date=2004 |title=A dwarf galaxy remnant in Canis Major: the fossil of an in-plane accretion on to the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=348 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07331.x|doi-access=free |arxiv=astro-ph/0311010 |bibcode=2004MNRAS.348...12M }}</ref> სხვა მეცნიერები თვლიდნენ, რომ ეს გალაქტიკური დეფორმაციის შედეგი იყო,<ref>{{Cite journal |last1=Momany |first1=Y. |last2=Zaggia |first2=S. R. |last3=Bonifacio |first3=P. |last4=Piotto |first4=G. |last5=Angeli |first5=F. De |last6=Bedin |first6=L. R. |last7=Carraro |first7=G. |date=July 1, 2004 |title=Probing the Canis Major stellar over-density as due to the Galactic warp |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2004/26/aagd202/aagd202.html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=421 |issue=2 |pages=L29–L32 |doi=10.1051/0004-6361:20040183 |arxiv=astro-ph/0405526 |bibcode=2004A&A...421L..29M |issn=0004-6361|hdl=11577/2467288 |hdl-access=free }}</ref> ეს მოსაზრება 2021 წლის მონაცემებითაც დადასტურდა.<ref>{{Cite journal |last1=Carballo-Bello |first1=Julio A |last2=Martínez-Delgado |first2=David |last3=Corral-Santana |first3=Jesús M |last4=Alfaro |first4=Emilio J |last5=Navarrete |first5=Camila |last6=Vivas |first6=A Katherina |last7=Catelan |first7=Márcio |date=December 31, 2020 |title=A revised view of the Canis Major stellar overdensity with DECam and Gaia: new evidence of a stellar warp of blue stars |url=https://academic.oup.com/mnras/article/501/2/1690/5923573 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=501 |issue=2 |pages=1690–1700 |doi=10.1093/mnras/staa2655 |issn=0035-8711 |doi-access=free|arxiv=2009.01855 }}</ref> ჩრდილოეთის ცის Sloan Digital Sky Survey აჩვენებს უზარმაზარ, დიფუზურ სტრუქტურას (გაშლილი სავსე მთვარის ზომაზე დაახლოებით 5000-ჯერ დიდი ფართობით), რომელიც, როგორც ჩანს, არ შეესაბამება ამჟამინდელ მოდელებს. ვარსკვლავების კრებული თითქმის პერპენდიკულარულად ამოდის ირმის ნახტომის სპირალური მკლავების სიბრტყის მიმართ. სავარაუდო ინტერპრეტაციაა, რომ ჯუჯა გალაქტიკა ერწყმის ირმის ნახტომს. ამ გალაქტიკას სავარაუდოდ ქალწულის ვარსკვლავური ნაკადი ეწოდება და მდებარეობს ქალწულის მიმართულებით, დაახლოებით 30 000 სინათლის წლის (9 კპს) დაშორებით.<ref name=apj673_2_864 /> ====აირისებრი ჰალო==== ვარსკვლავური ჰალოს გარდა, ჩანდრას რენტგენის ობსერვატორიამ, XMM-ნიუტონმა და სუზაკუმ წარმოადგინეს მტკიცებულება, რომ არსებობს ასევე აირისებრი ჰალო, რომელიც შეიცავს დიდი რაოდენობით ცხელ აირს. ეს ჰალო ასობით ათასი სინათლის წლის მანძილზეა გადაჭიმული, გაცილებით შორს, ვიდრე ვარსკვლავური ჰალო და ახლოსაა დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მანძილთან. ამ ცხელი ჰალოს მასა თითქმის უდრის თავად ირმის ნახტომის მასას.<ref name="chandra_hotgas">{{Cite web |last=Boen |first=Brooke |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Brooke Boen}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=A. |last2=Mathur |first2=S. |last3=Krongold |first3=Y. |last4=Nicastro |first4=F. |last5=Galeazzi |first5=M. |year=2012 |title=A Huge Reservoir of Ionized Gas Around the Milky Way: Accounting for the Missing Mass? |journal=The Astrophysical Journal |volume=756 |issue=1 |page=L8 |arxiv=1205.5037 |bibcode=2012ApJ...756L...8G |doi=10.1088/2041-8205/756/1/L8 |s2cid=118567708}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 24, 2012 |title=Galactic Halo: Milky Way is Surrounded by Huge Halo of Hot Gas |url=http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029155611/http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |archive-date=October 29, 2012 |website=Smithsonian Astrophysical Observatory}}</ref> ამ ჰალოს გაზის ტემპერატურა 1-დან 2,5 მილიონ კ-მდე (1,8 და 4,5 მილიონი °F) მერყეობს.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=Discovery |title=Our Galaxy Swims Inside a Giant Pool of Hot Gas |work=Discovery News |url=http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029004855/http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |archive-date=October 29, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Discovery Communications}}</ref> შორეული გალაქტიკების დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს დაახლოებით ერთი მეექვსედ ნაკლები ბარიონული (ჩვეულებრივი) მატერია ჰქონდა, ვიდრე ბნელი მატერია, როდესაც ის სულ რაღაც რამდენიმე მილიარდი წლის იყო. თუმცა, ამ ბარიონების მხოლოდ დაახლოებით ნახევარია გათვალისწინებული თანამედროვე სამყაროში, ახლომდებარე გალაქტიკების, როგორიცაა ირმის ნახტომი, დაკვირვებების საფუძველზე.<ref name="Harrington_feature" /> თუ დადასტურდება დასკვნა, რომ ჰალოს მასა შედარებადია ირმის ნახტომის მასასთან, ეს შეიძლება იყოს ირმის ნახტომის გარშემო დაკარგული ბარიონების ვინაობა.<ref name="Harrington_feature">{{Cite news |last1=J.D. Harrington |last2=Janet Anderson |last3=Peter Edmonds |date=September 24, 2012 |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |work=NASA |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012}}</ref> ==ფორმირება== ===ისტორია=== ირმის ნახტომი დაიწყო, როგორც ერთი ან რამდენიმე მცირე ჭარბი სიმკვრივე სამყაროში მასის განაწილებაში, დიდი აფეთქების შემდეგ მალევე, 13.61 მილიარდი წლის წინ.<ref name="PHYS-20170727">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Milky Way's origins are not what they seem |url=https://phys.org/news/2017-07-milky.html |date=July 27, 2017 |work=[[Phys.org]] |access-date=July 27, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727094803/https://phys.org/news/2017-07-milky.html |archive-date=July 27, 2017}}</ref><ref name="borah">{{Cite journal |last1=Borah |first1=Debasish |last2=Dutta |first2=Manoranjan |last3=Mahapatra |first3=Satyabrata |last4=Sahu |first4=Narendra |year=2022 |title=Boosted self-interacting dark matter and XENON1T excess |journal=Nuclear Physics B |volume=979 |article-number=|arxiv=2107.13176 |bibcode=2022NuPhB.97915787B |doi=10.1016/j.nuclphysb.2022.115787 |s2cid=236469147}}</ref><ref name="legassick">{{Cite arXiv |eprint=1509.02832 |class=astro-ph.GA |first=Daniel |last=Legassick |title=The Age Distribution of Potential Intelligent Life in the Milky Way |year=2015}}</ref> ამ ჭარბი სიმკვრივიდან ზოგიერთი წარმოადგენდა გლობულური გროვების საფუძველს, რომლებშიც წარმოიქმნა უძველესი დარჩენილი ვარსკვლავები იმ ტერიტორიაზე, რასაც ახლა ირმის ნახტომი ეწოდება. ირმის ნახტომში მატერიის თითქმის ნახევარი შესაძლოა სხვა შორეული გალაქტიკებიდან მომდინარეობდეს.<ref name="PHYS-20170727" /> ეს ვარსკვლავები და გროვები ახლა ირმის ნახტომის ვარსკვლავურ ჰალოს ქმნიან. პირველი ვარსკვლავების დაბადებიდან რამდენიმე მილიარდი წლის განმავლობაში, ირმის ნახტომის მასა საკმარისად დიდი იყო, რომ ის შედარებით სწრაფად ბრუნავდა. კუთხური იმპულსის შენარჩუნების გამო, ამან გამოიწვია აირისებრი ვარსკვლავთშორისი გარემოს კოლაფსი დაახლოებით სფეროიდული ფორმიდან დისკად. ამიტომ, ვარსკვლავების შემდგომი თაობები წარმოიქმნა ამ სპირალურ დისკში. დისკში შეინიშნება ახალგაზრდა ვარსკვლავების უმეტესობა, მათ შორის მზე.<ref name=ut20090527 /><ref name="Buser" /> პირველი ვარსკვლავების ჩამოყალიბების დაწყების შემდეგ, ირმის ნახტომი გაიზარდა როგორც გალაქტიკური შერწყმების გზით (განსაკუთრებით ირმის ნახტომის ზრდის ადრეულ ეტაპზე), ასევე გაზის აკრეციის გზით პირდაპირ გალაქტიკური ჰალოდან.<ref name="Buser" /> ამჟამად ირმის ნახტომი აგროვებს მასალას რამდენიმე პატარა გალაქტიკიდან, მათ შორის მისი ორი უდიდესი თანამგზავრი გალაქტიკიდან, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლებიდან, მაგელანის ნაკადის მეშვეობით. გაზის პირდაპირი აკრეცია შეინიშნება მაღალი სიჩქარის ღრუბლებში, როგორიცაა სმიტის ღრუბელი.<ref name=araa35_217 /><ref name=apj679_L21 /> კოსმოლოგიური სიმულაციები მიუთითებს, რომ 11 მილიარდი წლის წინ ის შეერწყა განსაკუთრებით დიდ გალაქტიკას, რომელსაც კრაკენი ეწოდება.<ref>{{Cite journal |last1=Kruijssen |first1=J M Diederik |last2=Pfeffer |first2=Joel L |last3=Chevance |first3=Mélanie |last4=Bonaca |first4=Ana |last5=Trujillo-Gomez |first5=Sebastian |last6=Bastian |first6=Nate |last7=Reina-Campos |first7=Marta |last8=Crain |first8=Robert A |last9=Hughes |first9=Meghan E |date=October 2020 |title=Kraken reveals itself – the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations |url=https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=498 |issue=2 |pages=2472–2491 |arxiv=2003.01119 |doi=10.1093/mnras/staa2452 |doi-access=free |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116101953/https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |archive-date=November 16, 2020 |access-date=November 15, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |last=Young |first=Monica |date=November 13, 2020 |title=Star Clusters reveal the "Kraken" in the Milky Way's Past |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115190620/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |archive-date=November 15, 2020 |access-date=November 15, 2020 |website=Sky and Telescope}}</ref> ირმის ნახტომის ისეთი თვისებები, როგორიცაა ვარსკვლავური მასა, კუთხური იმპულსი და მეტალურობა მის უკიდურეს რეგიონებში, მიუთითებს, რომ ბოლო 10 მილიარდი წლის განმავლობაში მას არ განუცდია შერწყმა დიდ გალაქტიკებთან. ბოლო დროს დიდი შერწყმების ეს არარსებობა უჩვეულოა მსგავსი ტიპის სპირალურ გალაქტიკებს შორის. მის მეზობელს, ანდრომედას გალაქტიკას, როგორც ჩანს, უფრო ტიპური ისტორია აქვს, რომელიც შედარებით დიდ გალაქტიკებთან შედარებით ბოლოდროინდელი შერწყმებით არის ჩამოყალიბებული.<ref>{{Cite journal |last1=Yin, J. |last2=Hou |first2=J.L |last3=Prantzos |first3=N. |last4=Boissier |first4=S. |last5=Chang |first5=R. X. |last6=Shen |first6=S. Y. |last7=Zhang |first7=B. |display-authors=4 |date=2009 |title=Milky Way versus Andromeda: a tale of two disks |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=505 |issue=2 |pages=497–508 |arxiv=0906.4821 |bibcode=2009A&A...505..497Y |doi=10.1051/0004-6361/200912316 |s2cid=14344453}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hammer, F. |last2=Puech |first2=M. |last3=Chemin |first3=L. |last4=Flores |first4=H. |last5=Lehnert |first5=M. D. |display-authors=4 |date=2007 |title=The Milky Way, an Exceptionally Quiet Galaxy: Implications for the Formation of Spiral Galaxies |journal=The Astrophysical Journal |volume=662 |issue=1 |pages=322–334 |arxiv=astro-ph/0702585 |bibcode=2007ApJ...662..322H |doi=10.1086/516727 |s2cid=18002823}}</ref> ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად, ირმის ნახტომი, ისევე როგორც ანდრომედას გალაქტიკა, გალაქტიკის ფერ-სიდიდის დიაგრამაზე „მწვანე ველში“ მდებარეობს, რეგიონში, რომელიც დასახლებულია გალაქტიკებით, რომლებიც გარდამავალ პერიოდში არიან „ლურჯი ღრუბლიდან“ (გალაქტიკები, რომლებიც აქტიურად ქმნიან ახალ ვარსკვლავებს) „წითელ თანმიმდევრობამდე“ (გალაქტიკები, რომლებიც არ ქმნიან ვარსკვლავებს). მწვანე ველის გალაქტიკებში ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობა შენელდება, რადგან მათ ვარსკვლავთშორის გარემოში ვარსკვლავთწარმოქმნის გაზი ამოეწურათ. მსგავსი თვისებების მქონე სიმულირებულ გალაქტიკებში, ვარსკვლავთწარმოქმნა, როგორც წესი, დაახლოებით ხუთი მილიარდი წლის განმავლობაში ჩაქრება, რაც ითვალისწინებს ვარსკვლავთწარმოქმნის ტემპის მოსალოდნელ, მოკლევადიან ზრდას ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას შორის შეჯახების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Mutch, S.J. |last2=Croton |first2=D.J. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2011 |title=The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=736 |issue=2 |page=84 |arxiv=1105.2564 |bibcode=2011ApJ...736...84M |doi=10.1088/0004-637X/736/2/84 |s2cid=119280671}}</ref> ირმის ნახტომის მსგავსი სხვა გალაქტიკების გაზომვები მიუთითებს, რომ ის ერთ-ერთი ყველაზე წითელი და კაშკაშა სპირალური გალაქტიკაა, რომელიც ჯერ კიდევ ახალ ვარსკვლავებს ქმნის და ის ოდნავ უფრო ლურჯია, ვიდრე ყველაზე ლურჯი წითელი თანმიმდევრობის გალაქტიკები.<ref>{{Cite journal |last1=Licquia, T. |last2=Newman |first2=J.A. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2012 |title=What Is The Color Of The Milky Way? |journal=American Astronomical Society |volume=219 |pages=252.08 |bibcode=2012AAS...21925208L}}</ref> ===ასაკი და კოსმოლოგიური ისტორია=== გლობულური გროვები ირმის ნახტომის უძველეს ობიექტებს შორისაა, რაც ირმის ნახტომის ასაკის უფრო დაბალ ზღვარს აწესებს. ირმის ნახტომში ცალკეული ვარსკვლავების ასაკის შეფასება შესაძლებელია ისეთი ხანგრძლივი რადიოაქტიური ელემენტების, როგორიცაა თორიუმ-232 და ურანი-238, სიმრავლის გაზომვით, შემდეგ კი შედეგების მათი თავდაპირველი სიმრავლის შეფასებასთან შედარებით, ტექნიკით, რომელსაც ნუკლეოკოსმოქრონოლოგია ეწოდება. ეს მაჩვენებლები CS 31082-001-ისთვის დაახლოებით 12.5 ± 3 მილიარდი წელია<ref>{{Cite journal |last=Cayrel |display-authors=etal |date=2001 |title=Measurement of stellar age from uranium decay |journal=Nature |volume=409 |issue=6821 |pages=691–692 |arxiv=astro-ph/0104357 |bibcode=2001Natur.409..691C |doi=10.1038/35055507 |pmid=11217852 |s2cid=17251766}}</ref> და BD +17° 3248-ისთვის 13.8 ± 4 მილიარდი წელი.<ref>{{Cite journal |last1=Cowan |first1=J. J. |last2=Sneden |first2=C. |last3=Burles |first3=S. |last4=Ivans |first4=I. I. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Truran |first6=J. W. |last7=Lawler |first7=J. E. |last8=Primas |first8=F. |author8-link=Francesca Primas|last9=Fuller |first9=G. M. |last10=Pfeiffer |first10=B. |last11=Kratz |first11=K. L. |display-authors=9 |year=2002 |title=The Chemical Composition and Age of the Metal-poor Halo Star BD +17o3248 |journal=The Astrophysical Journal |volume=572 |issue=2 |pages=861–879 |arxiv=astro-ph/0202429 |bibcode=2002ApJ...572..861C |doi=10.1086/340347 |s2cid=119503888}}</ref> თეთრი ჯუჯას ფორმირების შემდეგ, ის იწყებს რადიაციულად გაგრილებას და მისი ზედაპირის ტემპერატურა თანდათან ეცემა. ამ თეთრი ჯუჯებიდან ყველაზე ცივი ტემპერატურის გაზომვით და მათი მოსალოდნელ საწყის ტემპერატურასთან შედარებით, შესაძლებელია ასაკის შეფასება. ამ ტექნიკით, გლობულური გროვების M4 ასაკი შეფასდა 12.7 ± 0.7 მილიარდი წლით. ამ გროვებიდან ყველაზე ძველის ასაკის შეფასებით, საუკეთესოდ შესაფერისი ასაკი 12.6 მილიარდი წელია, ხოლო 95%-იანი სანდოობის ზედა ზღვარი - 16 მილიარდი წელი.<ref name=science299_5603_65 /> 2018 წლის ნოემბერში ასტრონომებმა სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი ვარსკვლავის აღმოჩენის შესახებ განაცხადეს. დაახლოებით 13.5 მილიარდი წლის ასაკის 2MASS J18082002-5104378 B არის პაწაწინა ულტრალითონებით ღარიბი (UMP) ვარსკვლავი, რომელიც თითქმის მთლიანად დიდი აფეთქების შედეგად გამოყოფილი მასალებისგან შედგება და შესაძლოა, ერთ-ერთი პირველი ვარსკვლავი იყოს. ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ამ ვარსკვლავის აღმოჩენა იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკა შესაძლოა, სულ მცირე, 3 მილიარდი წლით უფროსი იყოს, ვიდრე აქამდე ეგონათ.<ref name="EA-20181105">{{Cite news |last=Johns Hopkins University |author-link=Johns Hopkins University |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang |work=[[EurekAlert!]] |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106132235/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="JHU-20181105">{{Cite news |last=Rosen |first=Jill |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang – The newly discovered star's composition indicates that, in a cosmic family tree, it could be as little as one generation removed from the Big Bang |publisher=[[Johns Hopkins University]] |url=https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106021959/https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="ApJ-20181105">{{Cite journal |last1=Schlaufman |first1=Kevin C. |last2=Thompson |first2=Ian B. |last3=Casey |first3=Andrew R. |date=November 5, 2018 |title=An Ultra Metal-poor Star Near the Hydrogen-burning Limit |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=867 |page=98 |arxiv=1811.00549 |bibcode=2018ApJ...867...98S |doi=10.3847/1538-4357/aadd97 |s2cid=54511945 |doi-access=free |number=2}}</ref> ირმის ნახტომის ჰალოში რამდენიმე ცალკეული ვარსკვლავი აღმოაჩინეს, რომელთა გაზომილი ასაკი სამყაროს 13.80 მილიარდ წლიან ასაკთან ძალიან ახლოსაა. 2007 წელს, გალაქტიკურ ჰალოში არსებული ვარსკვლავის, HE 1523-0901-ის, ასაკი დაახლოებით 13,2 მილიარდი წლის შეფასდა. როგორც იმ დროს ირმის ნახტომში ცნობილი უძველესი ობიექტი, ამ გაზომვამ ირმის ნახტომის ასაკს უფრო დაბალი ზღვარი დააწესა.<ref name="frebel" /> ეს შეფასება გაკეთდა ძალიან დიდი ტელესკოპის ულტრაიისფერი-ვიზუალური ეშელის სპექტროგრაფის გამოყენებით, რათა გაზომილიყო თორიუმის და R-პროცესით შექმნილი სხვა ელემენტების არსებობით გამოწვეული სპექტრული ხაზების ფარდობითი სიძლიერე. ხაზების სიძლიერე იძლევა სხვადასხვა ელემენტარული იზოტოპების სიჭარბეს, საიდანაც ვარსკვლავის ასაკის შეფასება შესაძლებელია ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით.<ref name="frebel" /> კიდევ ერთი ვარსკვლავი, HD 140283, შეფასებულია 13,7 ± 0,7 მილიარდი წლით, 12,2 ± 0,6 მილიარდი წლით,<ref name=creevey>{{cite journal |bibcode=2015A&A...575A..26C |title=Benchmark stars for Gaia Fundamental properties of the Population&nbsp;II star HD&nbsp;140283 from interferometric, spectroscopic, and photometric data |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=575 |pages=A26 |last1=Creevey|first1=O. L. |last2=Thévenin |first2=F. |last3=Berio |first3=P. |last4=Heiter |first4=U. |last5=von Braun |first5=K. |last6=Mourard |first6=D. |last7=Bigot |first7=L. |last8=Boyajian |first8=T.S. |last9=Kervella |first9=P. |last10=Morel |first10=P. |last11=Pichon |first11=B. |last12=Chiavassa |first12=A. |last13=Nardetto |first13=N. |last14=Perraut |first14=K. |last15=Meilland |first15=A. |last16=Mc Alister |first16=H. A. |last17=Ten Brummelaar |first17=T.A. |last18=Farrington |first18=C. |last19=Sturmann |first19=J. |last20=Sturmann |first20=L. |last21=Turner |first21=N. |year=2015 |arxiv=1410.4780 |doi=10.1051/0004-6361/201424310|s2cid=18003446 }}</ref> ან 12,0 ± 0,5 მილიარდი წლით.<ref name=Tang>{{cite journal|journal= [[Research Notes of the AAS]]|volume= 5|issue=5|id=117|year= 2021|title= Revised Best Estimates for the Age and Mass of the Methuselah Star HD 140283 Using MESA and Interferometry and Implications for 1D Convection|author1= Jiangling Tang|author2= Meredith Joyce|page= 117|doi=10.3847/2515-5172/ac01ca|bibcode=2021RNAAS...5..117T|arxiv=2105.11311|s2cid= 235166094|doi-access= free}}</ref> დედამიწის ატმოსფერული დამახინჯების გამოსასწორებლად ადაპტური ოპტიკის გამოყენებით ჩატარებული დაკვირვებების თანახმად, გალაქტიკის ამოზნექილობაში მყოფი ვარსკვლავები დაახლოებით 12,8 მილიარდი წლისაა.<ref>{{Cite web |last=Specktor |first=Brandon |date=March 23, 2019 |title=Astronomers Find Fossils of Early Universe Stuffed in Milky Way's Bulge |url=https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323223957/https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |archive-date=March 23, 2019 |access-date=March 24, 2019 |website=Live Science}}</ref> გალაქტიკურ თხელ დისკოში ვარსკვლავების ასაკი ასევე შეფასდა ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით. თხელი დისკოში მყოფი ვარსკვლავების გაზომვები იძლევა შეფასებას, რომ თხელი დისკო 8,8 ± 1,7 მილიარდი წლის წინ ჩამოყალიბდა. ეს გაზომვები ვარაუდობს, რომ გალაქტიკური ჰალოსა და თხელ დისკოს ფორმირებას შორის თითქმის 5 მილიარდი წლის შესვენება იყო.<ref name="del_Peloso" /> ათასობით ვარსკვლავის ქიმიური ხელმოწერების ბოლოდროინდელი ანალიზი მიუთითებს, რომ ვარსკვლავების ფორმირება შესაძლოა მნიშვნელოვნად შემცირდა დისკოს ფორმირების დროს, 10-დან 8 მილიარდი წლის წინ, როდესაც ვარსკვლავთშორისი გაზი ძალიან ცხელი იყო ახალი ვარსკვლავების წარმოსაქმნელად იმავე ტემპით, როგორც ადრე.<ref>Skibba, Ramon (2016), "Milky Way retired early from star making" (New Scientist, March 5, 2016), p.9</ref> ირმის ნახტომის გარშემო არსებული თანამგზავრი გალაქტიკები შემთხვევით არ არის განაწილებული, არამედ, როგორც ჩანს, უფრო დიდი სისტემის დაშლის შედეგად წარმოიქმნება, რაც წარმოქმნის რგოლის სტრუქტურას, რომლის დიამეტრი 500 000 სინათლის წელია, ხოლო სიგანე 50 000 სინათლის წელი.<ref>{{Cite journal |last=Lynden-Bell |first=D. |date=March 1, 1976 |title=Dwarf Galaxies and Globular Clusters in High Velocity Hydrogen Streams |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=174 |issue=3 |pages=695–710 |bibcode=1976MNRAS.174..695L |doi=10.1093/mnras/174.3.695 |issn=0035-8711 |doi-access=free}}</ref> გალაქტიკებს შორის ახლო შეჯახება, როგორც ეს ანდრომედას გალაქტიკის შემთხვევაში 4 მილიარდ წელიწადშია მოსალოდნელი, შეიძლება გაზის უზარმაზარი კუდები მოგლიჯოს, რომლებიც დროთა განმავლობაში შეიძლება გაერთიანდნენ და წარმოქმნან ჯუჯა გალაქტიკები რგოლში, მთავარი დისკოს მიმართ ნებისმიერი კუთხით.<ref>{{Cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C. M. |year=2005 |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |arxiv=astro-ph/0410421 |bibcode=2005A&A...431..517K |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |doi-access=free}}</ref> ==გალაქტიკათშორისი სამეზობლო== ირმის ნახტომი და ანდრომედას გალაქტიკა გიგანტური სპირალური გალაქტიკების ბინარული სისტემაა, რომელიც მიეკუთვნება 50 მჭიდროდ დაკავშირებული გალაქტიკის ჯგუფს, რომელიც ცნობილია როგორც ლოკალური ჯგუფი და გარშემორტყმულია ლოკალური სიცარიელით, რომელიც თავად არის ლოკალური ფურცლის<ref name="apj676_1_184">{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Shaya |first2=Edward J. |last3=Karachentsev |first3=Igor D. |last4=Courtois |first4=Hélène M. |author-link4=Hélène Courtois |last5=Kocevski |first5=Dale D. |last6=Rizzi |first6=Luca |last7=Peel |first7=Alan |date=March 2008 |title=Our Peculiar Motion Away from the Local Void |journal=The Astrophysical Journal |volume=676 |issue=1 |pages=184–205 |arxiv=0705.4139 |bibcode=2008ApJ...676..184T |doi=10.1086/527428 |s2cid=14738309}}</ref> და თავის მხრივ ქალწულის ზეგროვის ნაწილი. ქალწულის ზეგროვას გარშემო არის რამდენიმე სიცარიელე, რომლებიც მრავალი გალაქტიკისგან თავისუფალია, „ჩრდილოეთით“ მიკროსკოპიუმის სიცარიელე, „მარცხნივ“ მოქანდაკის სიცარიელე, „მარჯვნივ“ ბოეოტსის სიცარიელე და „სამხრეთით“ დიდი ვოიდი. ეს სიცარიელეები დროთა განმავლობაში იცვლის ფორმას და გალაქტიკებში ძაფისებრ სტრუქტურებს ქმნის. მაგალითად, ქალწულის ზეგროვა მიიზიდება დიდი მიმზიდველისკენ,<ref>{{cite web |last=Hadhazy |first=Adam |date=November 3, 2016 |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |title=Why Nothing Really Matters |website=Discover Magazine |access-date=April 24, 2022 |archive-date=April 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424224846/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |url-status=live }}</ref> რომელიც თავის მხრივ უფრო დიდი სტრუქტურის, ლანიაკეას, ნაწილს წარმოადგენს.<ref>{{cite journal |title=The Laniakea supercluster of galaxies |author=R. Brent Tully |author2=Helene Courtois |author3=Yehuda Hoffman |author4=Daniel Pomarède |date=September 2, 2014 |publication-date=September 4, 2014 |journal=Nature |volume=513 |number=7516 |pages=71–73 |bibcode=2014Natur.513...71T |arxiv=1409.0880 |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900|s2cid=205240232 }}</ref> ლოკალური ჯგუფის ორი პატარა გალაქტიკა და რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა ბრუნავს ირმის ნახტომის გარშემო. მათგან ყველაზე დიდია დიდი მაგელანის ღრუბელი, რომლის დიამეტრი 32,200 სინათლის წელია.<ref name=RC3>{{cite book | year=1991 | title=Third Reference Catalogue of Bright Galaxies | last1=De Vaucouleurs | first1=Gerard | last2=De Vaucouleurs | first2=Antoinette | last3=Corwin | first3=Herold G. | last4=Buta | first4=Ronald J. | last5=Paturel | first5=Georges | last6=Fouque | first6=Pascal | doi = 10.1007/978-1-4757-4363-0 | bibcode=1991rc3..book.....D | isbn=978-1-4757-4365-4 }}</ref> მას ჰყავს ახლო თანამგზავრი, პატარა მაგელანის ღრუბელი. მაგელანის ნაკადი არის ნეიტრალური წყალბადის გაზის ნაკადი, რომელიც ამ ორი პატარა გალაქტიკიდან ცის 100°-ზე ვრცელდება. ვარაუდობენ, რომ ნაკადი მაგელანის ღრუბლებიდან ირმის ნახტომთან მოქცევითი ურთიერთქმედების შედეგად იქნა გამოყვანილი.<ref>{{Cite journal |last1=Putman |first1=M. E. |last2=Staveley-Smith |first2=L. |last3=Freeman |first3=K. C. |last4=Gibson |first4=B. K. |last5=Barnes |first5=D. G. |title=The Magellanic Stream, High-Velocity Clouds, and the Sculptor Group |doi=10.1086/344477 |journal=The Astrophysical Journal |volume=586 |issue=1 |pages=170–194 |year=2003 |arxiv=astro-ph/0209127 |bibcode=2003ApJ...586..170P|s2cid=6911875 }}</ref> ირმის ნახტომის გარშემო მოძრავი ჯუჯა გალაქტიკებიდან ზოგიერთია დიდი ძაღლის ჯუჯა (ყველაზე ახლოს), მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკა, მცირე დათვის ჯუჯა, მოქანდაკის ჯუჯა, სექსტანსის ჯუჯა, ღუმელის ჯუჯა და ლომ I ჯუჯა.<ref name=Koposov2015/> ირმის ნახტომის ყველაზე პატარა ჯუჯა გალაქტიკები მხოლოდ 500 სინათლის წლის დიამეტრისაა. ესენია კარინას ჯუჯა, დრაკონის ჯუჯა და ლომ II ჯუჯა. შესაძლოა, ჯერ კიდევ არსებობდეს აღმოუჩენელი ჯუჯა გალაქტიკები, რომლებიც დინამიურად დაკავშირებულია ირმის ნახტომთან, რასაც ადასტურებს 2015 წელს ღამის ცის შედარებით მცირე ნაწილში ირმის ნახტომის ცხრა ახალი თანამგზავრის აღმოჩენა.<ref name=Koposov2015>{{cite journal |title=Beasts of the Southern Wild. Discovery of a large number of Ultra Faint satellites in the vicinity of the Magellanic Clouds |author1=Sergey E. Koposov |author2=Vasily Belokurov |author3=Gabriel Torrealba |author4=N. Wyn Evans |date=March 10, 2015 |arxiv=1503.02079 |journal=The Astrophysical Journal |bibcode=2015ApJ...805..130K |doi=10.1088/0004-637X/805/2/130 |volume=805 |issue=2 |page=130|s2cid=118267222 }}</ref> ირმის ნახტომმა უკვე შთანთქა რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა, მაგალითად, ომეგა კენტავრის წინაპარი.<ref>{{cite journal |last1=Noyola |first1=E. |last2=Gebhardt |first2=K. |last3=Bergmann |first3=M. |title=Gemini and Hubble Space Telescope Evidence for an Intermediate-Mass Black Hole in ω Centauri |journal=The Astrophysical Journal |arxiv=0801.2782 |date=April 2008 |volume=676 |issue=2 |pages=1008–1015 |doi=10.1086/529002 |bibcode=2008ApJ...676.1008N|s2cid=208867075 }}</ref> 2005 წელს<ref>{{cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C.M. |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=astro-ph/0410421 |date=February 2005 |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |bibcode=2005A&A...431..517K |s2cid=55827105 }}</ref> და 2012 წელს<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Pflamm-Altenburg |first2=J. |last3=Kroupa |first3=P. |title=The VPOS: a vast polar structure of satellite galaxies, globular clusters and streams around the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1204.5176 |date=June 2012 |volume=423 |issue=2 |pages=1109–1126 |doi=10.1111/j.1365-2966.2012.20937.x |doi-access=free |bibcode=2012MNRAS.423.1109P|s2cid=55501752 }}</ref> დამატებითი დადასტურებით, მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის თანამგზავრული გალაქტიკების უმეტესობა ძალიან დიდ დისკში მდებარეობს და ერთი მიმართულებით ბრუნავს. ეს მოულოდნელი იყო: სტანდარტული კოსმოლოგიის თანახმად, თანამგზავრული გალაქტიკები ბნელი მატერიის ჰალოებში უნდა წარმოიქმნას და ფართოდ გავრცელდეს, შემთხვევითი მიმართულებით მოძრაობდეს. ეს შეუსაბამობა ჯერ კიდევ არ არის ახსნილი.<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Famaey |first2=B. |last3=Jerjen |first3=H.|last4=Merritt |first4=D. |last5=Kroupa |first5=P. |last6=Dabringhausen |first6=J. |last7=Lueghausen |first7=F. |last8=Forbes |first8=D. |last9=Hensler |first9=G.|last10=Hammer |first10=F. |last11=Puech |first11=M.|last12=Fouquet |first12=S.|last13=Flores |first13=H.|last14=Yang |first14=Y. |title=Co-orbiting satellite galaxy structures are still in conflict with the distribution of primordial dwarf galaxies |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1406.1799 |date=August 2014 |volume=423 |issue=3 |pages=2362–2380 |doi=10.1093/mnras/stu1005 |doi-access=free |bibcode=2014MNRAS.442.2362P }}</ref> 2006 წლის იანვარში მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის დისკოში აქამდე აუხსნელი დეფორმაცია ახლა რუკაზეა დატანილი და აღმოჩნდა, რომ ეს არის ტალღა ან ვიბრაცია, რომელიც წარმოიქმნება დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მიერ ირმის ნახტომის გარშემო ბრუნვისას და იწვევს ვიბრაციებს მის კიდეებში გავლისას. ადრე, ეს ორი გალაქტიკა, რომლებიც ერთად ირმის ნახტომის მასის დაახლოებით 2%-ს შეადგენენ, ძალიან პატარად ითვლებოდა ირმის ნახტომზე გავლენის მოხდენისთვის. თუმცა, კომპიუტერულ მოდელში, ამ ორი გალაქტიკის მოძრაობა ქმნის ბნელი მატერიის კვალს, რომელიც აძლიერებს მათ გავლენას უფრო დიდ ირმის ნახტომზე.<ref name=berkeley20060109 /> ამჟამინდელი გაზომვები მიუთითებს, რომ ანდრომედას გალაქტიკა ირმის ნახტომს 100-დან 140 კმ/წმ-მდე (220,000-დან 310,000 მილი/სთ-მდე) სიჩქარით უახლოვდება. 4.3 მილიარდ წელიწადში შესაძლოა მოხდეს ანდრომედასა და ირმის ნახტომის შეჯახება, რაც დამოკიდებულია უცნობი გვერდითი კომპონენტების მნიშვნელობაზე გალაქტიკების ფარდობით მოძრაობაში. თუ ისინი შეეჯახებიან, ცალკეული ვარსკვლავების ერთმანეთთან შეჯახების შანსი უკიდურესად დაბალია,<ref name=wong20000414 /> მაგრამ ამის ნაცვლად, ორი გალაქტიკა გაერთიანდება და შექმნის ერთ ელიფსურ გალაქტიკას ან შესაძლოა დიდ დისკოსებრ გალაქტიკას<ref name="Ueda2014">{{cite journal |author=Junko Ueda |display-authors=etal |title=Cold molecular gas in merger remnants. I. Formation of molecular gas disks |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=214 |issue=1 |page=1 |bibcode=2014ApJS..214....1U |doi=10.1088/0067-0049/214/1/1 |arxiv=1407.6873 |year=2014|s2cid=716993 }}</ref> დაახლოებით ექვსი მილიარდი წლის განმავლობაში.<ref name="Schiavi">{{cite journal|last1=Schiavi|first1=Riccardo|last2=Capuzzo-Dolcetta|first2=Roberto|last3=Arca-Sedda|first3=Manuel|last4=Spera|first4=Mario|title=Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes|journal=Astronomy & Astrophysics|date=October 2020|volume=642|pages=A30|doi=10.1051/0004-6361/202038674|bibcode=2020A&A...642A..30S|arxiv=2102.10938|s2cid=224991193}}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[გალაქტიკის ჰალო]] * [[ირმის ნახტომის სახელების სია]] * [[გალაქტიკა]] ==ლიტერატურა== *{{წიგნი| ავტორი=გელოვანი ა. | series=| სათაური=„მითოლოგიური ლექსიკონი“ | გამომცემლობა|ადგილი=თბილისი|წელი=1983| isbn=| edition=|page=|ბმული=|გამომცემლობა=|ref=„მითოლოგიური ლექსიკონი“}} ==სქოლიო== {{Reflist|refs= <ref name="ენციკლოპედია">{{ქსე|5|225||არა}}</ref> <ref name=:01 >{{Cite web |last1=Frommert |first1=Hartmut |last2=Kronberg |first2=Christine |date=August 26, 2005 |title=Classification of the Milky Way Galaxy |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |archive-date=May 31, 2015 |access-date=May 30, 2015 |website=SEDS}}</ref> <ref name="ehtc_6">{{Cite journal |last1=Event Horizon Telescope Collaboration |last2=Akiyama |first2=Kazunori |last3=Alberdi |first3=Antxon |last4=Alef |first4=Walter |last5=Algaba |first5=Juan Carlos |last6=Anantua |first6=Richard |last7=Asada |first7=Keiichi |last8=Azulay |first8=Rebecca |last9=Bach |first9=Uwe |last10=Baczko |first10=Anne-Kathrin |last11=Ball |first11=David |last12=Baloković |first12=Mislav |last13=Barrett |first13=John |last14=Bauböck |first14=Michi |last15=Benson |first15=Bradford A. |display-authors=1 |year=2022 |title=First Sagittarius A* Event Horizon Telescope Results. VI. Testing the Black Hole Metric |journal=The Astrophysical Journal |volume=930 |issue=2 |pages=L17 |bibcode=2022ApJ...930L..17E |doi=10.3847/2041-8213/ac6756 |s2cid=248744741 |doi-access=free |last16=Bintley |first16=Dan |last17=Blackburn |first17=Lindy |last18=Blundell |first18=Raymond |last19=Bouman |first19=Katherine L. |last20=Bower |first20=Geoffrey C. |last21=Boyce |first21=Hope |last22=Bremer |first22=Michael |last23=Brinkerink |first23=Christiaan D. |last24=Brissenden |first24=Roger |last25=Britzen |first25=Silke |last26=Broderick |first26=Avery E. |last27=Broguiere |first27=Dominique |last28=Bronzwaer |first28=Thomas |last29=Bustamante |first29=Sandra |last30=Byun |first30=Do-Young|arxiv=2311.09484 }}</ref> <ref name="idrani">{{Cite arXiv |eprint=2207.06034 |class=gr-qc |first1=Indrani |last1=Banerjee |first2=Subhadip |last2=Sau |title=Do shadows of SGR A* and M87* indicate black holes with a magnetic monopole charge? |last3=SenGupta |first3=Soumitra |year=2022}}</ref> <ref name="gravity_2019">{{Cite journal |last1=Abuter |first1=R. |last2=Amorim |first2=A. |last3=Bauböck |first3=M. |last4=Berger |first4=J. P. |last5=Bonnet |first5=H. |last6=Brandner |first6=W. |last7=Clénet |first7=Y. |last8=Coudé Du Foresto |first8=V. |last9=De Zeeuw |first9=P. T. |last10=Dexter |first10=J. |last11=Duvert |first11=G. |last12=Eckart |first12=A. |last13=Eisenhauer |first13=F. |last14=Förster Schreiber |first14=N. M. |last15=Garcia |first15=P. |display-authors=1 |year=2019 |title=A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=625 |pages=L10 |arxiv=1904.05721 |bibcode=2019A&A...625L..10G |doi=10.1051/0004-6361/201935656 |s2cid=119190574 |last16=Gao |first16=F. |last17=Gendron |first17=E. |last18=Genzel |first18=R. |last19=Gerhard |first19=O. |last20=Gillessen |first20=S. |last21=Habibi |first21=M. |last22=Haubois |first22=X. |last23=Henning |first23=T. |last24=Hippler |first24=S. |last25=Horrobin |first25=M. |last26=Jiménez-Rosales |first26=A. |last27=Jocou |first27=L. |last28=Kervella |first28=P. |last29=Lacour |first29=S. |last30=Lapeyrère |first30=V.}}</ref> <ref name="Petrov">{{Cite journal |last1=Petrov |first1=L. |last2=Kovalev |first2=Y. Y. |last3=Fomalont |first3=E. B. |last4=Gordon |first4=D. |year=2011 |title=The Very Long Baseline Array Galactic Plane Survey—VGaPS |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=142 |issue=2 |page=35 |arxiv=1101.1460 |bibcode=2011AJ....142...35P |doi=10.1088/0004-6256/142/2/35 |s2cid=121762178|issn=0004-6256 }}</ref> <ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref> <ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":001" >{{Cite web |title=Laniakea: Our home supercluster | date=September 3, 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904162040/http://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |archive-date=September 4, 2014 |publisher=YouTube}}</ref> <ref name=":002" >{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Courtois |first2=Hélène |last3=Hoffman |first3=Yehuda |last4=Pomarède |first4=Daniel |display-authors=1 |date=September 4, 2014 |title=The Laniakea supercluster of galaxies |journal=Nature |volume=513 |issue=7516 |pages=71–73 |arxiv=1409.0880 |bibcode=2014Natur.513...71T |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900 |s2cid=205240232}}</ref> <ref name=":003" >{{Cite web |title=Milky Way |url=http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302071454/http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-date=March 2, 2012 |publisher=[[BBC]]}}</ref> <ref name=":004" >{{Cite web |title=How Many Stars in the Milky Way? |url=http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125140109/http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |archive-date=January 25, 2016 |website=NASA Blueshift}}</ref> <ref name="Space-20130102">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=100 Billion Alien Planets Fill Our Milky Way Galaxy: Study |url=http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |date=January 2, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103060601/http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |archive-date=January 3, 2013}}</ref> <ref name="NYT-20220131">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=January 31, 2022 |title=An Electrifying View of the Heart of the Milky Way – A new radio-wave image of the center of our galaxy reveals all the forms of frenzy that a hundred million or so stars can get up to. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131224108/https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |archive-date=January 31, 2022}}</ref> <ref name="ARX-20220128">{{Cite journal |last=Heyood, I. |display-authors=et al. |date=January 28, 2022 |title=The 1.28 GHz MeerKAT Galactic Center Mosaic |journal=The Astrophysical Journal |volume=925 |issue=2 |page=165 |arxiv=2201.10541 |bibcode=2022ApJ...925..165H |doi=10.3847/1538-4357/ac449a |s2cid=246275657 |doi-access=free}}</ref> <ref name="HD_140283_(arXiv)">{{Cite journal |last1=Bond|first1=H.E. |last2=Nelan|first2=E. P. |last3=VandenBerg|first3=D. A. |last4=Schaefer|first4=G. H. |last5=Harmer|first5=D. |date=February 13, 2013 |title=HD 140283: A Star in the Solar Neighborhood that Formed Shortly After the Big Bang |journal=The Astrophysical Journal |volume=765 |issue=1 |pages=L12 |arxiv=1302.3180 |bibcode=2013ApJ...765L..12B |doi=10.1088/2041-8205/765/1/L12 |s2cid=119247629}}</ref> <ref name=":005" >{{Cite news |title=Milky Way Galaxy: Facts About Our Galactic Home |url=http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321063305/http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-date=March 21, 2017 |access-date=April 8, 2017 |work=Space.com}}</ref> <ref name="frebel">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Frebel |first1=A. |last2=Christlieb |first2=N. |last3=Norris |first3=J. E. |last4=Thom |first4=C. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Rhee |first6=J. |doi=10.1086/518122 |title=Discovery of HE 1523-0901, a strongly ''r''-process-enhanced metal-poor star with detected uranium |journal=The Astrophysical Journal |volume=660 |issue=2 |pages=L117 |year=2007 |bibcode=2007ApJ...660L.117F |arxiv=astro-ph/0703414 |s2cid=17533424 }}</ref> <!-- <ref name="Jankowski">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |first1=Connie |last1=Jankowski |title=Pioneers of Light and Sound |page=6 |isbn=978-0-7565-4306-8 |publisher=Compass Point Books |date=2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120142012/https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |archive-date=November 20, 2016}}</ref> --> <ref name=pasachoff1994>{{cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |author-link=Jay Pasachoff |title=Astronomy: From the Earth to the Universe |publisher=Harcourt School |date=1994 |isbn=978-0-03-001667-7 |page=500}}</ref> <ref name=":006">{{Cite book |last=Brown |first=William P. |url=https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |title=The Seven Pillars of Creation: The Bible, Science, and the Ecology of Wonder |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973079-7 |location=Oxford, England |page=25 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142933/https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":007">{{Cite book |last=MacBeath |first=Alastair |url=https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |title=Tiamat's Brood: An Investigation Into the Dragons of Ancient Mesopotamia |date=1999 |publisher=Dragon's Head |isbn=978-0-9524387-5-5 |page=41 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142947/https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":008">{{Cite book |last=James |first=E. O. |url=https://archive.org/details/theworshipoftheskygod/ |title=The Worship of the Sky-God: A Comparative Study in Semitic and Indo-European Religion |date=1963 |publisher=University of London Press |series=Jordan Lectures in Comparative Religion |location=London, England |pages=24, 27f}}</ref> <ref name="Lambert1964">{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |date=1964 |title=E. O. James: The worship of the Skygod: A comparative study in Semitic and Indo-European religion. (School of Oriental and African Studies, University of London. Jordan Lectures in Comparative Religion, vi.) viii, 175 pp. London: University of London, the Athlone Press, 1963. 25s. |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |location=London, England |publisher=University of London |volume=27 |issue=1 |pages=157–158 |doi=10.1017/S0041977X00100345}}</ref> <ref name=steinicke_sakiel2007>{{cite book |first1=Wolfgang |last1=Steinicke |first2=Richard |last2=Jakiel |title=Galaxies and how to observe them |series=Astronomers' observing guides |publisher=Springer |date=2007 |isbn=978-1-85233-752-0 |page=[https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei/page/94 94] |url=https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei |url-access=registration}}</ref> <ref name="ask-astro">{{cite news |last1=Coffey |first1=Jeffrey |work=Universe Today |title=How big is the Milky Way? |url=http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |access-date=November 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924002929/http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |archive-date=September 24, 2013}}</ref> <ref name="nbcnews1">{{cite press release |author=David Freeman |title=The Milky Way galaxy may be much bigger than we thought |url=https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |date=May 25, 2018 |publisher=[[CNBC]] |access-date=August 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813182050/https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |archive-date=August 13, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="rpi2015">{{cite press release |author=Mary L. Martialay |title=The Corrugated Galaxy{{snd}}Milky Way May Be Much Larger Than Previously Estimated |url=http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |date=March 11, 2015 |publisher=[[Rensselaer Polytechnic Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313123405/http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |archive-date=March 13, 2015}}</ref> <ref name="croswell2020">{{cite news |url=https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |title=Astronomers have found the edge of the Milky Way at last |work=ScienceNews |first=Ken |last=Croswell |date=March 23, 2020 |access-date=March 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214927/https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |archive-date=March 24, 2020 |url-status=live}}</ref> <ref name="dearson2020">{{cite journal |last=Dearson |first=Alis J. |arxiv=2002.09497 |title=The Edge of the Galaxy |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=2020 |volume=496 |issue=3 |pages=3929–3942 |doi=10.1093/mnras/staa1711 |doi-access=free |bibcode=2020MNRAS.496.3929D |s2cid=211259409 }}</ref> <ref name=villard20120111>{{cite news |first=Ray |last=Villard |title=The Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets According to Survey |publisher=HubbleSite.org |date=January 11, 2012 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |access-date=January 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723213047/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |archive-date=July 23, 2014}}</ref> <ref name=frommert_kronberg2005>{{cite web |last1=Frommert |first1=H. |last2=Kronberg |first2=C. |date=August 25, 2005 |url=http://messier.seds.org/more/mw.html |title=The Milky Way Galaxy |publisher=SEDS |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512093341/http://seds.org/MESSIER/more/mw.html |archive-date=May 12, 2007}}</ref> <ref name=young2006>{{cite magazine |last=Young |first=Kelly |date=June 6, 2006 |url=https://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |title=Andromeda Galaxy hosts a trillion stars |magazine=New Scientist |access-date=June 8, 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105061511/http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |archive-date=January 5, 2011}}</ref> <ref name=wethington2010>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |first1=Nicholos |last1=Wethington |access-date=April 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327200757/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |archive-date=March 27, 2010}}</ref> <ref name="science312_1773">{{Cite journal |last1=Levine |first1=E. S. |last2=Blitz |first2=L. |last3=Heiles |first3=C. |doi=10.1126/science.1128455 |title=The spiral structure of the outer Milky Way in hydrogen |journal=Science |volume=312 |issue=5781 |pages=1773–1777 |year=2006 |bibcode=2006Sci...312.1773L |arxiv=astro-ph/0605728 |pmid=16741076 |s2cid=12763199 }}</ref> <ref name=araa28_215>{{Cite journal |last1=Dickey |first1=J. M. |last2=Lockman |first2=F. J. |doi=10.1146/annurev.aa.28.090190.001243 |title=H I in the Galaxy |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=28 |pages=215–259 |year=1990 |bibcode=1990ARA&A..28..215D }}</ref> <ref name=apj702_1472>{{Cite journal |last1=Savage |first1=B. D. |last2=Wakker |first2=B. P. |doi=10.1088/0004-637X/702/2/1472 |title=The extension of the transition temperature plasma into the lower galactic halo |journal=The Astrophysical Journal |volume=702 |issue=2 |pages=1472–1489 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...702.1472S |arxiv=0907.4955|s2cid=119245570 }}</ref> <ref name="Nature-20120111">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cassan |first1=A. |last2=Kubas |first2=D. |last3=Beaulieu |first3=J. -P. |last4=Dominik |first4=M. |last5=Horne |first5=K. |last6=Greenhill |first6=J. |last7=Wambsganss |first7=J. |last8=Menzies |first8=J. |last9=Williams |first9=A. |last10=Jørgensen |doi=10.1038/nature10684 |first10=U. G. |last11=Udalski |first11=A. |last12=Bennett |first12=D. P. |last13=Albrow |first13=M. D. |last14=Batista |first14=V. |last15=Brillant |first15=S. |last16=Caldwell |first16=J. A. R. |last17=Cole |first17=A. |last18=Coutures |first18=C. |last19=Cook |first19=K. H. |last20=Dieters |first20=S. |last21=Prester |first21=D. D. |last22=Donatowicz |first22=J. |last23=Fouqué |first23=P. |last24=Hill |first24=K. |last25=Kains |first25=N. |last26=Kane |first26=S. |last27=Marquette |first27=J. -B. |last28=Martin |first28=R. |last29=Pollard |first29=K. R. |last30=Sahu |first30=K. C. |title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations |journal=Nature |volume=481 |issue=7380 |pages=167–169 |date=January 11, 2012 |pmid=22237108 |bibcode=2012Natur.481..167C |arxiv=1202.0903 |s2cid=2614136}}</ref> <ref name=borenstein2011>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |archive-date=February 22, 2011 |date=February 19, 2011 |archive-url=https://archive.today/20110222025002/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy |agency=[[Associated Press]] |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> <ref name=nasa20110526>{{cite web |url=http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |title=Free-Floating Planets May be More Common Than Stars |date=February 18, 2011 |publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory |location=Pasadena, CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522090224/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |archive-date=May 22, 2011 |quote=The team estimates there are about twice as many of them as stars. }}</ref> <ref name=arxiv0909.3857>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Sale |first1=S. E. |last2=Drew |first2=J. E. |last3=Knigge |first3=C. |last4=Zijlstra |first4=A. A. |last5=Irwin |first5=M. J. |last6=Morris |first6=R. A. H. |last7=Phillipps |first7=S. |last8=Drake |first8=J. J. |last9=Greimel |first9=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15746.x |title=The structure of the outer Galactic disc as revealed by IPHAS early A stars |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=402 |issue=2 |pages=713–723 |year=2010 |doi-access=free |bibcode=2010MNRAS.402..713S |arxiv=0909.3857 |s2cid=12884630}}</ref> <ref name=mnras371_1_108>{{Cite journal |last1=Connors |first1=Tim W. |last2=Kawata |first2=Daisuke |last3=Gibson |first3=Brad K. |title=N-body simulations of the Magellanic stream |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10659.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=371 |issue=1 |pages=108–120 |year=2006 |doi-access=free |arxiv=astro-ph/0508390 |bibcode=2006MNRAS.371..108C |s2cid=15563258}}</ref> <ref name=coffey>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/the-universe/absolute-magnitude/ |title=Absolute Magnitude |first1=Jerry |last1=Coffey |archive-url=https://web.archive.org/web/20110913181441/http://www.universetoday.com/41041/absolute-magnitude/ |archive-date=September 13, 2011 |date=May 11, 2017}}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=I. D. |last2=Kashibadze |first2=O. G. |doi=10.1007/s10511-006-0002-6 |title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field |journal=Astrophysics |volume=49 |issue=1 |pages=3–18 |year=2006 |bibcode=2006Ap.....49....3K |s2cid=120973010}}</ref> <ref name="mass">{{cite web |last1=Vayntrub |first1=Alina |date=2000 |url=http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |title=Mass of the Milky Way |work=The Physics Factbook |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813125916/http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |archive-date=August 13, 2014}}</ref> <ref name="galmass">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Battaglia |first1=G. |last2=Helmi |first2=A. |last3=Morrison |first3=H. |last4=Harding |first4=P. |last5=Olszewski |first5=E. W. |last6=Mateo |first6=M. |last7=Freeman |first7=K. C. |last8=Norris |first8=J. |last9=Shectman |first9=S. A. |title=The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09367.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=433–442 |year=2005 |arxiv=astro-ph/0506102 |bibcode=2005MNRAS.364..433B |volume=364 |issue=2 |doi-access=free |s2cid=15562509}}</ref> <ref name=apjl_1_l72>{{Cite journal |last1=Shen |first1=J. |last2=Rich |first2=R. M. |last3=Kormendy |first3=J. |last4=Howard |first4=C. D. |last5=De Propris |first5=R. |last6=Kunder |first6=A. |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L72 |title=Our Milky Way As a Pure-Disk Galaxy{{snd}}A Challenge for Galaxy Formation |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L72–L76 |year=2010 |pmid= |pmc= |arxiv=1005.0385 |bibcode=2010ApJ...720L..72S |s2cid=118470423}}</ref> <ref name=nrao20090105>{{cite press release |first1=Dave |last1=Finley |first2=David |last2=Aguilar |title=Milky Way a Swifter Spinner, More Massive, New Measurements Show |publisher=National Radio Astronomy Observatory |date=January 5, 2009 |url=http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |access-date=January 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808002256/http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |archive-date=August 8, 2014}}</ref> <ref name="reid2009">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Moscadelli |first5=L. |last6=Xu |first6=Y. |last7=Zhang |first7=B. |last8=Sato |first8=M. |last9=Honma |first9=M. |title=Trigonometric parallaxes of massive star-forming regions. VI. Galactic structure, fundamental parameters, and noncircular motions |doi=10.1088/0004-637X/700/1/137 |journal=The Astrophysical Journal |volume=700 |issue=1 |pages=137–148 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...700..137R |arxiv=0902.3913 |s2cid=11347166 }}</ref> <ref name="gnedin2010">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Brown |first2=W. R. |last3=Geller |first3=M. J. |last4=Kenyon |first4=S. J. |title=The mass profile of the Galaxy to 80 kpc |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L108 |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L108–L112 |year=2010 |bibcode=2010ApJ...720L.108G |arxiv=1005.2619 |s2cid=119245657}}</ref> <ref name=McMillan2011>{{Cite journal |last1=McMillan |first1=P. J. |title=Mass models of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=3 |pages=2446–2457 |date=July 2011 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2446M |arxiv=1102.4340 |s2cid=119100616}}</ref> <ref name="McMillan2016">{{cite journal |last1=McMillan |first1=Paul J. |title=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=February 11, 2017 |volume=465 |issue=1 |pages=76–94 |doi=10.1093/mnras/stw2759 |doi-access=free |arxiv=1608.00971 |bibcode=2017MNRAS.465...76M |s2cid=119183093}}</ref> <ref name=ssr100_1_129>{{Cite journal |last1=Gerhard |first1=O. |title=Mass distribution in our Galaxy |journal=Space Science Reviews |volume=100 |issue=1/4 |pages=129–138 |doi=10.1023/A:1015818111633 |bibcode=2002SSRv..100..129G |arxiv=astro-ph/0203110 |year=2002 |s2cid=42162871}}</ref> <ref name="fn3">{{cite magazine |first=Maggie |last=McKee |title=Bar at Milky Way's heart revealed |magazine=New Scientist |date=August 16, 2005 |url=https://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.html |access-date=June 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009132952/http://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.htm#.VDaN5_l_uVA |archive-date=October 9, 2014}}</ref> <ref name="Galactic bulge">{{cite news |last1=Grant |first1=J. |last2=Lin |first2=B. |title=The Stars of the Milky Way |date=2000 |url=http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |publisher=Fairfax Public Access Corporation |access-date=May 9, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611185732/http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |archive-date=June 11, 2007}}</ref> <ref name=ReideaSgrb2009>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Xu |first5=Y. |title=A trigonometric parallax of Sgr B2 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/1548 |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=1548–1553 |date=November 2009 |bibcode=2009ApJ...705.1548R |arxiv=0908.3637|s2cid=1916267 }}</ref> <ref name="vanhollebeke09">{{Cite journal |last1=Vanhollebeke |first1=E. |last2=Groenewegen |first2=M. A. T. |last3=Girardi |first3=L. |title=Stellar populations in the Galactic bulge. Modelling the Galactic bulge with TRILEGAL |doi=10.1051/0004-6361/20078472 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=498 |issue=1 |pages=95–107 |date=April 2009 |bibcode=2009A&A...498...95V |arxiv=0903.0946|s2cid=125177722 }}</ref> <ref name="majaess10">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. |date=March 2010 |page=55 |volume=60 |issue=1 |journal=Acta Astronomica |title=Concerning the Distance to the Center of the Milky Way and Its Structure |bibcode=2010AcA....60...55M |arxiv=1002.2743}}</ref> <ref name=Jones2004>{{cite book |title=An Introduction to Galaxies and Cosmology |pages=50–51 |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-54623-2 |first1=Mark H. |last1=Jones |first2=Robert J. |last2=Lambourne |first3=David John |last3=Adams |url=https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |access-date=August 23, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143523/https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |url-status=live }}</ref> <ref name=boehle2016>{{cite journal |last1=Boehle |first1=A. |title=An Improved Distance and Mass Estimate for SGR A* from a Multistar Orbit Analysis |last2=Ghez |first2=A. M. |last3=Schödel |first3=R. |last4=Meyer |first4=L. |last5=Yelda |first5=S. |last6=Albers |first6=S. |last7=Martinez |first7=G. D. |last8=Becklin |first8=E. E. |last9=Do |first9=T.|last10=Lu|first10=J. R. |last11=Matthews |first11=K. |last12=Morris |first12=M. R. |last13=Sitarski |first13=B. |last14=Witzel |first14=G. |journal=The Astrophysical Journal |date=October 3, 2016 |volume=830 |issue=1 |page=17 |doi=10.3847/0004-637X/830/1/17 |arxiv=1607.05726 |bibcode=2016ApJ...830...17B |hdl=10261/147803 |s2cid=307657 |url=https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202115020/https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |archive-date=December 2, 2017 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> <ref name="Gillessen2016">{{cite journal |last1=Gillessen |first1=Stefan |last2=Plewa |first2=Philipp |last3=Eisenhauer |first3=Frank |last4=Sari |first4=Re'em |last5=Waisberg |first5=Idel |last6=Habibi |first6=Maryam |last7=Pfuhl |first7=Oliver |last8=George |first8=Elizabeth |last9=Dexter |first9=Jason|last10=von Fellenberg|first10=Sebastiano |last11=Ott |first11=Thomas |last12=Genzel |first12=Reinhard |title=An Update on Monitoring Stellar Orbits in the Galactic Center |date=November 28, 2016 |arxiv=1611.09144 |doi=10.3847/1538-4357/aa5c41 |volume=837 |issue=1 |journal=The Astrophysical Journal |page=30 |bibcode=2017ApJ...837...30G|s2cid=119087402 |doi-access=free }}</ref> <ref name=apj692_2_1075>{{Cite journal |display-authors=1 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |last1=Gillessen |first1=S. |last2=Eisenhauer |first2=F. |last3=Trippe |first3=S. |last4=Alexander |first4=T. |last5=Genzel |first5=R. |last6=Martins |first6=F. |last7=Ott |first7=T. |title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=692 |issue=2 |pages=1075–1109 |arxiv=0810.4674 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...692.1075G|s2cid=1431308 }}</ref> <ref name=apj689_2_1044>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ghez |first1=A. M. |last2=Salim |first2=S. |last3=Weinberg |first3=N. N. |last4=Lu |first4=J. R. |last5=Do |first5=T. |last6=Dunn |first6=J. K. |last7=Matthews |first7=K. |last8=Morris |first8=M. R. |last9=Yelda |first9=S. | last10=Becklin |doi=10.1086/592738 | first10=E. E. |last11=Kremenek |first11=T. |last12=Milosavljevic |first12=M. |last13=Naiman |first13=J. |title=Measuring distance and properties of the Milky Way's central supermassive black hole with stellar orbits |journal=The Astrophysical Journal |volume=689 |issue=2 |pages=1044–1062 |date=December 2008 |bibcode=2008ApJ...689.1044G |arxiv=0808.2870|s2cid=18335611 }}</ref> <ref name=blandford1999>{{cite conference |first=R. D. |last=Blandford |title=Origin and Evolution of Massive Black Holes in Galactic Nuclei |conference=Galaxy Dynamics, proceedings of a conference held at Rutgers University, ASP Conference Series |location=Rutgers University |date=August 8–12, 1998 |volume=182 |publication-date=August 1999 |bibcode=1999ASPC..182...87B |arxiv=astro-ph/9906025}}</ref> <ref name=frolov_zelnikov2011>{{cite book |first1=Valeri P. |last1=Frolov |first2=Andrei |last2=Zelnikov |title=Introduction to Black Hole Physics |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=11, 36 |isbn=978-0-19-969229-3 |url=https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&pg=PA34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810210832/https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&lpg=PA34 |archive-date=August 10, 2016}}</ref> <ref name="Cabrera-Lavers08">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cabrera-Lavers |first1=A. |last2=González-Fernández |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Hammersley |first4=P. L. |last5=López-Corredoira |first5=M. |title=The long Galactic bar as seen by UKIDSS Galactic plane survey |doi=10.1051/0004-6361:200810720 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=491 |issue=3 |pages=781–787 |date=December 2008 |bibcode=2008A&A...491..781C |arxiv=0809.3174|s2cid=15040792 }}</ref> <ref name="nishiyama06">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Nishiyama |first1=S. |last2=Nagata |first2=T. |last3=Baba |first3=D. |last4=Haba |first4=Y. |last5=Kadowaki |first5=R. |last6=Kato |first6=D. |last7=Kurita |first7=M. |last8=Nagashima |first8=C. |last9=Nagayama |first9=T. |doi=10.1086/429291 |title=A distinct structure inside the Galactic bar |journal=The Astrophysical Journal |volume=621 |issue=2 |pages=L105 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...621L.105N |arxiv=astro-ph/0502058 |s2cid=399710 }}</ref> <ref name="alcock98">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Alcock |first1=C. |last2=Allsman |first2=R. A. |last3=Alves |first3=D. R. |last4=Axelrod |first4=T. S. |last5=Becker |first5=A. C. |last6=Basu |first6=A. |last7=Baskett |first7=L. |last8=Bennett |first8=D. P. |last9=Cook |first9=K. H. |title=The RR Lyrae population of the Galactic Bulge from the MACHO database: mean colors and magnitudes |doi=10.1086/305017 |journal=The Astrophysical Journal |volume=492 |issue=2 |pages=190–199 |year=1998 |bibcode=1998ApJ...492..190A |doi-access=free }}</ref> <ref name="kunder08">{{Cite journal |last1=Kunder |first1=A. |last2=Chaboyer |first2=B. |doi=10.1088/0004-6256/136/6/2441 |title=Metallicity analysis of Macho Galactic Bulge RR0 Lyrae stars from their light curves |journal=The Astronomical Journal |volume=136 |issue=6 |pages=2441–2452 |year=2008 |bibcode=2008AJ....136.2441K |arxiv=0809.1645|s2cid=16046532 }}</ref> <ref name="Drimmel2000">{{cite journal |last1=Drimmel |first1=R. |title=Evidence for a two-armed spiral in the Milky Way |journal=Astronomy & Astrophysics |date=2000 |volume=358 |pages=L13–L16 |bibcode=2000A&A...358L..13D |arxiv=astro-ph/0005241}}</ref> <ref name="fn14">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=September 12, 2005 |url=http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |title=Introduction: Galactic Ring Survey |publisher=Boston University |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713165515/http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |archive-date=July 13, 2007}}</ref> <ref name="COBE1993">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Kogut |first1=Alan |last2=Lineweaver |first2=C. |last3=Smoot |first3=G. F. |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Banday |first5=A. |last6=Boggess |first6=N. W. |last7=Cheng |first7=E. S. |last8=De Amici |first8=G. |last9=Fixsen |first9=D. J. | last10=Hinshaw | first10=G. |last11=Jackson |first11=P. D. |last12=Janssen |first12=M. |last13=Keegstra |first13=P. |last14=Loewenstein |first14=K. |last15=Lubin |first15=P. |last16=Mather |first16=J. C. |last17=Tenorio |first17=L. |last18=Weiss |first18=R. |last19=Wilkinson |first19=D. T. | last20=Wright | first20=E. L. |title=Dipole anisotropy in the COBE differential microwave radiometers first-year sky maps |doi=10.1086/173453 |journal=The Astrophysical Journal |volume=419 |pages=1–6 |bibcode=1993ApJ...419....1K |arxiv=astro-ph/9312056 |date=December 10, 1993|s2cid=209835274 }}</ref> <ref name="TaylorCordes">{{Cite journal |last1=Taylor |first1=J. H. |last2=Cordes |first2=J. M. |doi=10.1086/172870 |title=Pulsar distances and the galactic distribution of free electrons |journal=The Astrophysical Journal |volume=411 |page=674 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...411..674T|doi-access=free }}</ref> <ref name="Benjamin2005">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Benjamin |first1=R. A. |last2=Churchwell |first2=E. |last3=Babler |first3=B. L. |last4=Indebetouw |first4=R. |last5=Meade |first5=M. R. |last6=Whitney |first6=B. A. |last7=Watson |first7=C. |last8=Wolfire |first8=M. G. |last9=Wolff |first9=M. J. |last10=Ignace |first10=R. |last11=Bania |first11=T. M. |last12=Bracker |first12=S. |last13=Clemens |first13=D. P. |last14=Chomiuk |first14=L. |last15=Cohen |first15=M. |last16=Dickey |first16=J. M. |last17=Jackson |first17=J. M. |last18=Kobulnicky |first18=H. A. |last19=Mercer |first19=E. P. |last20=Mathis |first20=J. S. |last21=Stolovy |first21=S. R. |last22=Uzpen |first22=B. |doi=10.1086/491785 |title=First GLIMPSE results on the stellar structure of the Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=630 |issue=2 |pages=L149–L152 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...630L.149B |arxiv=astro-ph/0508325 |s2cid=14782284}}</ref> <ref name="russeil03">{{Cite journal |last1=Russeil |first1=D. |doi=10.1051/0004-6361:20021504 |title=Star-forming complexes and the spiral structure of our Galaxy |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=397 |pages=133–146 |year=2003 |bibcode=2003A&A...397..133R |doi-access=free}}</ref> <ref name="churchwell09">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Churchwell |first1=E. |last2=Babler |first2=B. L. |last3=Meade |first3=M. R. |last4=Whitney |first4=B. A. |last5=Benjamin |first5=R. |last6=Indebetouw |first6=R. |last7=Cyganowski |first7=C. |last8=Robitaille |first8=T. P. |last9=Povich |first9=M. |doi=10.1086/597811 |title=The Spitzer/GLIMPSE surveys: a new view of the Milky Way |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=121 |issue=877 |pages=213–230 |year=2009 |bibcode=2009PASP..121..213C |s2cid=15529740}}</ref> <ref name="majaess09b">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |journal=The Journal of the American Association of Variable Star Observers |title=Searching Beyond the Obscuring Dust Between the Cygnus-Aquila Rifts for Cepheid Tracers of the Galaxy's Spiral Arms |date=2009 |volume=37 |issue=2 |page=179 |bibcode=2009JAVSO..37..179M |arxiv=0909.0897}}</ref> <ref name="lepine10">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lépine |first1=J. R. D. |last2=Roman-Lopes |first2=A. |last3=Abraham |first3=Z. |last4=Junqueira |first4=T. C. |last5=Mishurov |first5=Y. N. |title=The spiral structure of the Galaxy revealed by CS sources and evidence for the 4:1 resonance |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18492.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=2 |pages=1607–1616 |year=2011 |doi-access=free |arxiv=1010.1790 |bibcode=2011MNRAS.414.1607L |s2cid=118477787}}</ref> <ref name=two_arms>{{cite conference |last1=Benjamin |first1=R. A. |title=The Spiral Structure of the Galaxy: Something Old, Something New... |work=Massive Star Formation: Observations Confront Theory |date=2008 |publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series |volume=387 |editor=Beuther, H. |editor2=Linz, H. |editor3=Henning, T. |page=375 |bibcode=2008ASPC..387..375B}}<br />See also {{cite news |url=http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |title=New Images: Milky Way Loses Two Arms |work=Space.com |access-date=June 4, 2008 |date=June 3, 2008 |last1=Bryner |first1=Jeanna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604114615/http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |archive-date=June 4, 2008}}</ref> <ref name=harris2003>{{cite web |first=William E. |last=Harris |date=February 2003 |url=http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |format=text |title=Catalog of Parameters for Milky Way Globular Clusters: The Database |publisher=SEDS |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309172430/http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |archive-date=March 9, 2012}}</ref> <ref name=aaa313_119>{{cite journal |display-authors=1 |last1=Dauphole |first1=B. |last2=Geffert |first2=M. |last3=Colin |first3=J. |last4=Ducourant |first4=C. |last5=Odenkirchen |first5=M. |last6=Tucholke |first6=H.-J. |title=The kinematics of globular clusters, apocentric distances and a halo metallicity gradient |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=313 |pages=119–128 |date=September 1996 |bibcode=1996A&A...313..119D}}</ref> <ref name=apj522>{{Cite journal |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Lee |first2=H. M. |last3=Ostriker |first3=J. P. |doi=10.1086/307659 |title=Effects of Tidal Shocks on the Evolution of Globular Clusters |journal=The Astrophysical Journal |volume=522 |issue=2 |pages=935–949 |year=1999 |bibcode=1999ApJ...522..935G |arxiv=astro-ph/9806245 |s2cid=11143134 }}</ref> <ref name="fn5">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ibata |first1=R. |last2=Chapman |first2=S. |last3=Ferguson |first3=A. M. N. |last4=Lewis |first4=G. |last5=Irwin |first5=M. |last6=Tanvir |first6=N. |doi=10.1086/491727 |title=On the accretion origin of a vast extended stellar disk around the Andromeda Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=634 |issue=1 |pages=287–313 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...634..287I |arxiv=astro-ph/0504164 |s2cid=17803544 }}</ref> <ref name="fn6">{{cite web |url=http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |title=Outer Disk Ring? |publisher=SolStation |access-date=May 10, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602133503/http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |archive-date=June 2, 2007}}</ref> <ref name="mcclure-griffiths">{{Cite journal |last1=McClure-Griffiths |first1=N. M. |last2=Dickey |first2=J. M. |last3=Gaensler |first3=B. M. |last4=Green |first4=A. J. |title=A Distant Extended Spiral Arm in the Fourth Quadrant of the Milky Way |doi=10.1086/422031 |journal=The Astrophysical Journal |volume=607 |issue=2 |pages=L127 |year=2004 |arxiv=astro-ph/0404448 |bibcode=2004ApJ...607L.127M|s2cid=119327129 }}</ref> <ref name=overbye2010>{{cite news |first1=Dennis |last1=Overbye |url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |title=Bubbles of Energy Are Found in Galaxy |work=[[The New York Times]] |date=November 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110102906/http://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |archive-date=January 10, 2016}}</ref> <ref name=sz2010>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |title=NASA's Fermi Telescope Finds Giant Structure in our Galaxyl |publisher=[[NASA]] |access-date=November 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823224206/http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |archive-date=August 23, 2014}}</ref> <ref name=apj673_2_864>{{Cite journal |last1=Jurić |first1=M. |last2=Ivezić |first2=Ž. |last3=Brooks |first3=A. |last4=Lupton |first4=R. H. |last5=Schlegel |first5=D. |last6=Finkbeiner |first6=D. |last7=Padmanabhan |first7=N. |last8=Bond |first8=N. |last9=Sesar |first9=B. |last10=Rockosi |first10=C. M. |last11=Knapp |first11=G. R. |last12=Gunn |first12=J. E. |last13=Sumi |first13=T. |last14=Schneider |first14=D. P. |last15=Barentine |first15=J. C. |last16=Brewington |first16=H. J. |last17=Brinkmann |first17=J. |last18=Fukugita |first18=M. |last19=Harvanek |first19=M. |last20=Kleinman |first20=S. J. |last21=Krzesinski |first21=J. |last22=Long |first22=D. |last23=Neilsen |first23=E. H. Jr |last24=Nitta |first24=A. |last25=Snedden |first25=S. A. |last26=York |first26=D. G. |display-authors=1 |doi=10.1086/523619 |title=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=673 |issue=2 |pages=864–914 |date=February 2008 |bibcode=2008ApJ...673..864J |arxiv=astro-ph/0510520 |s2cid=11935446}}</ref> <ref name=Koupelis_Kuhn2007>{{cite book |title=In Quest of the Universe |first1=Theo |last1=Koupelis |first2=Karl F. |last2=Kuhn |page=[https://archive.org/details/inquestofunivers00koup/page/492 492], Fig. 16–13 |url=https://archive.org/details/inquestofunivers00koup |url-access=registration |isbn=978-0-7637-4387-1 |date=2007 |publisher=Jones & Bartlett Publishers}}</ref> <ref name="fn9">{{cite news |last=English |first=Jayanne|author-link=Jayanne English |date=January 14, 2000 |title=Exposing the Stuff Between the Stars |publisher=Hubble News Desk |url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707181147/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |archive-date=July 7, 2007}}</ref> <ref name="extinction">{{Cite journal |last1=Gillman |first1=M. |last2=Erenler |first2=H. |title=The galactic cycle of extinction |journal=International Journal of Astrobiology |volume=7 |issue=1 |page=17 |year=2008 |doi=10.1017/S1473550408004047 |bibcode=2008IJAsB...7...17G |url=http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |citeseerx=10.1.1.384.9224 |s2cid=31391193 |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601165347/http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |archive-date=June 1, 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="overholt_etal">{{Cite journal |last1=Overholt |first1=A. C. |last2=Melott |first2=A. L. |last3=Pohl |first3=M. |title=Testing the link between terrestrial climate change and galactic spiral arm transit |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=L101–L103 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/L101 |bibcode=2009ApJ...705L.101O |arxiv=0906.2777|s2cid=734824 }}</ref> <ref name=garlick2002>{{cite book |last=Garlick |first=Mark Antony |title=The Story of the Solar System |publisher=Cambridge University |date=2002 |isbn=978-0-521-80336-6 |page=[https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 46] |url=https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46}}</ref> <ref name=ut20090527>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |work=Universe Today |title=Formation of the Milky Way |first1=Nicholas |last1=Wethington |date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817161011/http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |archive-date=August 17, 2014}}</ref> <ref name="Buser">{{Cite journal |last1=Buser |first1=R. |title=The Formation and Early Evolution of the Milky Way Galaxy |doi=10.1126/science.287.5450.69 |bibcode=2000Sci...287...69B |journal=Science |volume=287 |issue=5450 |pages=69–74 |year=2000 |pmid=10615051 }}</ref> <ref name=majaess2009>{{Cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |title=Characteristics of the Galaxy according to Cepheids |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15096.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=398 |pages=263–270 |year=2009 |issue=1 |doi-access=free |bibcode=2009MNRAS.398..263M |arxiv=0903.4206|s2cid=14316644 }}</ref> <ref name=araa35_217>{{Cite journal |last1=Wakker |first1=B. P. |last2=Van Woerden |first2=H. |doi=10.1146/annurev.astro.35.1.217 |title=High-Velocity Clouds |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=35 |pages=217–266 |year=1997 |bibcode=1997ARA&A..35..217W |s2cid=117861711 }}</ref> <ref name=apj679_L21>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lockman |first1=F. J. |last2=Benjamin |first2=R. A. |last3=Heroux |first3=A. J. |last4=Langston |first4=G. I. |title=The Smith Cloud: A High-Velocity Cloud Colliding with the Milky Way |doi=10.1086/588838 |journal=The Astrophysical Journal |volume=679 |issue=1 |pages=L21–L24 |year=2008 |bibcode=2008ApJ...679L..21L |arxiv=0804.4155|s2cid=118393177 }}</ref> <ref name=science299_5603_65>{{Cite journal |last1=Krauss |first1=L. M. |last2=Chaboyer |first2=B. |title=Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology |doi=10.1126/science.1075631 |journal=Science |volume=299 |issue=5603 |pages=65–69 |year=2003 |pmid=12511641 |bibcode=2003Sci...299...65K |s2cid=10814581 }}</ref> <ref name="del_Peloso">{{cite journal |doi=10.1051/0004-6361:20053307 |bibcode=2005A&A...440.1153D |arxiv=astro-ph/0506458 |title=The age of the Galactic thin disk from Th/Eu nucleocosmochronology. III. Extended sample |date=2005 |last1=del Peloso |first1=E. F. |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=440 |issue=3 |pages=1153–1159|s2cid=16484977 }}</ref> <ref name=berkeley20060109>{{cite press release |title=Milky Way Galaxy is warped and vibrating like a drum |publisher=[[University of California, Berkeley]] |date=January 9, 2006 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |access-date=October 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716013619/http://berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |archive-date=July 16, 2014}}</ref> <ref name=wong20000414>{{cite news |first=Janet |last=Wong |title=Astrophysicist maps out our own galaxy's end |publisher=University of Toronto |date=April 14, 2000 |url=http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp |access-date=January 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070108183824/http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 8, 2007}}</ref> <ref name=Montada>{{cite encyclopedia |first1=Josep Puig |last1=Montada |title=Ibn Bajja |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |date=September 28, 2007 |access-date=July 11, 2008 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120728/http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |archive-date=July 28, 2012}}</ref> <ref name=heidarzadeh2008>{{cite book |first1=Tofigh |last1=Heidarzadeh |pages=[https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599/page/n33 23]–25 |title=A history of physical theories of comets, from Aristotle to Whipple |url=https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599 |url-access=limited |publisher=Springer |date=2008 |isbn=978-1-4020-8322-8}}</ref> <ref name=Livingston>{{Cite journal |first1=John W. |last1=Livingston |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=91 |issue=1 |date=1971 |pages=96–103 [99] |doi=10.2307/600445 |jstor=600445}}</ref> <ref name=pseudoring>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |title=Outer pseudoring in the galaxy |journal=Astronomische Nachrichten |volume=326 |issue=7 |year=2006 |pages=589–605 |doi=10.1002/asna.200585006 |bibcode=2005AN....326Q.599M |arxiv=astro-ph/0510569|s2cid=117118657 }}</ref> <ref name=pseudoring2>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |first2=A. |last2=Rautiainen |title=Kinematics of the outer pseudorings and the spiral structure of the Galaxy |journal=Astronomy Letters |volume=35 |issue=9 |date=2005 |pages=609–624 |doi=10.1134/s1063773709090047 |arxiv=0902.3353 |bibcode=2009AstL...35..609M |citeseerx=10.1.1.247.4658|s2cid=15989486 |s2cid-access=free |url=http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110331210949/http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |archive-date= Mar 31, 2011 }}</ref> <ref name=ragep1993>{{cite book |last1=Ragep |first1=Jamil |title=''Nasir al-Din al-Tusi's Memoir on Astronomy'' (''al-Tadhkira fi 'ilm al-hay' a'') |publisher=Springer-Verlag |location=New York |date=1993 |page=129}}</ref> <!-- <ref name=oconnor_robertson2002>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=November 2002 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |title=Galileo Galilei |publisher=University of St. Andrews |access-date=January 8, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |archive-date=May 30, 2012}}</ref> --> <ref name="our_galaxy">{{cite web |last1=Evans |first1=J. C. |date=November 24, 1998 |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |title=Our Galaxy |publisher=George Mason University |access-date=January 4, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120630/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |archive-date=June 30, 2012}}</ref> <ref name=mactutor_albirundi>{{MacTutor Biography | id=Al-Biruni | title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni }}<!--source supports this comment, but the source is not published--></ref> <ref name=abbey>{{cite web |last=Abbey |first=Lenny |url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130519124426/http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |title=The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown |publisher=The Compleat Amateur Astronomer |access-date=January 4, 2007 |archive-date=May 19, 2013}}</ref> <ref name=pasp100_6>{{Cite journal |last1=Curtis |first1=H. D. |author-link=Heber Doust Curtis |doi=10.1086/132128 |title=Novae in spiral nebulae and the Island Universe Theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=100 |pages=6–7 |year=1988 |bibcode=1988PASP..100....6C |doi-access=free }}</ref> <ref name=weaver>{{cite web |first=Harold F. |last=Weaver |url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |title=Robert Julius Trumpler |publisher=National Academy of Sciences |access-date=January 5, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604/http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |archive-date=June 4, 2012}}</ref> <ref name=apj69_103>{{Cite journal |last1=Hubble |first1=E. P. |author-link=Edwin Hubble |doi=10.1086/143167 |title=A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=69 |pages=103–158 |year=1929 |bibcode=1929ApJ....69..103H |doi-access=free }}</ref> <ref name=jrasc83_6>{{cite journal |last=Sandage |first=Allan |author-link=Allan Sandage |title=Edwin Hubble, 1889–1953 |journal=[[Journal of the Royal Astronomical Society of Canada]] |date=1989 |volume=83 |issue=6 |page=351 |bibcode=1989JRASC..83..351S}}</ref> <ref name=shapley_curtis>{{cite journal |title=The Scale of the Universe |last1=Shapley |first1=H. |last2=Curtis |first2=H. D. |journal=Bulletin of the National Research Council |volume=2 |issue=11 |pages=171–217 |date=1921 |bibcode=1921BuNRC...2..171S}}</ref> <ref name="sparke_gallagher">{{cite book |title=Galaxies in the Universe: An Introduction |last1=Sparke |first1=Linda S.|author1-link=Linda Sparke |last2=Gallagher |first2=John S. |page=90 |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46238-9}}</ref> <ref name="nov2013_planet_estimate">{{cite news |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |title=Milky Way Teeming With Billions Of Earth-Size Planets |last=Borenstein |first=Seth |date=November 4, 2013 |work=The Associated Press |publisher=The Huffington Post |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104000409/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |archive-date=November 4, 2014}}</ref> <ref name=Kafle2012>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=Kinematics of the Stellar Halo and the Mass Distribution of the Milky Way Using Blue Horizontal Branch Stars |journal=The Astrophysical Journal |volume=761 |issue=2 |date=2012 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/761/2/98 |bibcode=2012ApJ...761...98K |arxiv=1210.7527|s2cid=119303111 }}</ref> <ref name=Kafle2014>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=On the Shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way Mass Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=794 |issue=1 |date=2014 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/794/1/59 |bibcode=2014ApJ...794...59K |arxiv=1408.1787|s2cid=119040135 }}</ref> }} {{დედამიწის ადგილმდებარეობა}} {{პორტალი|ასტრონომია}} [[კატეგორია:ირმის ნახტომი| ]] [[კატეგორია:სპირალისებური გალაქტიკები]] khisyntb2f5vjh4y9pi1x8ycw0dt8dv 5411901 5411899 2026-06-12T12:50:08Z Surprizi 14671 5411901 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|Surprizi]].|10|06|2026}} {{ინფოდაფა გალაქტიკა | სახელი = ირმის ნახტომი | სურათი = ESO-VLT-Laser-phot-33a-07.jpg |წარწერა=„ირმის ნახტომი“ ცის კამარაზე | აღმომჩენი = | აღმოჩენის თარიღი = | ეპოქა = [[J2000.0]] | ტიპი = Sb; Sbc; SB(rs)bc<ref name=ssr100_1_129 /><ref name=:01 /> | დახრილობა = {{Dec|−29|00|28.1699}}<ref name="Petrov" /> | სხივის სიჩქარე = | z = | z_შეცდომა = | მანძილი = {{ly|25,881-26,996|7.935-8.277}}<ref name="ehtc_6"/><ref name="idrani"/><ref name="gravity_2019"/> | პირდაპირი აღვლენა = {{RA|17|45|40.03599}}<ref name="Petrov"/> | ბრუნვის სიჩქარე = | ბრუნვის სიჩქარე_შეცდომა = | ვარსკვლავიერი სიდიდე = |ვარსკვლავები= 100-400 მრდ<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> | ხილული ზომები = {{ly|87,400 ± 3,600|26.8 ± 1.1}}<br />{{small|(''diameter; [[Galaxy#Isophotal diameter|D₂₅ isophote]]'')}} | თანავარსკვლავედი = მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი | რადიუსი = {{kly|50|16}} | მასა = {{val|1.15|e=12|u=}}<ref name="SA-20190308" /><ref name="ARX-20190208" /><ref name="Kafle2012" /> | აბსოლუტური ვარსკვლავიერი სიდიდე = | თვისებები = |ეფექტური რადიუსი={{val|5.75|0.38|ul=კპს}}<ref>{{Citation |last1=Lian |first1=Jianhui |title=The size of the Milky Way galaxy |date=June 28, 2024 |arxiv=2406.05604 |last2=Zasowski |first2=Gail |last3=Chen |first3=Bingqiu |last4=Imig |first4=Julie |last5=Wang |first5=Tao |last6=Boardman |first6=Nicholas |last7=Liu |first7=Xiaowei}}</ref> |H I მასშტაბის სიგრძე={{kly|228|70}}<ref name=kalberla>{{cite journal | last1=Kalberla | first1=Peter M.W. | last2=Kerp | first2=Jürgen | title=The H<small>I</small> Distribution of the Milky Way | journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume=47 | issue=1 | date=2009-09-01 | issn=0066-4146 | doi=10.1146/annurev-astro-082708-101823 |bibcode=2009ARA&A..47...27K| pages=27–61 | url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-082708-101823 | access-date=2025-10-23}}</ref> |თხელი დისკო={{ly|718-1,470|220-450}}<ref name="bland">{{Cite journal |last1=Bland-Hawthorn |first1=Joss |last2=Gerhard |first2=Ortwin |year=2016 |title=The Galaxy in Context: Structural, Kinematic, and Integrated Properties |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=54 |pages=529–596 |arxiv=1602.07702 |bibcode=2016ARA&A..54..529B |doi=10.1146/annurev-astro-081915-023441 |s2cid=53649594}}</ref> |სქელი დისკო={{Kly|8.5 ± 1.6|2.6 ± 0.5}}<ref name="bland" /> |იმპულსის მომენტი=~{{val|1|e=67|u=J s}}<ref>{{Cite web |last=Karachentsev |first=Igor |title=Double Galaxies §&nbsp;7.1 |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054350/https://ned.ipac.caltech.edu/level5/Sept02/Keel/Keel7.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=April 5, 2015 |website=ned.ipac.caltech.edu |publisher=Izdatel'stvo Nauka}}</ref> |label1=მზის [[გალაქტიკური წელი|გალაქტიკური ბრუნვის პერიოდი]]|data1={{val|212|e=6|ul=წ}}<ref name="newview">{{Cite web |date=April 1, 2020 |title=A New Map of the Milky Way |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427183810/https://www.scientificamerican.com/article/a-new-map-of-the-milky-way/ |archive-date=April 27, 2021 |access-date=August 10, 2022 |website=[[Scientific American]]}}</ref> | label2 = [[სიმჭიდროვის ტალღის თეორია|სპირალური დისკოს ბრუნვის პერიოდი]] | data2 = {{val|220|-|360|e=6|ul=წ}}<ref name=rotation_pattern_speeds /> | label3 = [[ტოტიანი სპირალური გალაქტიკა|ტოტიანი სპირალური გალაქტიკის ბრუნვის პერიოდი]] | data3 = {{val|160|-|180|e=6|ul=წ}}<ref name="structure">{{Cite journal |last1=Shen |first1=Juntai |last2=Zheng |first2=Xing-Wu |year=2020 |title=The bar and spiral arms in the Milky Way: Structure and kinematics |journal=Research in Astronomy and Astrophysics |volume=20 |issue=10 |page=159 |arxiv=2012.10130 |bibcode=2020RAA....20..159S |doi=10.1088/1674-4527/20/10/159 |s2cid=229005996}}</ref> | label4 = სიჩქარე CMB ათვლის სისტემასთან მიმართებაში | data4 = {{val|552.2|5.5|u=km/s}}<ref name=COBE1993 /> | label5 = Escape velocity at Sun's position | data5 = {{val|550|u=km/s}}<ref name="Kafle2014" /> | label6 = Dark matter density at Sun's position | data6 = {{val|0.0088|0.0024|0.0018}} {{solar mass|link=yes}}<nowiki/>pc{{sup|−3}} ({{val|0.35|0.08|0.07}} GeV&nbsp;cm⁻³)<ref name="Kafle2014" /> }} '''ირმის ნახტომი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> აგრეთვე ცნობილი როგორც '''ხარის ნავალი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''იერუსალიმის გზა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დათვისფეხა''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''ცის-იკანკლედი''',<ref name="ენციკლოპედია"/> '''დევის ნამუხლარი'''<ref name="ენციკლოპედია"/> ({{lang-la|Via Lactea}}; {{lang-el|Γαλαξίας|galaxias|რძიანი გზა}}) — [[გალაქტიკა]], რომელიც სხვა ვარსკვლავურ სისტემებთან ერთად მოიცავს ჩვენს [[მზის სისტემა]]საც. ირმის ნახტომი არის ტოტიანი (ბარიანი) სპირალური გალაქტიკა D₂₅ იზოფოტალური დიამეტრით, რომელიც შეფასებულია 87,400 ± 3,600 სინათლის წლით (26.8 ± 1.1 კილოპარსეკი), მაგრამ სპირალური მკლავების სისქე დაახლოებით 1000 სინათლის წელია (უფრო მეტი ტოტის ხაზთან). ბოლოდროინდელი სიმულაციების მიხედვით, ბნელი მატერიის არე, რომელიც ასევე შეიცავს ზოგიერთ ხილულ ვარსკვლავს, შეიძლება გაგრძელდეს თითქმის 2 მილიონი სინათლის წლის დიამეტრამდე (613 კპს).<ref name=croswell2020 /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომს რამდენიმე თანამგზავრი-გალაქტიკა გააჩნია და შედის [[ადგილობრივი ჯგუფი|გალაქტიკათა ადგილობრივ ჯგუფში]], რომელიც თავის მხრივ [[ქალწულის ზეგროვა|ქალწულის ზეგროვის]] ნაწილს წარმოადგენს, ის კი თავად [[ლანიაკეა]]ს ზეგროვის კომპონენტია.<ref name=":001" /><ref name=":002" /> ვარაუდობენ, რომ იგი შეიცავს 100-400 მილიარდ [[ვარსკვლავი|ვარსკვლავს]]<ref name=":003" /><ref name=":004" /> და სულ მცირე ამდენივე [[პლანეტა]]ს.<ref name="Nature-20120111" /><ref name="Space-20130102"/> მზის სისტემა მდებარეობს გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27 000 [[სინათლის წელი|სინათლის წლის]] (8.3 კპს) რადიუსში,<ref name="Gillessen2016" /> [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდეზე, რომელიც გაზისა და მტვრის სპირალური ფორმის კონცენტრაციაა. ყველაზე შიდა 10 000 სინათლის წლის ვარსკვლავები ქმნიან ამობურცულობას და ერთ ან მეტ ტოტს, რომლებიც გამოსხივდება ამობურცულობიდან. გალაქტიკური ცენტრი არის ინტენსიური რადიოწყარო, რომელიც ცნობილია, როგორც [[მშვილდოსანი A*]], ზემასიური [[შავი ხვრელი]] 4,100 (± 0.034) მილიონი მზის მასით.<ref name="NYT-20220131"/><ref name="ARX-20220128"/> ირმის ნახტომის უძველესი ვარსკვლავები თითქმის ისეთივე ძველია, როგორც თავად სამყარო და, სავარაუდოდ, [[დიდი აფეთქება|დიდი აფეთქების]] ბნელი საუკუნეების შემდეგ მალევე ჩამოყალიბდნენ.<ref name="HD_140283_(arXiv)"/> [[გალილეო გალილეი]]მ პირველად [[1610]] წელს თავისი ტელესკოპით სინათლის ზოლი ცალკეულ ვარსკვლავებად დაყო. 1920-იანი წლების დასაწყისამდე ასტრონომების უმეტესობა ფიქრობდა, რომ ირმის ნახტომი სამყაროს ყველა ვარსკვლავს შეიცავდა.<ref name=":005" /> ასტრონომებს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისს]] შორის [[1920]] წელს გამართული დიდი დებატების შემდეგ,<ref name="shapley_curtis" /> [[ედუინ ჰაბლი]]ს [[1923]] წელს ჩატარებულმა დაკვირვებებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი გალაქტიკიდან მხოლოდ ერთ-ერთი იყო. ==მითოლოგია== {{მთავარი|ირმის ნახტომი მითოლოგიაში}} ბაბილონურ ეპიკურ პოემა „ენუმა ელიში“, ირმის ნახტომი შექმნილია პირველყოფილი მარილიანი წყლის დრაკონის, ტიამატის, მოკვეთილი კუდისგან, რომელიც ბაბილონის ეროვნულმა ღმერთმა, მარდუქმა, ცაში დასვა მისი მოკვლის შემდეგ.<ref name=":006"/><ref name=":007"/> ოდესღაც ითვლებოდა, რომ ეს ამბავი ეფუძნებოდა შუმერულ ძველ ვერსიას, რომელშიც ტიამატი ნიპურის ენლილმა მოკლა,<ref name=":008"/><ref name="Lambert1964"/> მაგრამ ახლა ითვლება, რომ ეს მხოლოდ ბაბილონელი პროპაგანდისტების გამოგონებაა, რომელთა მიზანია მარდუკის შუმერულ ღვთაებებზე უპირატესად წარმოჩენა.<ref name="Lambert1964" /> ბულგარულად ცნობილია „ჩალის“, „სალმატას“ სახელითაც: ღარიბი კაცი გოდრით სვინის (ნათლიის) ჩალას იპარავს. გოდორი ძირგავარდნილი აღმოჩნდა, ჩალა გზაში ებნევა. დილით სვინა კარზე მოადგება, ქურდობას საყვედურობს. კაცი თავს იმართლებს. მაშინ სვინა წყევლის: ამ გზაზე დაფენილ ჩალას ცეცხლი წაეკიდოს და არასოდეს ჩაქრეს, რომ შენი ქურდობა მოგაგონოსო. ჩალას ცეცხლი წაეკიდა და ასე გაჩნდა ცაზე თეთრი ზოლი.{{Sfn-2|„მითოლოგიური ლექსიკონი“|1983|გვ=228-229}} ==ვიზუალური მხარე== [[ფაილი:Milky Way Night Sky Black Rock Desert Nevada.jpg|მინი|მაქსიმალურად ბნელი ადგილიდან დანახული ირმის ნახტომი]] ირმის ნახტომი დედამიწიდან ჩანს, როგორც თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, დაახლოებით 30° სიგანის, რომელიც ღამის ცაზე რკალისებურად არის გამოკვეთილი.<ref name=pasachoff1994 /> მიუხედავად იმისა, რომ მთელ ცაზე შეუიარაღებელი თვალით დანახული ყველა ცალკეული ვარსკვლავი ირმის ნახტომის გალაქტიკის ნაწილია, ტერმინი „ირმის ნახტომი“ შემოიფარგლება სინათლის ამ ზოლით.<ref>{{Cite book |last=Rey |first=H. A. |url=https://archive.org/details/stars00hare/page/145 |title=The Stars |date=1976 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-395-24830-0 |page=[https://archive.org/details/stars00hare/page/145 145]}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |url=https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |title=The Cosmos: Astronomy in the New Millennium |last2=Filippenko |first2=Alex |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-68756-1 |page=384 |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142950/https://books.google.com/books?id=tZsoAAAAQBAJ&pg=PA384 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> სინათლე წარმოიქმნება გალაქტიკური სიბრტყის მიმართულებით განლაგებული ვარსკვლავებისა და სხვა მასალის გროვისაგან. ზოლის გარშემო უფრო კაშკაშა რეგიონები ჩანს როგორც რბილი ვიზუალური ლაქები, რომლებიც ცნობილია, როგორც [[ვარსკვლავთგროვა]]. მათგან ყველაზე თვალსაჩინოა [[დიდი მშვილდოსნის ვარსკვლავთგროვა]], გალაქტიკის ცენტრალური ამოზნექილი ნაწილი.<ref>{{Cite journal |last=Crossen |first=Craig |date=July 2013 |title=Observing the Milky Way, part I: Sagittarius & Scorpius |journal=Sky & Telescope |language=en |volume=126 |issue=1 |page=24 |bibcode=2013S&T...126a..24C}}</ref> ზოლის შიგნით არსებული ბნელი რეგიონები, როგორიცაა დიდი ნაპრალი და ქვანახშირის ტომარა, არის ადგილები, სადაც [[კოსმოსური მტვერი]] ბლოკავს შორეული ვარსკვლავების სინათლეს. სამხრეთ ნახევარსფეროს ხალხები, მათ შორის ინკები და ავსტრალიელი აბორიგენები, ამ რეგიონებს ბნელ ღრუბლების თანავარსკვლავედებად მიიჩნევდნენ.<ref>{{Cite book |last=Urton |first=Gary |title=At the Crossroads of the Earth and the Sky: An Andean Cosmology |date=1981 |publisher=Univ. of Texas Pr. |isbn=0-292-70349-X |series=Latin American Monographs |volume=55 |location=Austin |pages=102–4, 109–11 |author-link=Gary Urton}}</ref> ცის ის არეალი, რომელსაც ირმის ნახტომი ფარავს, [[აცილების ზონა]]ს უწოდებენ.<ref>{{Cite web |last=Starr |first=Michelle |date=July 14, 2020 |title=A Giant 'Wall' of Galaxies Has Been Found Stretching Across The Universe |url=https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205141100/https://www.sciencealert.com/a-giant-wall-of-galaxies-has-been-found-stretching-across-the-universe |archive-date=February 5, 2021 |access-date=May 5, 2022 |website=ScienceAlert |language=en-gb}}</ref> ირმის ნახტომს შედარებით დაბალი ზედაპირული სიკაშკაშე აქვს. მისი ხილვადობა შეიძლება მნიშვნელოვნად შემცირდეს ფონური სინათლის გამო, როგორიცაა სინათლის დაბინძურება ან მთვარის შუქი. ირმის ნახტომის ხილვადობისთვის ცა უნდა იყოს დაახლოებით 20.2 მაგნიტუდაზე მუქი კვადრატულ წამში.<ref>{{Cite journal |last=Crumey |first=Andrew |date=2014 |title=Human contrast threshold and astronomical visibility |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=442 |issue=3 |pages=2600–2619 |arxiv=1405.4209 |bibcode=2014MNRAS.442.2600C |doi=10.1093/mnras/stu992 |doi-access=free |s2cid=119210885}}</ref> ის უნდა იყოს ხილული, თუ ზღვრული მაგნიტუდა დაახლოებით +5.1 ან მეტია და აჩვენებს დიდ დეტალებს +6.1-ზე.<ref name="steinicke_sakiel2007" /> ეს ართულებს ირმის ნახტომის დანახვას კაშკაშა განათებული ურბანული ან გარეუბნული ტერიტორიებიდან, მაგრამ ძალიან თვალსაჩინოა სოფლის ტერიტორიებიდან დანახვისას, როდესაც მთვარე ჰორიზონტს ქვემოთაა. ხელოვნური ღამის ცის სიკაშკაშის რუკები აჩვენებს, რომ დედამიწის მოსახლეობის ერთ მესამედზე მეტს არ შეუძლია ირმის ნახტომის დანახვა სახლებიდან სინათლის დაბინძურების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Falchi |first1=Fabio |last2=Cinzano |first2=Pierantonio |last3=Duriscoe |first3=Dan |last4=Kyba |first4=Christopher C. M. |last5=Elvidge |first5=Christopher D. |last6=Baugh |first6=Kimberly |last7=Portnov |first7=Boris A. |last8=Rybnikova |first8=Nataliya A. |last9=Furgoni |first9=Riccardo |date=June 1, 2016 |title=The new world atlas of artificial night sky brightness |journal=Science Advances |language=en |volume=2 |issue=6 |article-number=|arxiv=1609.01041 |bibcode=2016SciA....2E0377F |doi=10.1126/sciadv.1600377 |issn=2375-2548 |pmc=4928945 |pmid=27386582}}</ref> დედამიწიდან დანახვისას, ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყის ხილული რეგიონი იკავებს ცის იმ ნაწილს, რომელიც მოიცავს 30 თანავარსკვლავედს. გალაქტიკური ცენტრი მდებარეობს [[მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი]]ს მიმართულებით, სადაც ირმის ნახტომი ყველაზე კაშკაშაა. მშვილდოსნიდან, თეთრი სინათლის ბუნდოვანი ზოლი, როგორც ჩანს, გადის გალაქტიკურ ანტიცენტრში, [[მეეტლის თანავარსკვლავედი|მეეტლის თანავარსკვლავედში]]. შემდეგ ზოლი ცის გარშემო აგრძელებს მოძრაობას, უკან მშვილდოსნამდე, ცას ორ დაახლოებით თანაბარ ნახევარსფეროდ ყოფს.<ref>{{Cite web |last=Miller |first=James |date=November 14, 2015 |title=Which Constellations Can Be Seen Along The Milky Way? |url=https://www.astronomytrek.com/which-constellation-can-be-seen-along-the-milky-way/ |access-date=August 13, 2024 |language=en-US}}</ref> გალაქტიკური სიბრტყე [[ეკლიპტიკა|ეკლიპტიკის]] მიმართ (ცაში მზის გზა) დაახლოებით 60°-ით არის დახრილი. ის ციური ეკვატორის მიმართ 63°-იანი კუთხითაა დახრილი.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Galactic Plane {{!}} COSMOS |url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/G/Galactic+Plane |access-date=July 9, 2025 |website=astronomy.swin.edu.au}}</ref> ===შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვება=== ირმის ნახტომის სინათლის ზოლისა და მისი გალაქტიკური ცენტრის დაკვირვებისთვის საჭიროა შემდეგი პირობები:<ref>{{Cite web |last=Forecast |first=Milky Way |title=How to See the Milky Way: Complete Beginner's Guide |url=https://milkywayforecast.com/guides/how-to-see-milky-way |access-date=2026-04-26 |website=milkywayforecast.com |language=en}}</ref> *თვალების ადაპტაცია ბნელ ცაზე (30 წუთი); *დაბალი სინათლის დაბინძურება (ბორთლის სკალით 4 ან უფრო დაბალი); *დაბალი მთვარის შუქი ან საერთოდ მისი არ ყოფნა (ახალი მთვარის 5-დღიანი ფანჯრის დროს); *ნისლისა და ტენიანობის დაბალი დონე; *სწორედ შერჩეული წლის დრო იმ ნახევარსფეროსთვის, საიდანაც აკვირდებით; *ღამის სწორი დრო; სხვა ციური ობიექტების მსგავსად, ღამის ცაზე ის ამოდის და ეშვება. ხედვის სწორი მიმართულება: ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ის სამხრეთით მდებარეობს, მშვილდოსანსა და მორიელს შორის. სამხრეთ ნახევარსფეროში, ის კილსა და კენტავრთან ახლოსაა. ==კვლევის ისტორია== ===უძველესი, შეუიარაღებელი თვალით დაკვირვებები=== „მეტეოროლოგიაში“ [[არისტოტელე]] (ძვ. წ. 384-322) აცხადებს, რომ ბერძენმა ფილოსოფოსებმა [[ანაქსაგორა]]მ (დაახლ. ძვ. წ. 500–428) და [[დემოკრიტე]]მ (ძვ. წ. 460–370) ივარაუდეს, რომ ირმის ნახტომი არის ვარსკვლავების ნათება, რომლებიც პირდაპირ არ ჩანს დედამიწის ჩრდილის გამო, მაშინ როცა სხვა ვარსკვლავები მზისგან იღებენ სინათლეს, მაგრამ მათი ნათება მზის სხივებით არის დაფარული.<ref>Aristotle with W. D. Ross, ed., ''The Works of Aristotle'' ... (Oxford, England: Clarendon Press, 1931), vol. III, ''Meteorologica'', E. W. Webster, trans., Book 1, Part 8, [https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft#page/n37/mode/2up/ pp. 39–40] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411091135/https://archive.org/stream/workstranslatedi03arisuoft|date=April 11, 2016}}: "(2) Anaxagoras, Democritus, and their schools say that the milky way is the light of certain stars ... shaded by the earth from the sun's rays."</ref> თავად არისტოტელე თვლიდა, რომ ირმის ნახტომი დედამიწის ზედა ატმოსფეროს ნაწილი იყო, ვარსკვლავებთან ერთად, და რომ ის ვარსკვლავების წვის თანმდევი პროდუქტი იყო, რომელიც არ იფანტებოდა ატმოსფეროში მისი უკიდურესი მდებარეობის გამო და ქმნიდა მის დიდ წრეს. მისი თქმით, ირმის ნახტომის გალაქტიკის რძისფერი იერსახე [[დედამიწის ატმოსფერო]]ს გარდატეხის გამოა.<ref name="What does your image show">{{Cite web |title=What does your image show |url=http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315164805/http://mo-www.harvard.edu/microobs/guestobserverportal/Galileo/ThenNow/Milky%20Way/mObsMilkyWayweb.htm |archive-date=March 15, 2023 |access-date=October 20, 2022 |website=mo-www.harvard.edu}}</ref><ref name="Montada" /><ref>{{Cite book |last1=Aristotle |url=http://archive.org/details/workstranslatedi03arisuoft |title=Works |translator1-first=William David |translator1-last=Ross |translator2-last=Smith |translator2-first=John Alexander |date=1931<!--Ignore the archive.org metadata. Pay attention to what's actually on the title page--> |location=Oxford |publisher=Clarendon Press <!--these people just digitized the archive.org copy: |others=Robarts – University of Toronto--> |page=345}}</ref> ნეოპლატონისტმა ფილოსოფოსმა [[ოლიმპიოდორე უმცროსი|ოლიმპიოდორე უმცროსმა]] (დაახლ. 495–570 წწ.) გააკრიტიკა ეს შეხედულება და ამტკიცებდა, რომ თუ ირმის ნახტომი მთვარეზე ქვემთვარის ფორმის იქნებოდა, ის დედამიწაზე სხვადასხვა დროსა და ადგილას განსხვავებულად უნდა ჩანდეს და რომ მას [[პარალაქსი]] უნდა ჰქონდეს, რაც მას არ აქვს. მისი აზრით, ირმის ნახტომი ციურია. ამ იდეამ მოგვიანებით მუსლიმურ სამყაროზე დიდ გავლენა იქონია.<ref name="heidarzadeh2008" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ალ-ბირუნი]]მ (973–1048) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „ნისლიანი ვარსკვლავების ბუნების უთვალავი ფრაგმენტების ერთობლიობაა“.<ref name="mactutor_albirundi" /> [[ალ-ანდალუსია|ანდალუსიელმა]] ასტრონომმა ავემპასემ (გარდაიცვალა 1138 წელს) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი მრავალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა, მაგრამ დედამიწის ატმოსფეროში უწყვეტ გამოსახულებას წარმოადგენდა, რის დასტურადაც მოიყვანა იუპიტერისა და მარსის შეერთების დაკვირვება [[1106]] ან [[1107]] წლებში.<ref name="Montada" /> სპარსელმა ასტრონომმა [[ნასირ ალ-დინ ტუსი]]მ (1201–1274) თავის ნაშრომში „თადკირა“ დაწერა: „ირმის ნახტომი, ანუ გალაქტიკა, შედგება ძალიან დიდი რაოდენობით პატარა, მჭიდროდ დაჯგუფებული ვარსკვლავებისგან, რომლებიც, მათი კონცენტრაციისა და სიმცირის გამო, ღრუბლიან ლაქებს ჰგვანან. ამის გამო, მას რძის ფერს ადარებდნენ“.<ref name="ragep1993" /> იბნ ქაიმ ალ-ჯავზიამ (1292–1350) ივარაუდა, რომ ირმის ნახტომი „უამრავი პაწაწინა ვარსკვლავია, რომლებიც ერთად არიან შეკრებილნი უძრავი ვარსკვლავების სფეროში“.<ref name="Livingston" /> ===დაკვირვებები ტელესკოპებით=== [[ფაილი:Herschel-Galaxy.png|მინი|ირმის ნახტომის ფორმა, რომელიც უილიამ ჰერშელის მიერ 1785 წელს ვარსკვლავების დათვლის მიხედვით იქნა გამოტანილი. მზის სისტემა ცენტრთან ახლოს იყო ნავარაუდები]] ირმის ნახტომის, როგორც მრავალი ვარსკვლავისგან შემდგარი სისტემის, დადასტურება [[1610]] წელს გაჩნდა, როდესაც [[გალილეო გალილეი]]მ [[ოპტიკური ტელესკოპი]] გამოიყენა ირმის ნახტომის შესასწავლად და აღმოაჩინა, რომ ის უამრავი მკრთალი ვარსკვლავისგან შედგებოდა.<ref>{{Cite web |title=Galileo Galilei - Biography |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo/ |access-date=2026-04-29 |website=Maths History |language=en}}</ref> [[1755]] წლის ტრაქტატში [[იმანუელ კანტი|იმანუელ კანტმა]], [[ტომას რაიტი]]ს ვარაუდის არასწორად ინტერპრეტაციისას, რომ ირმის ნახტომს ბუშტის ფორმა ჰქონდა, ვარაუდობდა (სწორად), რომ ირმის ნახტომი შესაძლოა უზარმაზარი რაოდენობის ვარსკვლავებისგან შემდგარი მბრუნავი სხეული ყოფილიყო, რომლებიც ერთმანეთთან შეკავებულია მზის სისტემის მსგავსი გრავიტაციული ძალებით, მაგრამ გაცილებით დიდ მასშტაბებში.<ref name=Sanders-2013>{{Citation |title=The Discovery of the Milky Way Galaxy |date=2013 |work=Revealing the Heart of the Galaxy: The Milky Way and its Black Hole |pages=13–24 |editor-last=Sanders |editor-first=Robert H. |access-date=2026-04-29 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139856546.002 |isbn=978-1-107-03918-6}}</ref>  შედეგად მიღებული ვარსკვლავების დისკო, შიგნიდან ჩვენი პერსპექტივიდან ცაზე ზოლად იქნებოდა დანახული. რაიტმა და კანტმა ასევე ივარაუდეს, რომ ღამის ცაზე ხილული ნისლეულებიდან ზოგიერთი შესაძლოა თავად ცალკეული „გალაქტიკები“ ყოფილიყო, ჩვენის მსგავსი.<ref name=Sanders-2013/> კანტი როგორც ირმის ნახტომს, ასევე „[[გალაქტიკური ნისლეულები|გალაქტიკურ ნისლეულებს]]“ „კუნძულოვან სამყაროებს“ უწოდებდა, ტერმინი, რომელიც 1930-იან წლებამდეც აქტუალური იყო.<ref name="our_galaxy" /> ირმის ნახტომის ფორმისა და მასში მზის პოზიციის აღწერის პირველი მცდელობა [[უილიამ ჰერშელი|უილიამ ჰერშელმა]] [[1785]] წელს განახორციელა, ხილული ცის სხვადასხვა რეგიონში ვარსკვლავების რაოდენობის ფრთხილად დათვლით. მან შექმნა ირმის ნახტომის ფორმის დიაგრამა, მზის სისტემის ცენტრთან ახლოს მდებარეობით.<ref name=Sanders-2013/> [[1845]] წელს ლორდ როსმა ააგო ახალი ტელესკოპი და შეძლო ინდივიდუალური წერტილოვანი წყაროების გარჩევა იმ დროისთვის ბნელ შესქელებებში, რომლებიც ნისლეულების სახელითაა ცნობილი და ასევე სპირალური სტრუქტურის იდენტიფიცირება იმაში, რაც დღეს [[მორევი (გალაქტიკა)|მორევის გალაქტიკის]] (M51) სახელითაა ცნობილი.<ref name=abbey /><ref>See: * Rosse revealed the spiral structure of [[Whirlpool Galaxy]] (M51) at the 1845 meeting of the British Association for the Advancement of Science. Rosse's illustration of M51 was reproduced in J. P. Nichol's 1846 book. ** {{cite journal |last1=Rosse |first1=Earl of |title=On the nebula 25 Herschel, or 61 [should read: 51] of Messier's catalogue |journal=Report of the Fifteenth Meeting of the British Association for the Advancement of Science; Held at Cambridge in June 1845 § Notices and Abstracts of Miscellaneous Communications to the Sections |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1846 |page=4 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 10, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310235347/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101049356890&view=1up&seq=402 |url-status=live }} ** {{Cite book |last=Nichol |first=John Pringle |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |title=Thoughts on Some Important Points Relating to the System of the World |date=1846 |publisher=William Tait |location=Edinburgh, Scotland |page=23 |access-date=February 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308094837/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark%3A%2F13960%2Ft9k360k8b&view=1up&seq=65 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} Rosse's illustration of the Whirlpool Galaxy appears on the plate that immediately precedes p. 23. * {{cite journal |last1=South |first1=James |title=Auszug aus einem Berichte über Lord ''Rosse's'' grosses Telescop, den Sir ''James South'' in The Times, Nr. 18899, 1845 April 16 bekannt gemacht hat |journal=Astronomische Nachrichten |date=1846 |volume=23 |issue=536 |pages=113–118 |doi=10.1002/asna.18460230802 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |trans-title=Excerpt from a report about Lord Rosse's great telescope, which Sir James South made known in The Times [of London], no. 18,899, 1845 April 16 |language=de |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145128/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000055399548&view=1up&seq=279&size=125 |url-status=live }} On March 5, 1845, Rosse observed M51, the [[Whirlpool Galaxy]]. From column 115: "The most popularly known nebulæ observed this night were the ring nebulæ in the Canes Venatici, or the 51st of Messier's catalog, which was resolved into stars with a magnifying power of 548". * {{cite journal |last1=Robinson |first1=T. R. |title=On Lord Rosse's telescope |journal=Proceedings of the Royal Irish Academy |date=1845 |volume=3 |issue=50 |pages=114–133 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |access-date=February 17, 2020 |archive-date=June 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610193425/https://www.biodiversitylibrary.org/item/46714#page/132/mode/1up |url-status=live }} Rosse's early observations of nebulae and galaxies are discussed on pp. 127–130. * {{cite journal |last1=Rosse |first1=The Earl of |title=Observations on the nebulae |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=1850 |volume=140 |issue=140 |pages=499–514 |url=https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |doi=10.1098/rstl.1850.0026 |doi-access=free |access-date=February 17, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142957/https://books.google.com/books?id=BlFFAAAAcAAJ&pg=PA499 |url-status=live }} Rosse's illustrations of nebulae and galaxies appear on the plates that immediately precede the article. * {{cite journal |last1=Bailey |first1=M. E. |last2=Butler |first2=C. J. |last3=McFarland |first3=J. |title=Unwinding the discovery of spiral nebulae |journal=Astronomy & Geophysics |date=April 2005 |volume=46 |issue=2 |pages=2.26–2.28 |doi=10.1111/j.1468-4004.2005.46226.x |doi-access=free}}</ref> [[1904]] წელს, ვარსკვლავების საკუთარი მოძრაობების შესწავლისას, [[იაკობუს კაპტეინი|იაკობუს კაპტეინმა]] განაცხადა, რომ ეს შემთხვევითი არ იყო, როგორც იმ დროს ითვლებოდა; ვარსკვლავები შეიძლებოდა დაიყოს ორ ნაკადად, რომლებიც თითქმის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობდნენ.<ref>See: * {{Cite book |last=Kapteyn |first=Jacobus Cornelius |title=Congress of Arts and Science, Universal Exposition, St. Louis, 1904 |date=1906 |publisher=Houghton, Mifflin and Co. |editor-last=Rogers |editor-first=Howard J. |volume=4 |location=Boston and New York |pages=396–425 |chapter=Statistical methods in stellar astronomy |access-date=February 6, 2020 |chapter-url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308053515/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103057121&view=1up&seq=412 |archive-date=March 8, 2021 |url-status=live}} From pp. 419–420: "It follows that the one set of the stars must have a systematic motion relative to the other.&nbsp;... these two main directions of motion must be in reality diametrically opposite." * {{cite journal |last1=Kapteyn |first1=J. C. |title=Star streaming |journal=Report of the Seventy-fifth Meeting of the British Association for the Advancement of Science, South Africa |series=Report of the ... Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1833) |date=1905 |pages=257–265 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308042552/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101076796737&view=1up&seq=399 |url-status=live }}</ref> მოგვიანებით გაირკვა, რომ კაპტეინის მონაცემები იყო ირმის ნახტომის ბრუნვის პირველი მტკიცებულება,<ref>See: * {{Cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |date=1907 |title=Ueber die Eigenbewegungen der Fixsterne |trans-title=On the proper motions of the fixed stars |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |url-status=live |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen (Reports of the Royal Society of Science at Göttingen) |language=de |volume=5 |pages=614–632 |bibcode=1907NWGot...5..614S |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308142441/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391208&view=1up&seq=654 |archive-date=March 8, 2021 |access-date=February 6, 2020}} * {{cite journal |last1=Schwarzschild |first1=K. |title=Ueber die Bestimmung von Vertex und Apex nach der Ellipsoidhypothese aus einer geringeren Anzahl beobachteter Eigenbewegungen |journal=Nachrichten von der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen |date=1908 |pages=191–200 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |trans-title=On the determination, according to the ellipsoid hypothesis, of the vertex and apex from a small number of observed proper motions |language=de |access-date=February 6, 2020 |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308024321/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015048391554&view=1up&seq=209 |url-status=live }}</ref> რამაც საბოლოოდ [[ბერტილ ლინდბლადი]]სა და [[იან ჰენდრიკ ოორტი|იან ოორტის]] მიერ გალაქტიკური ბრუნვის აღმოჩენამდე მიიყვანა. [[1917]] წელს, [[ჰებერ კერტისი|ჰებერ კერტისმა]] დააკვირდა ანდრომედას ახალ ვარსკვლავ S-ს დიდი ანდრომედას ნისლეულში (მესიეს ობიექტი 31). ფოტოგრაფიული ჩანაწერების ძიებისას მან კიდევ 11 ახალი ვარსკვლავი აღმოაჩინა. კერტისმა შენიშნა, რომ ეს ახალი ვარსკვლავიერები, საშუალოდ, 10 სიდიდით უფრო მკრთალი იყო, ვიდრე ირმის ნახტომში მომხდარი. შედეგად, მან შეძლო მანძილის 150,000 პარსეკის შეფასება. ის გახდა „სამყაროების კუნძულის“ ჰიპოთეზის მომხრე, რომლის მიხედვითაც სპირალური ნისლეულები დამოუკიდებელი გალაქტიკები იყო.<ref>{{Cite journal |last=Curtis |first=Heber D. |date=1917 |title=Novae in spiral nebulae and the island universe theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=29 |issue=171 |pages=206–207 |bibcode=1917PASP...29..206C |doi=10.1086/122632 |doi-access=free}}</ref><ref name=pasp100_6 /> [[1920]] წელს [[ჰარლოუ შეპლი]]სა და ჰებერ კერტისს შორის გაიმართა დიდი დებატები ირმის ნახტომის ბუნების, სპირალური ნისლეულების და სამყაროს ზომების შესახებ. დიდი ანდრომედას ნისლეულის გარე გალაქტიკის არსებობის შესახებ თავისი მტკიცების დასასაბუთებლად, კერტისმა აღნიშნა ირმის ნახტომში მტვრის ღრუბლების მსგავსი ბნელი ზოლების გაჩენა, ასევე [[დოპლერის ეფექტი|დოპლერის მნიშვნელოვანი წანაცვლება]].<ref name=weaver /> კამათი საბოლოოდ გადაჭრა [[ედუინ ჰაბლი|ედუინ ჰაბლმა]] 1920-იანი წლების დასაწყისში [[მაუნტ ვილსონის ობსერვატორია|მაუნტ ვილსონის ობსერვატორიის]] 2.5 მეტრიანი ჰუკერის ტელესკოპის გამოყენებით. ამ ახალი ტელესკოპის სინათლის შეგროვების ძალით, მან შეძლო ასტრონომიული ფოტოების გადაღება, რომლებიც ზოგიერთი სპირალური ნისლეულის გარე ნაწილებს ცალკეული ვარსკვლავების კოლექციებად ყოფდა. მან ასევე შეძლო ზოგიერთი ცეფეიდური ცვლადის იდენტიფიცირება, რომელთა გამოყენებაც შეეძლო ნისლეულებამდე მანძილის შესაფასებლად. მან აღმოაჩინა, რომ ანდრომედას ნისლეული მზიდან 275 000 პარსეკის დაშორებით მდებარეობს, რაც ძალიან შორსაა იმისთვის, რომ ირმის ნახტომის ნაწილი ყოფილიყო.<ref name=jrasc83_6 /><ref name=apj69_103 /> ===დაკვირვებები თანამგზავრებით=== [[ევროპის კოსმოსური სააგენტო]]ს [[კოსმოსური ხომალდი]] [[Gaia]] მილიარდი ვარსკვლავის პარალაქსის განსაზღვრით მანძილის შეფასებას იძლევა და ირმის ნახტომის რუკას ქმნის.<ref>{{Cite web |date=September 14, 2016 |title=New Milky Way Map Is a Spectacular Billion-Star Atlas |url=http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915183426/http://news.nationalgeographic.com/2016/09/gaia-milky-way-maps-billion-stars-atlas-space-science/ |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gaia > Gaia DR1 |url=http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915091251/http://www.cosmos.esa.int/web/gaia/dr1 |archive-date=September 15, 2016 |access-date=September 15, 2016 |website=www.cosmos.esa.int}}</ref> Gaia-ს მონაცემები შეფასებულია, როგორც „ტრანსფორმაციული“. შეფასებულია, რომ Gaia-მ დაკვირვებული ვარსკვლავების რაოდენობა 1990-იან წლებში დაახლოებით 2 მილიონიდან 2 მილიარდამდე გაზარდა. მან სივრცის გაზომვადი მოცულობა რადიუსში 100-ჯერ და სიზუსტით 1000-ჯერ გაზარდა.<ref name="Skibba">{{Cite journal |last=Skibba |first=Ramin |date=June 10, 2021 |title=A galactic archaeologist digs into the Milky Way's history |url=https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |url-status=live |journal=Knowable Magazine |doi=10.1146/knowable-060921-1 |s2cid=236290725 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804193831/https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2021/a-galactic-archaeologist-digs-milky-ways-history |archive-date=August 4, 2022 |access-date=August 4, 2022 |doi-access=free}}</ref> [[2020]] წელს ჩატარებულმა კვლევამ დაასკვნა, რომ Gaia-მ გალაქტიკის მერყევი მოძრაობა აღმოაჩინა, რაც შესაძლოა გამოწვეული იყოს „დისკოს ბრუნვის ღერძის არასფერული ჰალოს მთავარ ღერძთან მიმართებაში არასწორი განლაგებით, ან ჰალოში დაგროვილი მატერიით, რომელიც გვიანი დაცემის დროს იქნა მიღებული, ან ახლომდებარე, ურთიერთქმედი თანამგზავრული გალაქტიკებიდან და მათი თანმდევი მოქცევით“.<ref>{{Cite journal |last1=Poggio |first1=E. |last2=Drimmel |first2=R. |last3=Andrae |first3=R. |last4=Bailer-Jones |first4=C. A. L. |last5=Fouesneau |first5=M. |last6=Lattanzi |first6=M. G. |last7=Smart |first7=R. L. |last8=Spagna |first8=A. |date=2020 |title=Evidence of a dynamically evolving Galactic warp |journal=Nature Astronomy |volume=4 |issue=6 |pages=590–596 |arxiv=1912.10471 |bibcode=2020NatAs...4..590P |doi=10.1038/s41550-020-1017-3 |s2cid=209444772}}</ref> [[2024]] წლის აპრილში გამოქვეყნდა საწყისი კვლევები და მასთან დაკავშირებული რუკები, რომლებიც ირმის ნახტომის მაგნიტურ ველებს მოიცავდა.<ref name="NYT-20240419">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |title=The Dusty Magnets of the Milky Way |url=https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |date=April 19, 2024 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240419104158/https://www.nytimes.com/2024/04/19/science/space/astronomy-milky-way.html |archive-date=April 19, 2024 |access-date=April 19, 2024 }}</ref> ==ასტროგრაფია== ===მზის მდებარეობა და სამეზობლო=== {{მთავარი|დედამიწის მდებარეობა}} მზე მდებარეობს [[ორიონის მკლავი]]ს შიდა კიდესთან ახლოს, ადგილობრივი ბუშტის ადგილობრივ ვარსკვლავთშორის ღრუბელში, [[რედკლიფის ტალღა]]სა და გაყოფილი ხაზოვანი სტრუქტურების (ყოფილი [[გოულდის სარტყელი]]) შორის.<ref name="Alves Zucker Goodman Speagle 2020">{{Cite journal |last1=Alves |first1=João |last2=Zucker |first2=Catherine |last3=Goodman |first3=Alyssa A. |last4=Speagle |first4=Joshua S. |last5=Meingast |first5=Stefan |last6=Robitaille |first6=Thomas |last7=Finkbeiner |first7=Douglas P. |last8=Schlafly |first8=Edward F. |last9=Green |first9=Gregory M. |date=January 7, 2020 |title=A Galactic-scale gas wave in the Solar Neighborhood |journal=Nature |volume=578 |pages=237–239 |arxiv=2001.08748 |bibcode=2020Natur.578..237A |doi=10.1038/s41586-019-1874-z |pmid=31910431 |s2cid=210086520 |number=7794}}</ref> გილესენის და სხვების (2016) მიერ Sgr A*-ის გარშემო ვარსკვლავური ორბიტების შესწავლის საფუძველზე დადგინდა, რომ მზე გალაქტიკური ცენტრიდან დაახლოებით 27.14 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (8.32 ± 0.14 კპს)<ref name="Gillessen2016" /> მანძილზე მდებარეობს. ბოელმა და სხვებმა (2016) მნიშვნელობა კიდევ უფრო შეამცირეს — 25.64 ± 0.46 ათასი სინ. წელი (7.86 ± 0.14 კპს), ასევე ვარსკვლავის ორბიტის ანალიზის გამოყენებით.<ref name="boehle2016" /> მზე ამჟამად გალაქტიკური დისკოს ცენტრალური სიბრტყის 5-30 პარსეკით (16-98 სინ. წელი) ზემოთ ან ჩრდილოეთით მდებარეობს.<ref name=majaess2009 /> ადგილობრივ მკლავსა და პერსევსის მკლავს შორის მანძილი დაახლოებით 2000 პარსეკია (6500 სინ. წელი).<ref name="fn9" /> მზე და შესაბამისად, მზის სისტემა, მდებარეობს ირმის ნახტომის გალაქტიკურ სასიცოცხლო ზონაში.<ref name="mullen-2001">{{Cite news |last=Mullen, Leslie |date=May 18, 2001 |title=Galactic Habitable Zones |work=NAI Features Archive |agency=Nasa Astrobiology Institute |url=http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |access-date=May 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409002532/http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=157 |archive-date=April 9, 2013}}</ref><ref name="sundin-2006">{{Cite journal |last=Sundin |first=M. |year=2006 |title=The galactic habitable zone in barred galaxies |journal=International Journal of Astrobiology |volume=5 |issue=4 |pages=325–326 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |doi=10.1017/S1473550406003065 |s2cid=122018103}}</ref> მზიდან 15 პარსეკის (49 სინ. წელი) რადიუსის მქონე სფეროს შიგნით დაახლოებით 208 ვარსკვლავია, რომელთა აბსოლუტური სიდიდე 8.5-ზე მეტია, რაც იძლევა ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 69 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 2360 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი კაშკაშა ვარსკვლავების სიიდან). მეორეს მხრივ, მზიდან 5 პარსეკის (16 სინ. წელი) რადიუსში არის 64 ცნობილი ვარსკვლავი (ნებისმიერი სიდიდის, 4 [[ყავისფერი ჯუჯა|ყავისფერი ჯუჯის]] გარდა), რაც იძლევა დაახლოებით ერთი ვარსკვლავის სიმკვრივეს 8.2 კუბურ პარსეკზე, ანუ ერთი ვარსკვლავის ყოველ 284 კუბურ სინათლის წელზე (უახლოესი ვარსკვლავების სიიდან). ეს ასახავს იმ ფაქტს, რომ გაცილებით მეტი მკრთალი ვარსკვლავია, ვიდრე კაშკაშა: მთელ ცაზე დაახლოებით 500 ვარსკვლავია, რომლებიც აშკარა სიდიდე 4-ზე კაშკაშაა, მაგრამ 15.5 მილიონი ვარსკვლავია კაშკაშა, ვიდრე აშკარა სიდიდე 14.<ref>{{Cite web |title=Magnitude |url=http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html |archive-date=February 6, 2008 |access-date=August 9, 2013 |publisher=National Solar Observatory{{snd}}Sacramento Peak}}</ref> მზის გზის მწვერვალი, ანუ მზის მწვერვალი, არის მიმართულება, რომლითაც მზე მოძრაობს ირმის ნახტომში ადგილობრივი უძრაობის სტანდარტის გავლით. მზის გალაქტიკური მოძრაობის ზოგადი მიმართულებაა ვარსკვლავი დენებისკენ, გედის თანავარსკვლავედთან ახლოს, გალაქტიკური ცენტრის მიმართულებით დაახლოებით 90 ცის გრადუსიანი კუთხით. მზის ორბიტა ირმის ნახტომის გარშემო, სავარაუდოდ, დაახლოებით ელიფსური იქნება, გალაქტიკური სპირალური მკლავებიდან გამომდინარე პერტურბაციებით და არაერთგვაროვანი მასის განაწილებით. გარდა ამისა, მზე გალაქტიკურ სიბრტყეში დაახლოებით 2.7-ჯერ გადის ორბიტაზე.<ref>{{Cite book |last1=Moore |first1=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |title=Patrick Moore's Data Book of Astronomy |last2=Rees |first2=Robin |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-49522-6 |edition=2nd |page=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215095853/https://books.google.com/books?id=2FNfjWKBZx8C&pg=PA4 |archive-date=February 15, 2017 |url-status=live}}</ref> ეს ძალიან ჰგავს იმას, თუ როგორ მუშაობს მარტივი ჰარმონიული ოსცილატორი წევის ძალის გარეშე. ბოლო დრომდე ითვლებოდა, რომ ეს რხევები ემთხვეოდა დედამიწაზე მასობრივი სიცოცხლის ფორმების გადაშენების პერიოდებს.<ref name="extinction" /> CO მონაცემებზე დაყრდნობით მზის სპირალურ სტრუქტურაში ტრანზიტის ეფექტების ხელახალი ანალიზით კორელაცია ვერ იქნა ნაპოვნი.<ref name="overholt_etal" /> მზის სისტემას ირმის ნახტომის ერთი ორბიტის (გალაქტიკური წელიწადი) დასასრულებლად დაახლოებით 240 მილიონი წელი სჭირდება,<ref name="sparke_gallagher" /> ამიტომ, ითვლება, რომ მზემ თავისი სიცოცხლის განმავლობაში 18-20 ორბიტა და ადამიანების წარმოშობის დღიდან 1/1250 ბრუნი დაასრულა. მზის სისტემის ორბიტალური სიჩქარე ირმის ნახტომის ცენტრის გარშემო დაახლოებით 220 კმ/წმ ანუ სინათლის სიჩქარის 0.073%-ია. მზე [[ჰელიოსფერო]]ში 84,000 კმ/სთ სიჩქარით მოძრაობს. ამ სიჩქარით, მზის სისტემას დაახლოებით 1,400 წელი სჭირდება 1 სინათლის წლის მანძილის გასავლელად, ანუ 8 დღე 1 [[ასტრონომიული ერთეული]]ს გასავლელად.<ref name=garlick2002 /> მზის სისტემა მიემართება ზოდიაქოს თანავარსკვლავედის მორიელის მიმართულებით, რომელიც [[ეკლიპტიკა]]ს მიჰყვება.<ref>{{Cite web |date=April 8, 2011 |title=Solar System's 'Nose' Found; Aimed at Constellation Scorpius |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907130456/http://news.nationalgeographic.com/news/2011/04/110407-sun-nose-scorpius-solar-system-nasa-ibex-ribbon-space-science/ |archive-date=September 7, 2015}}</ref> ===გალაქტიკური კვადრანტები=== {{მთავარი|გალაქტიკური კვადრანტი}} [[File:Galactic longitude.JPG|thumb|მზის მდებარეობის დიაგრამა ირმის ნახტომში; კუთხეები წარმოადგენს გრძედებს გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაში]] გალაქტიკური კვადრანტი, ან ირმის ნახტომის კვადრანტი, ირმის ნახტომის ოთხი წრიული სექტორიდან ერთ-ერთს აღნიშნავს. ასტრონომიაში, გალაქტიკური კვადრანტების გამოყოფა [[გალაქტიკური კოორდინატთა სისტემა|გალაქტიკურ კოორდინატთა სისტემაზეა]] დაფუძნებული, რომელშიც მზე კოორდინატთა სისტემის საწყის წერტილად მოიაზრებს.<ref>{{Citation |last1=Blaauw |first1=A. |title=The new I. A. U. system of galactic coordinates (1958 revision) |date=1960 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=121 |issue=2 |pages=123–131 |bibcode=1960MNRAS.121..123B |doi=10.1093/mnras/121.2.123 |display-authors=1 |last2=Gum |first2=C. S. |last3=Pawsey |first3=J. L. |last4=Westerhout |first4=G. |doi-access=free}}</ref> კვადრანტებს გააჩნიათ თავისი რიგითი ნომერი — მაგალითად, „პირველი გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name="toolsofradio">{{Citation |last1=Wilson |first1=Thomas L. |title=Tools of Radio Astronomy |date=2009 |url=https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426084004/https://books.google.com/books?id=9KHw6R8rQEMC&pg=PA347 |url-status=live |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-85121-9 |display-authors=1 |archive-date=April 26, 2016 |last2=Rohlfs |first2=Kristen |last3=Hüttemeister |first3=Susanne|bibcode=2009tra..book.....W }}</ref> „მეორე გალაქტიკური კვადრანტი“,<ref name=NASAAD131K>{{cite journal |bibcode=2004A&A...418..131K |doi=10.1051/0004-6361:20034530 |author=Kiss, Cs |author2=Moór, A. |author3=Tóth, L. V. |title=Far-infrared loops in the 2nd Galactic Quadrant |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=418 |date=April 2004 |arxiv=astro-ph/0401303 |pages=131–141|s2cid=7825138|url=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2004/16/aa0530.pdf|access-date=August 17, 2010}}</ref> ან „ირმის ნახტომის მესამე კვადრანტი“.<ref name="Lampton1997">{{Cite journal |author=Lampton, M. |author2=Lieu, R. |author3=Schmitt, J. H. M. M. |author4=Bowyer, S. |author5=Voges, W. |author6=Lewis, J. |author7=Wu, X. |display-authors=1 |date=February 1997 |title=An All-Sky Catalog of Faint Extreme Ultraviolet Sources |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=108 |issue=2 |pages=545–557 |bibcode=1997ApJS..108..545L |doi=10.1086/312965 |doi-access=free}}</ref> ჩრდილოეთ გალაქტიკური პოლუსიდან — 0° (ნულოვანი გრადუსი), რომელიც მზიდან იწყება და გალაქტიკური ცენტრის გავლით გადის, რიგითობით შემდეგი კვადრანტებია: ::{| ! გალაქტიკური<br />კვადრანტი<br /> &nbsp; ! გალაქტიკური<br />გრძედი<br />[[გალაქტიკური გრძედი|(ℓ)]] ! &nbsp; <br />წყარო<br /> &nbsp; |- !align="center"|1-ლი |align="right" | 0° ≤ ℓ ≤ 90° &nbsp; |align="center"|<ref name="vanWoerden-Strom-2006">{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=Hugo |last2=Strom |first2=Richard G. |date=June 2006 |title=The beginnings of radio astronomy in the Netherlands |url=http://www.astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |journal=Journal of Astronomical History and Heritage |volume=9 |issue=1 |pages=3–20 |bibcode=2006JAHH....9....3V |doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2006.01.01 |s2cid=16816839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100919025431/http://astron.nl/~leeuwen/video/dloo/JAHH9p3.pdf |archive-date=September 19, 2010}}</ref> |- !align="center"|მე-2 |align="right" |&nbsp; 90° ≤ ℓ ≤ 180° |align="center"|<ref name=NASAAD131K /> |- !align="center"|მე-3 |align="right" |180° ≤ ℓ ≤ 270° |align="center"|<ref name="Lampton1997" /> |- !align="center"|მე-4<br /> &nbsp; |align="right" |270° ≤ ℓ ≤ 360°<br />(360° ≅ 0°) |align="center"|<ref name="toolsofradio" /><br /> &nbsp; |} გალაქტიკური გრძედით (ℓ) საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით ზრდით (დადებითი ბრუნვა), როგორც ეს გალაქტიკური ცენტრის ჩრდილოეთიდან ჩანს (ხედვის წერტილი, რომელიც რამდენიმე ასეული ათასი სინათლის წლის მანძილზეა) დედამიწა ბერენიკეს თანავარსკვლავედის მიმართულებით); თუ გალაქტიკური ცენტრის სამხრეთიდან დააკვირდებით (მოქანდაკის თანავარსკვლავედში მსგავსი მანძილით დაშორებული ხედვის წერტილიდან), ℓ საათის ისრის მიმართულებით გაიზრდებოდა (უარყოფითი ბრუნვა). ==ზოგადი მახასიათებლები== ===ზომა=== ირმის ნახტომი [[ადგილობრივი ჯგუფი]]ს ორი უდიდესი გალაქტიკიდან ერთ-ერთია (მეორე [[ანდრომედეს გალაქტიკა]]ა). თუმცა, მისი გალაქტიკური დისკოს ზომა და ის, თუ რამდენად განსაზღვრავს ის იზოფოტალურ დიამეტრს, ბოლომდე შესწავლილი არ არის.<ref name="Lopez2018" /> ვარაუდობენ, რომ გალაქტიკაში ვარსკვლავების მნიშვნელოვანი ნაწილი 26 კილოპარსეკის (80,000 სინ. წლის) დიამეტრშია და რომ გარე დისკოს მიღმა ვარსკვლავების რაოდენობა მკვეთრად მცირდება ძალიან დაბალ ნიშნულამდე, ექსპონენციალური დისკოს ექსტრაპოლაციის მიმართ შიდა დისკოს მასშტაბის სიგრძესთან მიმართებაში.<ref name=arxiv0909.3857 /><ref name="Lopez2018" /> ასტრონომიაში გალაქტიკის ზომის დასადგენად რამდენიმე მეთოდი გამოიყენება და თითოეულით შესაძლებელია მიღებულ იქნას განსხვავებული შედეგები. ყველაზე ხშირად გამოყენებული მეთოდია D₂₅ სტანდარტი — [[იზოფოტი]], სადაც B-დიაპაზონში (სინათლის 445 ნმ ტალღის სიგრძე, ხილული სპექტრის ლურჯ დიაპაზონში) გალაქტიკის ფოტომეტრული სიკაშკაშე 25 მაგ/არკწმ²-ს აღწევს.<ref name="Dimensions">{{Cite web |title=Dimensions of Galaxies |url=https://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927170330/http://ned.ipac.caltech.edu/level5/PROPERTIES/dog.html |archive-date=September 27, 2022 |access-date=August 22, 2022 |website=ned.ipac.caltech.edu}}</ref> 1997 წლის გუდვინის და სხვების შეფასებით, ცეფეიდური ცვლადი ვარსკვლავების განაწილება 17 სხვა სპირალურ გალაქტიკაში შედარდა ირმის ნახტომის ვარსკვლავებთან და მოდელირებული იქნა მათი ზედაპირის სიკაშკაშესთან დამოკიდებულება. ამან მოგვცა ირმის ნახტომის იზოფოტალური დიამეტრი 26.8 ± 1.1 კილოპარსეკის ტოლი (87,400 ± 3,600 სინ. წელი), იმის გათვალისწინებით, რომ ექსპონენციალური დისკო წარმოადგენს გალაქტიკურ დისკოს და გალაქტიკის ცენტრალური ზედაპირის სიკაშკაშის (μ₀) 22.1 ± 0.3 B-მაგ/არკწმ^-2 და დისკოს მასშტაბის სიგრძეს (h) 5.0 ± 0.5 კპს (16,300 ± 1,600 სინ. წელს) მიღებით.<ref name="Average">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704216 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=The Milky Way is just an average spiral |date=April 22, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref><ref name="Goodwin">{{Cite journal |last1=Goodwin |first1=S. P. |last2=Gribbin |first2=J. |last3=Hendry |first3=M. A. |date=August 1998 |title=The relative size of the Milky Way |journal=The Observatory |volume=118 |pages=201–208 |bibcode=1998Obs...118..201G}}</ref><ref name="Castro">{{Cite journal |last1=Castro-Rodríguez |first1=N. |last2=López-Corredoira |first2=M. |last3=Sánchez-Saavedra |first3=M. L. |last4=Battaner |first4=E. |year=2002 |title=Warps and correlations with intrinsic parameters of galaxies in the visible and radio |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=391 |issue=2 |pages=519–530 |arxiv=astro-ph/0205553 |bibcode=2002A&A...391..519C |doi=10.1051/0004-6361:20020895 |s2cid=17813024}}</ref> ეს ანდრომედეს გალაქტიკის იზოფოტალურ დიამეტრზე მნიშვნელოვნად მცირეა და ოდნავ ნაკლებია გალაქტიკების საშუალო იზოფოტალურ ზომებზე, რომლებიც 28.3 კპს-ს (92,000 ლი-სი) შეადგენს.<ref name="Goodwin" /> ნაშრომში ასკვნიან, რომ ირმის ნახტომი და ანდრომედეს გალაქტიკა არ იყო ზედმეტად დიდი სპირალური გალაქტიკები და არც ისინი იყვნენ ცნობილ უდიდესთა შორის (თუ პირველი არ იყო ყველაზე დიდი), როგორც ადრე ფართოდ იყო გავრცელებული მოსაზრების თანახმად, არამედ არიან საშუალო ზომის ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკები.<ref name="Goodwin_Hubble">{{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9704289 |first1=S. P. |last1=Goodwin |first2=J. |last2=Gribbin |title=New Determination of the Hubble Parameter Using the Principle of Terrestrial Mediocrity |date=April 30, 1997 |last3=Hendry |first3=M. A. }}</ref> ირმის ნახტომის შედარებითი ფიზიკური მასშტაბის შესადარებლად, თუ მზის სისტემა ნეპტუნამდე მონეტის ზომის იქნებოდა (24.3 მმ), ირმის ნახტომი დაახლოებით იქნებოდა შეერთებული შტატების ჩრდილო-სამხრეთის უდიდესი ხაზი.<ref>{{Cite web |title=How Big is Our Universe: How far is it across the Milky Way? |url=http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130305005817/http://www.cfa.harvard.edu/seuforum/howfar/across.html |archive-date=March 5, 2013 |access-date=March 13, 2013 |website=NASA-Smithsonian Education Forum on the Structure and Evolution of the Universe, at the Harvard Smithsonian Center for Astrophysics}}</ref> [[1978]] წლის კიდევ უფრო ძველი კვლევა ირმის ნახტომის უფრო დაბალ დიამეტრს, დაახლოებით 23 კპს-ს (75,000 სინ. წელს) აჩვენებდა.<ref name="Goodwin" /> [[2015]] წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში აღნიშნული იყო, რომ არსებობს ვარსკვლავების რგოლისებრი ძაფი, სახელწოდებით Triangulum-Andromeda Ring (TriAnd Ring), რომელიც შედარებით ბრტყელი გალაქტიკური სიბრტყის ზემოთ და ქვემოთ ტალღოვანია. როგორც ვარაუდობენ, ერთფეროვანი რგოლის გარდა, ძირითადად დისკოს რხევებისა და ირმის ნახტომის გარშემო შემოხვევის შედეგია, დიამეტრით მინიმუმ 50 კპს (160,000 ლი),<ref>{{Cite journal |last1=Newberg |first1=Heidi Jo |last2=Xu |first2=Yan |last3=Carlin |first3=Jeffrey L. |last4=Liu |first4=Chao |last5=Deng |first5=Licai |last6=Li |first6=Jing |last7=Schoenrich |first7=Ralph |last8=Yanny |first8=Brian |display-authors=1 |date=March 1, 2015 |title=Rings and Radial Waves in the Disk of the Milky Way |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=801 |issue=2 |page=105 |arxiv=1503.00257 |bibcode=2015ApJ...801..105X |doi=10.1088/0004-637X/801/2/105 |s2cid=119124338}}</ref> რომელიც შესაძლოა თავად ირმის ნახტომის გარე დისკოს ნაწილი იყოს, შესაბამისად, ვარსკვლავური დისკო ამ ზომამდე გაზრდით უფრო დიდი ხდება.<ref name="rpi2015" /> 2018 წლის უფრო ბოლოდროინდელმა ნაშრომმა გარკვეულწილად უარყო ეს ჰიპოთეზა და დაადასტურა დასკვნა, რომ ერთფეროვანი რგოლი, A13 და TriAnd Ring წარმოადგენდნენ ვარსკვლავურ ზედმეტ სიმკვრივეს, რომლებიც საკმაოდ გამოდევნილი იყო მთავარი ვარსკვლავური დისკოდან, ხოლო RR Lyrae ვარსკვლავების სიჩქარის დისპერსია უფრო მაღალი აღმოჩნდა და თავსებადი იყო ჰალოს წევრობასთან.<ref name="allyson">{{Cite journal |last1=Sheffield |first1=Allyson A. |last2=Price-Whelan |first2=Adrian M. |last3=Tzanidakis |first3=Anastasios |last4=Johnston |first4=Kathryn V. |last5=Laporte |first5=Chervin F. P. |last6=Sesar |first6=Branimir |year=2018 |title=A Disk Origin for the Monoceros Ring and A13 Stellar Overdensities |journal=The Astrophysical Journal |volume=854 |issue=1 |page=47 |arxiv=1801.01171 |bibcode=2018ApJ...854...47S |doi=10.3847/1538-4357/aaa4b6 |s2cid=118932403 |doi-access=free}}</ref> კიდევ ერთმა 2018 წლის კვლევამ გამოავლინა დისკოსებრი ვარსკვლავების ძალიან სავარაუდო არსებობა გალაქტიკური ცენტრიდან 26–31.5 კპს (84,800–103,000 ლი-სი-ზე) ან შესაძლოა კიდევ უფრო შორს, მნიშვნელოვნად მაღლა, დაახლოებით 13–20 კპს (40,000–70,000 ლი-სი-ზე), რაც ოდესღაც დისკოს ვარსკვლავური სიმკვრივის მკვეთრ კლებად მიიჩნეოდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ მოსალოდნელი იყო, რომ ამ ზღვარს გადააჭარბებდა ან არცერთი ვარსკვლავი არ იქნებოდა, გარდა იმ ვარსკვლავებისა, რომლებიც გალაქტიკური ჰალოს ძველ პოპულაციას მიეკუთვნებიან.<ref name="Lopez2018">{{Cite journal |last1=López-Corredoira |first1=M. |last2=Allende Prieto |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Wang |first4=H. |last5=Liu |first5=C. |last6=Deng |first6=L. |date=April 9, 2018 |title=Disk stars in the Milky Way detected beyond 25 kpc from its center |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2018/04/aa32880-18/aa32880-18.html |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=612 |pages=L8 |arxiv=1804.03064 |bibcode=2018A&A...612L...8L |doi=10.1051/0004-6361/201832880 |s2cid=59933365}}</ref><ref name="nbcnews1" /><ref>{{Cite web |author=Elizabeth Howell |date=July 2, 2018 |title=It Would Take 200,000 Years at Light Speed to Cross the Milky Way |url=https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416141212/https://www.space.com/41047-milky-way-galaxy-size-bigger-than-thought.html |archive-date=April 16, 2020 |access-date=May 31, 2020 |website=Space.com}}</ref> 2020 წლის კვლევამ იწინასწარმეტყველა, რომ ირმის ნახტომის ბნელი მატერიის ჰალოს კიდი დაახლოებით 292 ± 61 კპს (952,000 ± 199,000 ლი-სი-ზე) იქნებოდა, რაც 584 ± 122 კპს (1.905 ± 0.3979 მილი-სი-ზე) დიამეტრს ნიშნავს.<ref name="croswell2020" /><ref name="dearson2020" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავური დისკოს სისქე ასევე დაახლოებით 1.35 კპს-მდე (4000 ლი) მერყეობს.<ref name="ask-astro" /><ref name="Rix_Bovy">{{Cite journal |last1=Rix |first1=Hans-Walter |last2=Bovy |first2=Jo |date=2013 |title=The Milky Way's Stellar Disk |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |volume=21 |article-number=|arxiv=1301.3168 |bibcode=2013A&ARv..21...61R |doi=10.1007/s00159-013-0061-8 |s2cid=117112561}}</ref> ===მასა=== ირმის ნახტომის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 0,88 ტრილიონჯერ მეტია (8,8×1011 მზის მასა), გალაქტიკის განსაზღვრისთვის გამოიყენება 200 კპს-ის ზღვარი.<ref>{{Cite journal |last1=Bobylev |first1=V. V. |last2=Baykova |first2=A. T. |date=August 2023 |title=Modern Estimates of the Mass of the Milky Way |url=https://www.researchgate.net/publication/375619138 |journal=Astronomy Reports |language=en |volume=67 |issue=8 |pages=812–823 |doi=10.1134/S1063772923080024 |bibcode=2023ARep...67..812B |issn=1063-7729}}</ref> ირმის ნახტომის მასის შეფასებები განსხვავდება გამოყენებული მეთოდისა და მონაცემების მიხედვით. შეფასების დიაპაზონის ქვედა ზღვარი არის 5,8×1011 მზის მასა (M☉), რაც გარკვეულწილად ნაკლებია ანდრომედას გალაქტიკაზე.<ref name="Karachentsevetal2006" /><ref name="mass" /><ref name="galmass" /> 2009 წელს Very Long Baseline Array-ის გამოყენებით ჩატარებულმა გაზომვებმა აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის გარე კიდეზე მდებარე ვარსკვლავებისთვის სიჩქარე 254 კმ/წმ-ს (570,000 მილი/სთ) აღწევს.<ref name=nrao20090105 /> რადგან ორბიტალური სიჩქარე დამოკიდებულია ორბიტის რადიუსში არსებულ მთლიან მასაზე, ეს იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომი უფრო მასიურია, დაახლოებით ტოლი ანდრომედას გალაქტიკის მასისა, რომელიც მისი ცენტრიდან 160,000 ლი (49 კპს) რადიუსში 7×1011 მ☉-ია.<ref name="reid2009" /> 2010 წელს ჰალო ვარსკვლავების რადიალური სიჩქარის გაზომვის შედეგად დადგინდა, რომ 80 კილოპარსეკში მოთავსებული მასა 7×1011 მ☉-ია.<ref name="gnedin2010" /> 2014 წელს ჩატარებულ კვლევაში, მთელი ირმის ნახტომის მასა შეფასებულია 8.5×1011 მ☉-ად,<ref name="Jorge Peñarrubia2014">{{Cite journal |last1=Peñarrubia |first1=Jorge |last2=Ma |first2=Yin-Zhe |last3=Walker |first3=Matthew G. |last4=McConnachie |first4=Alan |display-authors=1 |year=2014 |title=A dynamical model of the local cosmic expansion |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=433 |issue=3 |pages=2204–2222 |arxiv=1405.0306 |bibcode=2014MNRAS.443.2204P |doi=10.1093/mnras/stu879 |doi-access=free |s2cid=119295582}}</ref> მაგრამ ეს ანდრომედას გალაქტიკის მასის მხოლოდ ნახევარია.<ref name="Jorge Peñarrubia2014" /> ირმის ნახტომის 2019 წლის მასის ბოლოდროინდელი შეფასება 1.29×1012 მ☉-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Grand |first1=Robert J J. |last2=Deason |first2=Alis J. |last3=White |first3=Simon D M. |last4=Simpson |first4=Christine M. |last5=Gómez |first5=Facundo A. |last6=Marinacci |first6=Federico |last7=Pakmor |first7=Rüdiger |year=2019 |title=The effects of dynamical substructure on Milky Way mass estimates from the high-velocity tail of the local stellar halo |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters |volume=487 |issue=1 |pages=L72–L76 |arxiv=1905.09834 |bibcode=2019MNRAS.487L..72G |doi=10.1093/mnrasl/slz092 |doi-access=free |s2cid=165163524}}</ref> როგორც ჩანს, ირმის ნახტომის მასის დიდი ნაწილი ბნელი მატერიაა, მატერიის უცნობი და უხილავი ფორმა, რომელიც გრავიტაციულად ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ მატერიასთან. ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის ჰალო შედარებით თანაბრად არის გაფანტული გალაქტიკური ცენტრიდან ას კილოპარსეკზე (კპს) მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის მათემატიკური მოდელები ვარაუდობენ, რომ ბნელი მატერიის მასა 1–1.5×1012 მ☉-ია.<ref name=McMillan2011 /><ref name=McMillan2016 /><ref>{{Cite journal |last=Slobodan Ninković |date=April 2017 |title=Mass Distribution and Gravitational Potential of the Milky Way |journal=Open Astronomy |volume=26 |issue=1 |pages=1–6 |bibcode=2017OAst...26....1N |doi=10.1515/astro-2017-0002 |doi-access=free}}</ref> 2013 და 2014 წლების კვლევები მიუთითებს მასის დიაპაზონზე, რომელიც მერყეობს 4.5×1012 მ☉<ref>{{Cite journal |last1=Phelps |first1=Steven |last2=Nusser |first2=Adi |last3=Desjacques |first3=Vincent |display-authors=1 |date=October 2013 |title=The Mass of the Milky Way and M31 Using the Method of Least Action |journal=The Astrophysical Journal |volume=775 |issue=2 |pages=102–113 |arxiv=1306.4013 |bibcode=2013ApJ...775..102P |doi=10.1088/0004-637X/775/2/102 |s2cid=21656852 |id=102}}</ref>-დან 8×1011 მ☉-მდე.<ref name=Kafle2014/> შედარებისთვის, ირმის ნახტომში არსებული ყველა ვარსკვლავის საერთო მასა შეფასებულია 4.6×1010 მ☉<ref name="Licquia2013">{{Cite journal |last1=Licquia |first1=Timothy |last2=Newman |first2=J. |date=2013 |title=Improved Constraints on the Total Stellar Mass, Color, and Luminosity of the Milky Way |journal=American Astronomical Society, AAS Meeting #221, #254.11 |volume=221 |pages=254.11 |bibcode=2013AAS...22125411L}}</ref>-დან 6.43×1010 მ☉-მდე.<ref name="McMillan2011" /> ვარსკვლავების გარდა, არსებობს ვარსკვლავთშორისი აირიც, რომელიც მასის მიხედვით 90%-ით წყალბადს და 10%-ით ჰელიუმს შეიცავს,<ref name="ism1" /> წყალბადის ორი მესამედი ატომური ფორმითაა, ხოლო დარჩენილი ერთი მესამედი მოლეკულური წყალბადის სახითაა.<ref name="ism2" /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავთშორისი აირის მასა მისი ვარსკვლავების მთლიანი მასის 10%-დან<ref name="ism2">{{Cite web |title=Lecture Seven: The Milky Way: Gas |url=http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708011238/http://www.astro.rug.nl/~etolstoy/pog14/resources/lectures/PoG-lecture7pr.pdf |archive-date=July 8, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> 15%-მდე<ref name="ism1">{{Cite web |title=The Interstellar Medium |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419065745/http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/milkyway/ism.html |archive-date=April 19, 2015 |access-date=May 2, 2015}}</ref> ტოლია. ვარსკვლავთშორისი მტვერი გაზის მთლიანი მასის დამატებით 1%-ს შეადგენს.<ref name="ism1" /> 2019 წლის მარტში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა დაახლოებით 39.5 კპს (130,000 ლი) რადიუსში 1.54×1012 მზის მასაა, რაც ორჯერ მეტია, ვიდრე ადრე ჩატარებულ კვლევებში იყო განსაზღვრული, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკის მასის დაახლოებით 90% ბნელი მატერიაა.<ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref><ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> 2023 წლის სექტემბერში ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის გალაქტიკის ვირუსული მასა მხოლოდ 2.06×1011 მზის მასაა, რაც წინა კვლევების მასის მხოლოდ მეათედია. მასა განისაზღვრა კოსმოსური ხომალდის „გაიას“ მონაცემებით.<ref name="aA-20230927">{{cite journal | last1=Jiao | first1=Y.-J. | last2=Hammer | first2=F. | last3=Wang | first3=H.-F. | last4=Wang | first4=J.-L. | last5=Amram | first5=P. | last6=Chemin | first6=L. | last7=Yang | first7=Y.-B. | title=Detection of the Keplerian decline in the Milky Way rotation curve | journal=Astronomy & Astrophysics | publisher=EDP Sciences | date=September 27, 2023 | volume=678 | pages=A208 | issn=0004-6361 | doi=10.1051/0004-6361/202347513 | doi-access=free | arxiv=2309.00048 | bibcode=2023A&A...678A.208J }}</ref> ===ბრუნვის მრუდი=== ირმის ნახტომში ვარსკვლავები და გაზი მისი ცენტრის გარშემო დიფერენციალურად ბრუნავენ, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბრუნვის პერიოდი მდებარეობის მიხედვით იცვლება. როგორც ეს სპირალური გალაქტიკებისთვისაა დამახასიათებელი, ირმის ნახტომში ვარსკვლავების უმეტესობის ორბიტალური სიჩქარე ძლიერ არ არის დამოკიდებული ცენტრიდან მათ დაშორებაზე. ცენტრალური ამოზნექილიდან ან გარე რგოლიდან მოშორებით, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური სიჩქარე 200-დან 220 კმ/წმ-მდეა.<ref>{{Cite journal |last1=Camarillo |first1=Tia |last2=Dredger |first2=Pauline |last3=Ratra |first3=Bharat |date=May 4, 2018 |title=Median Statistics Estimate of the Galactic Rotational Velocity |journal=Astrophysics and Space Science |volume=363 |issue=12 |page=268 |arxiv=1805.01917 |bibcode=2018Ap&SS.363..268C |doi=10.1007/s10509-018-3486-8 |s2cid=55697732}}</ref> შესაბამისად, ტიპიური ვარსკვლავის ორბიტალური პერიოდი დაახლოებით პროპორციულია გავლილი ტრაექტორიის სიგრძისა. ეს განსხვავდება მზის სისტემაში არსებული სიტუაციისგან, სადაც ორსხეულიანი გრავიტაციული დინამიკა დომინირებს და სხვადასხვა ორბიტას მნიშვნელოვნად განსხვავებული სიჩქარეები აქვს. ბრუნვის მრუდი (ნაჩვენებია ფიგურაზე) აღწერს ამ ბრუნვას. თუ ირმის ნახტომი შეიცავდა მხოლოდ ვარსკვლავებში, გაზსა და სხვა ბარიონულ (ჩვეულებრივ) მატერიაში დაფიქსირებულ მასას, ბრუნვის სიჩქარე შემცირდებოდა ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. თუმცა, დაკვირვებული მრუდი შედარებით ბრტყელია, რაც მიუთითებს დამატებით მასაზე, რომლის პირდაპირ აღმოჩენა ელექტრომაგნიტური გამოსხივებით შეუძლებელია. ეს შეუსაბამობა ბნელ მატერიას მიეწერება.<ref name=Koupelis_Kuhn2007 /> ირმის ნახტომის ბრუნვის მრუდი ემთხვევა სპირალური გალაქტიკების უნივერსალურ ბრუნვის მრუდს, რაც გალაქტიკებში ბნელი მატერიის არსებობის საუკეთესო მტკიცებულებაა. ალტერნატიულად, ასტრონომთა უმცირესობა ვარაუდობს, რომ გრავიტაციის კანონის მოდიფიკაციამ შეიძლება ახსნას დაკვირვებული ბრუნვის მრუდი.<ref name="Schneider_p413">{{Cite book |last=Peter Schneider |url=https://books.google.com/books?id=uP1Hz-6sHaMC&q=rotation+Milky+way&pg=PA100 |title=Extragalactic Astronomy and Cosmology |date=2006 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-33174-2 |page=413 |access-date=October 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143010/https://www.google.com/books/edition/Extragalactic_Astronomy_and_Cosmology/uP1Hz-6sHaMC?hl=en&gbpv=1&bsq=rotation+Milky+way&pg=PA100&printsec=frontcover |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> ===თავისებური სიჩქარე=== მიუხედავად იმისა, რომ სპეციალური ფარდობითობა აცხადებს, რომ სივრცეში არ არსებობს „სასურველი“ ინერციული საცნობარო სისტემა, რომლითაც შეიძლება ირმის ნახტომის შედარება, ირმის ნახტომს აქვს სიჩქარე კოსმოლოგიური საცნობარო სისტემების მიმართ.<ref>{{Cite web |date=July 21, 2017 |title=Ned Wright's Cosmology Tutorial pt. 1 |url=https://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmo_01.htm |access-date=May 19, 2025 |website=www.astro.ucla.edu}}</ref> ერთ-ერთი ასეთი საცნობარო სისტემაა ჰაბლის ნაკადი, გალაქტიკური გროვების აშკარა მოძრაობები სივრცის გაფართოების გამო. ცალკეულ გალაქტიკებს, მათ შორის ირმის ნახტომს, აქვთ თავისებური სიჩქარეები საშუალო ნაკადთან მიმართებაში. ამრიგად, ირმის ნახტომის ჰაბლის ნაკადთან შესადარებლად, უნდა გავითვალისწინოთ საკმარისად დიდი მოცულობა, რათა სამყაროს გაფართოება დომინირებდეს ლოკალურ, შემთხვევით მოძრაობებზე. საკმარისად დიდი მოცულობა ნიშნავს, რომ ამ მოცულობაში გალაქტიკების საშუალო მოძრაობა ტოლია ჰაბლის ნაკადის. ასტრონომები თვლიან, რომ ირმის ნახტომი ამ ლოკალური თანამოძრავი საცნობარო სისტემის მიმართ დაახლოებით 630 კმ/წმ (1,400,000 მილი/სთ) სიჩქარით მოძრაობს.<ref>{{cite web |title=The Velocity of Our Galaxy: the End of a 40-Year Mystery |url=https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |website=CEA/The Knowledge Factory |access-date=May 5, 2022 |language=en |date=January 31, 2017 |archive-date=June 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602152114/https://www.cea.fr/drf/english/Pages/News/Scientific-results/2017/velocity-of-our-galaxy-the-end-of-a-40-year-mystery.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Milky Way is being pushed through space by a void called the Dipole Repeller |url=https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |magazine=Wired UK |access-date=May 5, 2022 |archive-date=January 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106104313/https://www.wired.co.uk/article/dipole-repeller-milky-way |url-status=live }}</ref> ირმის ნახტომი დიდი მიმზიდველისა და სხვა გალაქტიკური გროვების, მათ შორის მის უკან მდებარე შაპლის ზეგროვის, ზოგადი მიმართულებით მოძრაობს.<ref>{{Cite journal |last1=Kocevski |first1=D. D. |last2=Ebeling |first2=H. |doi=10.1086/503666 |title=On the origin of the Local Group's peculiar velocity |journal=The Astrophysical Journal |volume=645 |issue=2 |pages=1043–1053 |year=2006 |arxiv=astro-ph/0510106 |bibcode=2006ApJ...645.1043K |s2cid=2760455 }}</ref> ლოკალური ჯგუფი, გრავიტაციულად დაკავშირებული გალაქტიკების გროვა, რომელიც სხვათა შორის შეიცავს ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას, არის ზეგროვის ნაწილი, რომელსაც ადგილობრივი ზეგროვა ეწოდება და რომლის ცენტრი ქალწულის გროვასთან ახლოსაა: მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ჰაბლის ნაკადის ფარგლებში ერთმანეთს 967 კმ/წმ (2,160,000 მილი/სთ) სიჩქარით შორდებიან, ეს სიჩქარე ნაკლებია, ვიდრე მოსალოდნელი იყო 16.8 მილიონი ცალი მანძილის გათვალისწინებით, რაც ადგილობრივ ჯგუფსა და ქალწულის გროვას შორის გრავიტაციული მიზიდულობის გამოა.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.newast.2005.08.008 |title=Mass determination of groups of galaxies: Effects of the cosmological constant |date=2006 |author=Peirani, S |journal=New Astronomy |volume=11 |issue=4 |pages=325–330 |last2=Defreitaspacheco |first2=J |arxiv=astro-ph/0508614 |bibcode=2006NewA...11..325P|s2cid=685068 }}</ref> კიდევ ერთი საცნობარო სისტემა კოსმოსური მიკროტალღური ფონის (CMB) მეშვეობით არის წარმოდგენილი, რომელშიც CMB-ის ტემპერატურა ყველაზე ნაკლებად არის დამახინჯებული დოპლერის წანაცვლებით (ნულოვანი დიპოლური მომენტი). ირმის ნახტომი ამ სისტემასთან მიმართებაში მოძრაობს 552 ± 6 კმ/წმ (1,235,000 ± 13,000 მილი/სთ)<ref name="COBE1993" /> სიჩქარით, 10.5 მარჯვნივ ასცენციისკენ, −24°-იანი დახრილობისკენ (J2000 ეპოქა, ჰიდრას ცენტრთან ახლოს). ეს მოძრაობა დაკვირვებულია ისეთი თანამგზავრების მიერ, როგორიცაა კოსმოსური ფონის მკვლევარი (COBE) და ვილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპიის ზონდი (WMAP), როგორც დიპოლური წვლილი CMB-ში, რადგან CMB სისტემაში წონასწორობაში მყოფი ფოტონები მოძრაობის მიმართულებით ლურჯად გადაინაცვლებენ, ხოლო საპირისპირო მიმართულებით წითლად გადაინაცვლებენ.<ref name="COBE1993" /> ==შემადგენლობა== [[ფაილი:Galactic Cntr full cropped.jpg|მინი|2MASS ინფრაწითელი ტელესკოპით დანახული გალაქტიკური ცენტრი — გამოსახულების კაშკაშა არე, ფოტოს მარცხენა ზედა ნაწილში]] ირმის ნახტომი შეიცავს 100-დან 400 მილიარდ ვარსკვლავამდე<ref name=frommert_kronberg2005 /><ref name=wethington2010 /> და სულ მცირე ამდენივე პლანეტას.<ref name=villard20120111 /> ზუსტი ციფრი დამოკიდებული იქნება ძალიან დაბალი მასის მქონე ვარსკვლავების რაოდენობის დათვლაზე, რომელთა აღმოჩენაც რთულია, განსაკუთრებით მზიდან 300 ლიზე (90 პროცენტი) მეტი მანძილის დაშორებით. შედარებისთვის, მეზობელი ანდრომედას გალაქტიკა შეიცავს დაახლოებით ერთ ტრილიონ (1012) ვარსკვლავს.<ref name=young2006 /> ირმის ნახტომი შეიძლება შეიცავდეს ათი მილიარდ თეთრ ჯუჯას, მილიარდ ნეიტრონულ ვარსკვლავს და ას მილიონ ვარსკვლავურ შავ ხვრელს.<ref>Napiwotzki, R. (2009). The galactic population of white dwarfs. In Journal of Physics: Conference Series (Vol. 172, No. 1, p. 012004). IOP Publishing.</ref><ref>{{Cite web |title=NASA – Neutron Stars |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180908042354/https://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/science/neutron_stars.html |archive-date=September 8, 2018 |access-date=April 5, 2018 |website=NASA |language=en}}</ref> ვარსკვლავებს შორის სივრცეს ავსებს გაზისა და მტვრის დისკო, რომელსაც ვარსკვლავთშორისი გარემო ეწოდება. ამ დისკს აქვს რადიუსის მინიმუმ მსგავსი სიგრძე ვარსკვლავებთან შედარებით,<ref name=science312_1773 /> ხოლო გაზის ფენის სისქე მერყეობს ასობით სინათლის წლიდან ცივი გაზისთვის ათასობით სინათლის წლამდე თბილი გაზისთვის.<ref name=araa28_215 /><ref name=apj702_1472 /> ირმის ნახტომის ვარსკვლავების დისკს არ აქვს ბასრი კიდე, რომლის მიღმაც ვარსკვლავები არ არის. პირიქით, ვარსკვლავების კონცენტრაცია მცირდება ირმის ნახტომის ცენტრიდან დაშორებასთან ერთად. ცენტრიდან დაახლოებით 40 000 სინათლის წლის (13 კპს) რადიუსის მიღმა, კუბურ პარსეკში ვარსკვლავების რაოდენობა რადიუსთან ერთად გაცილებით სწრაფად მცირდება.<ref name=arxiv0909.3857 /> გალაქტიკურ დისკს გარს აკრავს ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფერული გალაქტიკური ჰალო, რომელიც უფრო გარეთ ვრცელდება, მაგრამ ზომით შეზღუდულია ირმის ნახტომის ორი თანამგზავრის, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების ორბიტებით, რომელთა გალაქტიკურ ცენტრთან ყველაზე ახლოს მიახლოება დაახლოებით 180 000 ლი (55 კპს) მანძილია.<ref name=mnras371_1_108 /> ამ მანძილზე ან მის მიღმა, ჰალო ობიექტების უმეტესობის ორბიტები მაგელანის ღრუბლებით იქნება დარღვევული. შესაბამისად, ასეთი ობიექტები, სავარაუდოდ, ირმის ნახტომის მიმდებარე ტერიტორიიდან გამოიტყორცნება. ირმის ნახტომის ინტეგრირებული აბსოლუტური ვიზუალური სიდიდე დაახლოებით −20.9-ის ტოლია.<ref name=coffey /><ref name="Karachentsev2004">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=Igor D. |last2=Karachentseva |first2=Valentina E. |last3=Huchtmeier |first3=Walter K. |last4=Makarov |first4=Dmitry I. |date=2003 |title=A Catalog of Neighboring Galaxies |journal=The Astronomical Journal |volume=127 |issue=4 |pages=2031–2068 |bibcode=2004AJ....127.2031K |doi=10.1086/382905 |doi-access=free}}</ref> როგორც გრავიტაციული მიკროლინზირების, ასევე პლანეტების ტრანზიტის დაკვირვებები მიუთითებს, რომ შესაძლოა ვარსკვლავებთან დაკავშირებული პლანეტების რაოდენობა იმდენივე იყოს, რამდენიც ირმის ნახტომში ვარსკვლავების რაოდენობაა,<ref name="Nature-20120111" /><ref name=borenstein2011 /> ხოლო მიკროლინზირების გაზომვები მიუთითებს, რომ ვარსკვლავებთან დაკავშირებული არ არის დაკავშირებული უფრო მეტი მოხეტიალე პლანეტა, ვიდრე ვარსკვლავი.<ref>{{Cite journal |last1=Sumi |first1=T. |last2=Kamiya |first2=K. |last3=Bennett |first3=D. P. |last4=Bond |first4=I. A. |last5=Abe |first5=F. |last6=Botzler |first6=C. S. |last7=Fukui |first7=A. |last8=Furusawa |first8=K. |last9=Hearnshaw |first9=J. B. |last10=Itow |first10=Y. |last11=Kilmartin |first11=P. M. |last12=Korpela |first12=A. |last13=Lin |first13=W. |last14=Ling |first14=C. H. |last15=Masuda |first15=K. |display-authors=1 |year=2011 |title=Unbound or distant planetary mass population detected by gravitational microlensing |journal=Nature |volume=473 |issue=7347 |pages=349–352 |arxiv=1105.3544 |bibcode=2011Natur.473..349S |doi=10.1038/nature10092 |pmid=21593867 |s2cid=4422627 |last16=Matsubara |first16=Y. |last17=Miyake |first17=N. |last18=Motomura |first18=M. |last19=Muraki |first19=Y. |last20=Nagaya |first20=M. |last21=Nakamura |first21=S. |last22=Ohnishi |first22=K. |last23=Okumura |first23=T. |last24=Perrott |first24=Y. C. |last25=Rattenbury |first25=N. |last26=Saito |first26=To. |last27=Sako |first27=T. |last28=Sullivan |first28=D. J. |last29=Sweatman |first29=W. L. |last30=Tristram |first30=P. J. |last31=Udalski |first31=A. |last32=Szymański |first32=M. K. |last33=Kubiak |first33=M. |last34=Pietrzyński |first34=G. |last35=Poleski |first35=R. |last36=Soszyński |first36=I. |last37=Wyrzykowski |first37=Ł. |last38=Ulaczyk |first38=K.}}</ref><ref name=nasa20110526 /> ირმის ნახტომი საშუალოდ შეიცავს მინიმუმ ერთ პლანეტას თითო ვარსკვლავზე, რაც იწვევს 100-400 მილიარდ პლანეტას, კეპლერის კოსმოსური ობსერვატორიის მიერ ხუთპლანეტიანი ვარსკვლავური სისტემის, კეპლერ-32-ის, 2013 წლის იანვარში ჩატარებული კვლევის თანახმად.<ref name="Space-20130102" /> კეპლერის მონაცემების 2013 წლის იანვარში ჩატარებული სხვა ანალიზით დადგინდა, რომ ირმის ნახტომში დედამიწის ზომის მინიმუმ 17 მილიარდი ეგზოპლანეტაა.<ref name="Space-Billions">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=17 Billion Earth-Size Alien Planets Inhabit Milky Way |url=http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095334/http://www.space.com/19157-billions-earth-size-alien-planets-aas221.html |archive-date=October 6, 2014}}</ref> 2013 წლის ნოემბერში, კეპლერის კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემებზე დაყრდნობით, ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომში მზის მსგავსი ვარსკვლავებისა და წითელი ჯუჯების სასიცოცხლო ზონებში შესაძლოა დედამიწის ზომის 40 მილიარდამდე პლანეტა მოძრაობდეს.<ref name="NYT-20131104">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 4, 2013 |title=Far-Off Planets Like the Earth Dot the Galaxy |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105023653/http://www.nytimes.com/2013/11/05/science/cosmic-census-finds-billions-of-planets-that-could-be-like-earth.html |archive-date=November 5, 2013}}</ref><ref name="PNAS-20131031">{{Cite journal |last1=Petigura |first1=Eric A. |last2=Howard |first2=Andrew W. |last3=Marcy |first3=Geoffrey W. |date=October 31, 2013 |title=Prevalence of Earth-size planets orbiting Sun-like stars |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=110 |issue=48 |pages=19273–19278 |arxiv=1311.6806 |bibcode=2013PNAS..11019273P |doi=10.1073/pnas.1319909110 |pmc=3845182 |pmid=24191033 |doi-access=free}}</ref><ref name="nov2013_planet_estimate" /> ​​ამ სავარაუდო პლანეტებიდან 11 მილიარდი შესაძლოა მზის მსგავსი ვარსკვლავების გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="LATimes-20131104">{{Cite news |last=Khan |first=Amina |date=November 4, 2013 |title=Milky Way may host billions of Earth-size planets |work=[[Los Angeles Times]] |url=https://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105,0,2673237.story |url-status=live |access-date=November 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106030558/http://www.latimes.com/science/la-sci-earth-like-planets-20131105%2C0%2C2673237.story |archive-date=November 6, 2013}}</ref> 2016 წლის კვლევის თანახმად, უახლოესი ეგზოპლანეტა შესაძლოა 4.2 სინათლის წლის დაშორებით იყოს და წითელი ჯუჯა პროქსიმა კენტავრის გარშემო ბრუნავდეს.<ref name="Planet-Alpha-Centauri">{{Cite journal |last1=Anglada-Escudé |first1=Guillem |last2=Amado |first2=Pedro J. |last3=Barnes |first3=John |last4=Berdiñas |first4=Zaira M. |last5=Butler |first5=R. Paul |last6=Coleman |first6=Gavin A. L. |last7=de la Cueva |first7=Ignacio |last8=Dreizler |first8=Stefan |last9=Endl |first9=Michael |last10=Giesers |first10=Benjamin |last11=Jeffers |first11=Sandra V. |last12=Jenkins |first12=James S. |last13=Jones |first13=Hugh R. A. |last14=Kiraga |first14=Marcin |last15=Kürster |first15=Martin |display-authors=3 |year=2016 |title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri |url=https://www.nature.com/articles/nature19106 |url-status=live |journal=Nature |volume=536 |issue=7617 |pages=437–440 |arxiv=1609.03449 |bibcode=2016Natur.536..437A |doi=10.1038/nature19106 |pmid=27558064 |s2cid=4451513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003204853/https://www.nature.com/articles/nature19106 |archive-date=October 3, 2021 |access-date=September 11, 2021 |last16=López-González |first16=María J. |last17=Marvin |first17=Christopher J. |last18=Morales |first18=Nicolás |last19=Morin |first19=Julien |last20=Nelson |first20=Richard P. |last21=Ortiz |first21=José L. |last22=Ofir |first22=Aviv |last23=Paardekooper |first23=Sijme-Jan |last24=Reiners |first24=Ansgar |last25=Rodríguez |first25=Eloy |last26=Rodríguez-López |first26=Cristina |last27=Sarmiento |first27=Luis F. |last28=Strachan |first28=John P. |last29=Tsapras |first29=Yiannis |last30=Tuomi |first30=Mikko |first31=Mathias |last31=Zechmeister}}</ref> ასეთი დედამიწის ზომის პლანეტები შესაძლოა გაზის გიგანტებზე მრავალრიცხოვანი იყოს,<ref name="Nature-20120111" /> თუმცა მათი მცირე ზომის გამო დიდ მანძილზე აღმოჩენა უფრო რთულია. ეგზოპლანეტების გარდა, ასევე აღმოჩენილია „ეგზოკომეტები“, მზის სისტემის მიღმა არსებული კომეტები, რომლებიც შესაძლოა ირმის ნახტომშიც გავრცელებული იყოს.<ref name="Space-Exocomets">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title='Exocomets' Common Across Milky Way Galaxy |url=http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |date=January 7, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916085824/http://www.space.com/19156-exocomets-alien-solar-systems.html |archive-date=September 16, 2014}}</ref> უფრო ახლახანს, 2020 წლის ნოემბერში, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში სავარაუდოდ 300 მილიონზე მეტი სასიცოცხლო ეგზოპლანეტა არსებობს.<ref name="NYT-20201105">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |date=November 5, 2020 |title=Looking for Another Earth? Here Are 300 Million, Maybe – A new analysis of data from NASA's Kepler spacecraft increases the number of habitable exoplanets thought to exist in this galaxy. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=November 5, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105164943/https://www.nytimes.com/2020/11/05/science/astronomy-exoplanets-kepler.html |archive-date=November 5, 2020}}</ref> სამყაროს სხვა, უფრო შორეულ გალაქტიკებთან შედარებით, ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ნეიტრინოების სიკაშკაშე საშუალოზე დაბალია, რაც ჩვენს გალაქტიკას „ნეიტრინოების უდაბნოდ“ აქცევს.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Ke |last2=Gallagher |first2=John S. |last3=Halzen |first3=Francis |date=February 2024 |title=The Milky Way revealed to be a neutrino desert by the IceCube Galactic plane observation |url=https://www.nature.com/articles/s41550-023-02128-0 |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=241–246 |doi=10.1038/s41550-023-02128-0 |issn=2397-3366|arxiv=2306.17275 |bibcode=2024NatAs...8..241F }}</ref> ==სტრუქტურა== [[File:Milky Way side view.png|thumb|ირმის ნახტომის საერთო სტრუქტურის სხვადასხვა ელემენტები]] ირმის ნახტომი შედგება ზოლის ფორმის ბირთვის რეგიონისგან, რომელიც გარშემორტყმულია გაზის, მტვრისა და ვარსკვლავების დეფორმირებული დისკოთი.<ref>{{Cite web |title=The Milky Way is warped |url=https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015954/https://phys.org/news/2019-02-milky-warped.html |archive-date=February 7, 2019 |access-date=February 22, 2019 |website=phys.org}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chen |first1=Xiaodian |last2=Wang |first2=Shu |last3=Deng |first3=Licai |last4=de Grijs |first4=Richard |last5=Liu |first5=Chao |last6=Tian |first6=Hao |date=February 4, 2019 |title=An intuitive 3D map of the Galactic warp's precession traced by classical Cepheids |journal=Nature Astronomy |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=320–325 |arxiv=1902.00998 |bibcode=2019NatAs...3..320C |doi=10.1038/s41550-018-0686-7 |issn=2397-3366 |s2cid=119290364}}</ref> ირმის ნახტომში მასის განაწილება ძალიან ჰგავს ჰაბლის კლასიფიკაციის Sbc ტიპს, რომელიც წარმოადგენს სპირალურ გალაქტიკებს შედარებით სუსტად დახვეული მკლავებით.<ref name=ssr100_1_129 /> ასტრონომებმა პირველად 1960-იან წლებში დაიწყეს ვარაუდი, რომ ირმის ნახტომი არის ზოლიანი სპირალური გალაქტიკა და არა ჩვეულებრივი სპირალური გალაქტიკა.<ref>Gerard de Vaucouleurs (1964), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D Interpretation of velocity distribution of the inner regions of the Galaxy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203053710/http://adsabs.harvard.edu/abs/1964IAUS...20..195D |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Peters, W.L. III. (1975), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P Models for the inner regions of the Galaxy. I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203185645/http://adsabs.harvard.edu/abs/1975ApJ...195..617P |date=February 3, 2019 }}</ref><ref>Hammersley, P. L.; Garzon, F.; Mahoney, T.; Calbet, X. (1994), [http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H Infrared Signatures of the Inner Spiral Arms and Bar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203062819/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994MNRAS.269..753H |date=February 3, 2019 }}</ref> ეს ვარაუდები დადასტურდა სპიცერის კოსმოსური ტელესკოპის 2005 წლის დაკვირვებებით, რომლებმაც აჩვენა, რომ ირმის ნახტომის ცენტრალური ზოლი უფრო დიდი იყო, ვიდრე ადრე ეგონათ.<ref name="fn3" /> ===გალაქტიკის ცენტრი=== {{მთავარი|მშვილდოსანი A*}} მზე გალაქტიკური ცენტრიდან 25,000–28,000 ლი-სინათლის (7.7–8.6 კპს) დაშორებით მდებარეობს. ეს მნიშვნელობა შეფასებულია გეომეტრიული მეთოდების გამოყენებით ან შერჩეული ასტრონომიული ობიექტების გაზომვით, რომლებიც სტანდარტულ სანთლებს წარმოადგენენ, სხვადასხვა ტექნიკით, რომლებიც ამ სავარაუდო დიაპაზონში სხვადასხვა მნიშვნელობებს იძლევა.<ref name="apj692_2_1075" /><ref name=boehle2016 /><ref name=Gillessen2016 /><ref name=ReideaSgrb2009 /><ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /> შიდა რამდენიმე კილოპარსეკში (დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის რადიუსი) ძირითადად ძველი ვარსკვლავების მკვრივი კონცენტრაციაა დაახლოებით სფეროიდულ ფორმაში, რომელსაც ამობურცულობა ეწოდება.<ref name="Galactic bulge" /> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომს არ აქვს ამობურცულობა წინა გალაქტიკებს შორის შეჯახებისა და შერწყმის გამო და რომ მის ნაცვლად მას მხოლოდ ფსევდო ამობურცულობა აქვს, რომელიც მისი ცენტრალური ზოლით არის წარმოქმნილი.<ref name=apjl_1_l72 /> თუმცა, ლიტერატურაში არსებობს დაბნეულობა ზოლში არასტაბილურობით შექმნილი (არაქისის ნაჭუჭის) ფორმის სტრუქტურასა და შესაძლო ამობურცულობას შორის, რომლის მოსალოდნელი ნახევრად სინათლის რადიუსი 0.5 კპს-ია.<ref>{{Cite journal |last1=Ciambur |first1=Bogdan C. |last2=Graham |first2=Alister W. |last3=Bland-Hawthorn |first3=Joss |year=2017 |title=Quantifying the (X/peanut)-shaped structure of the Milky Way – new constraints on the bar geometry |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=471 |issue=4 |page=3988 |arxiv=1706.09902 |bibcode=2017MNRAS.471.3988C |doi=10.1093/mnras/stx1823 |doi-access=free |s2cid=119376558}}</ref> გალაქტიკის ცენტრი აღინიშნება ინტენსიური რადიოწყაროთი, სახელწოდებით Sagittarius A* (გამოითქმის როგორც Sagittarius A-ვარსკვლავი). ცენტრის გარშემო მატერიის მოძრაობა მიუთითებს, რომ Sagittarius A* მალავს მასიურ, კომპაქტურ ობიექტს.<ref name="Jones2004" /> მასის ეს კონცენტრაცია საუკეთესოდ აიხსნება, როგორც სუპერმასიური შავი ხვრელი<ref name="apj692_2_1075" /><ref name="apj689_2_1044" /> (SMBH), რომლის მასა დაახლოებით მზის მასაზე 4.1–4.5 მილიონჯერ მეტია.<ref name="apj689_2_1044" /> SMBH-ის აკრეციის სიჩქარე შეესაბამება არააქტიურ გალაქტიკურ ბირთვს, რომელიც წელიწადში 1×10−5 M☉-ით არის შეფასებული.<ref name="wang13" /> დაკვირვებები მიუთითებს, რომ არსებობს SMBH-ები, რომლებიც მდებარეობს ნორმალური გალაქტიკების უმეტესობის ცენტრთან ახლოს.<ref name="blandford1999" /><ref name="frolov_zelnikov2011" /> ირმის ნახტომის ზოლის ბუნება აქტიურად განიხილება, მისი ნახევარსიგრძისა და ორიენტაციის შეფასებით, რომელიც 1-დან 5 კპს-მდე (3,000–16,000 ლი) და დედამიწიდან გალაქტიკის ცენტრისკენ ხედვის ხაზთან მიმართებაში 10–50 გრადუსს მოიცავს.<ref name="vanhollebeke09" /><ref name="majaess10" /><ref name="Cabrera-Lavers08" /> ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ ირმის ნახტომს ორი განსხვავებული ზოლი აქვს, ერთი მეორეში ჩაფლული.<ref name="nishiyama06" /> თუმცა, RR Lyrae ტიპის ვარსკვლავები არ აკვირდებიან თვალსაჩინო გალაქტიკურ ზოლს.<ref name="majaess10" /><ref name="alcock98" /><ref name="kunder08" /> ზოლი შესაძლოა გარშემორტყმული იყოს რგოლით, რომელსაც „5 კპს რგოლი“ ეწოდება და რომელიც შეიცავს ირმის ნახტომში არსებული მოლეკულური წყალბადის დიდ ნაწილს, ასევე ირმის ნახტომის ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობის უმეტეს ნაწილს. ანდრომედას გალაქტიკიდან დანახვისას, ეს იქნებოდა ირმის ნახტომის ყველაზე კაშკაშა მახასიათებელი.<ref name="fn14" /> ბირთვიდან რენტგენის გამოსხივება ემთხვევა ცენტრალური ზოლის გარშემო არსებულ მასიურ ვარსკვლავებს<ref name="wang13">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Q.D. |last2=Nowak |first2=M.A. |last3=Markoff |first3=S.B. |last4=Baganoff |first4=F.K. |last5=Nayakshin |first5=S. |last6=Yuan |first6=F. |last7=Cuadra |first7=J. |last8=Davis |first8=J. |last9=Dexter |first9=J. |last10=Fabian |first10=A.C. |last11=Grosso |first11=N. |last12=Haggard |first12=D. |last13=Houck |first13=J. |last14=Ji |first14=L. |last15=Li |first15=Z. |year=2013 |title=Dissecting X-ray-Emitting Gas Around the Center of Our Galaxy |journal=Science |volume=341 |issue=6149 |pages=981–983 |arxiv=1307.5845 |bibcode=2013Sci...341..981W |doi=10.1126/science.1240755 |pmid=23990554 |s2cid=206550019 |last16=Neilsen |first16=J. |last17=Porquet |first17=D. |last18=Ripple |first18=F. |last19=Shcherbakov |first19=R.V.}}</ref> და გალაქტიკურ ქედს.<ref name="nature318_267">{{Cite journal |last1=Bhat, C. L. |last2=Kifune, T. |last3=Wolfendale, A. W. |date=November 21, 1985 |title=A cosmic-ray explanation of the galactic ridge of cosmic X-rays |journal=Nature |volume=318 |issue=6043 |pages=267–269 |bibcode=1985Natur.318..267B |doi=10.1038/318267a0 |s2cid=4262045}}</ref> 2023 წლის ივნისში, ნაოკო კურაჰაში ნილსონის ხელმძღვანელობით ასტრონომებმა განაცხადეს, რომ გამოიყენეს ახალი კასკადური ნეიტრინო ტექნიკა,<ref>{{Cite journal |last=Wright |first=Katherine |date=2023 |title=Milky Way Viewed through Neutrinos |journal=Physics |publisher=Physics 16, 115 (June 29, 2023) |volume=16 |article-number=|bibcode=2023PhyOJ..16..115W |doi=10.1103/Physics.16.115 |quote=Kurahashi Neilson first came up with the idea to use cascade neutrinos to map the Milky Way in 2015. |doi-access=free}}</ref> რათა პირველად დაედგინათ ნეიტრინოების გამოყოფა ირმის ნახტომის გალაქტიკური სიბრტყიდან, რითაც შეიქმნა ირმის ნახტომის პირველი ნეიტრინო ხედი.<ref name="NYT-20230629">{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=June 29, 2023 |title=Neutrinos Build a Ghostly Map of the Milky Way – Astronomers for the first time detected neutrinos that originated within our local galaxy using a new technique. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |url-status=live |access-date=June 30, 2023 |archive-url=https://archive.today/20230629182106/https://www.nytimes.com/2023/06/29/science/neutrinos-milky-way-map.html |archive-date=June 29, 2023}}</ref><ref name="SCI-20230629">{{Cite journal |last=IceCube Collaboration |date=June 29, 2023 |title=Observation of high-energy neutrinos from the Galactic plane |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |url-status=live |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=380 |issue=6652 |pages=1338–1343 |arxiv=2307.04427 |doi=10.1126/science.adc9818 |pmid=37384687 |bibcode=2023Sci...380.1338I |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/360407 |s2cid=259287623 |archive-url=https://archive.today/20230630042539/https://www.science.org/doi/10.1126/science.adc9818 |archive-date=June 30, 2023 |access-date=June 30, 2023}}</ref> ====გამა სხივები და რენტგენის სხივები==== 1970 წლიდან, სხვადასხვა გამა-სხივების აღმოჩენის მისიებმა აღმოაჩინეს 511 კევ გამა-სხივები, რომლებიც გალაქტიკური ცენტრის ზოგადი მიმართულებიდან მოდის. ეს გამა-სხივები წარმოიქმნება პოზიტრონების (ანტიელექტრონების) ელექტრონებთან ანიჰილაციის შედეგად. 2008 წელს აღმოჩნდა, რომ გამა-სხივების წყაროების განაწილება დაბალი მასის რენტგენის ორმაგი სისტემების განაწილებას წააგავს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ეს რენტგენის ორმაგი სისტემები პოზიტრონებს (და ელექტრონებს) აგზავნიან ვარსკვლავთშორის სივრცეში, სადაც ისინი ანელებენ და ანიჰილაციას უკეთებენ.<ref>{{Cite journal |last=Georg Weidenspointner |display-authors=etal |date=January 10, 2008 |title=An asymmetric distribution of positrons in the Galactic disk revealed by γ-rays |journal=Nature |volume=451 |issue=7175 |pages=159–162 |bibcode=2008Natur.451..159W |doi=10.1038/nature06490 |pmid=18185581 |s2cid=4333175}}</ref><ref name="NASA-2008">{{Cite web |date=January 9, 2008 |title= Satellite Explains Giant Cloud of Antimatter |url=https://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506215302/http://www.nasa.gov/topics/universe/features/antimatter_binary.html |archive-date=May 6, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=NASA |first1=Bob |last1=Naeye |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Antimatter Clouds and Fountains – NASA Press Release 97-83 |url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190307/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/cgro/epo/news/anti01.html |archive-date=July 9, 2021 |access-date=July 2, 2021 |website=HEASARC |date=April 28, 1997 }}</ref> დაკვირვებები განხორციელდა როგორც NASA-ს, ასევე ESA-ს თანამგზავრების მიერ. 1970 წელს, გამა-სხივების დეტექტორებმა აღმოაჩინეს, რომ გამოსხივების რეგიონი დაახლოებით 10,000 სინათლის წლის დიამეტრის იყო, მზის სიკაშკაშით დაახლოებით 10,000-ჯერ მეტი სიკაშკაშით.<ref name="NASA-2008" /> 2010 წელს, ფერმის გამა-სხივური კოსმოსური ტელესკოპის მონაცემების გამოყენებით, ირმის ნახტომის ბირთვის ჩრდილოეთით და სამხრეთით აღმოაჩინეს მაღალი ენერგიის გამა-გამოსხივების ორი გიგანტური სფერული ბუშტი. თითოეული ბუშტის დიამეტრი დაახლოებით 25,000 სინათლის წელია (7.7 კპს) (ანუ გალაქტიკის სავარაუდო დიამეტრის დაახლოებით 1/4); ისინი სამხრეთ ნახევარსფეროს ღამის ცაზე გრუსამდე და ქალწულამდეა გადაჭიმული.<ref name=overbye2010 /><ref name=sz2010 /> შემდგომში, პარკსის ტელესკოპით რადიოსიხშირეებზე დაკვირვებებმა გამოავლინა პოლარიზებული გამოსხივება, რომელიც ფერმის ბუშტებთანაა დაკავშირებული. ეს დაკვირვებები საუკეთესოდ შეიძლება იქნას განმარტებული, როგორც მაგნიტიზებული ნაკადი, რომელიც გამოწვეულია ვარსკვლავების ფორმირებით ირმის ნახტომის ცენტრალურ 640 ლიში (200 პროცენტი) ვარსკვლავებში.<ref>{{Cite journal |last1=Carretti |first1=E. |last2=Crocker |first2=R. M. |last3=Staveley-Smith |first3=L. |last4=Haverkorn |first4=M. |last5=Purcell |first5=C. |last6=Gaensler |first6=B. M. |last7=Bernardi |first7=G. |last8=Kesteven |first8=M. J. |last9=Poppi |first9=S. |year=2013 |title=Giant magnetized outflows from the centre of the Milky Way |journal=Nature |volume=493 |issue=7430 |pages=66–69 |arxiv=1301.0512 |bibcode=2013Natur.493...66C |doi=10.1038/nature11734 |pmid=23282363 |s2cid=4426371}}</ref> მოგვიანებით, 2015 წლის 5 იანვარს, NASA-მ განაცხადა, რომ მშვილდოსანი A*-დან დააფიქსირა რენტგენის აფეთქება, რომელიც ჩვეულებრივზე 400-ჯერ უფრო კაშკაშა იყო, რაც რეკორდული მაჩვენებელი იყო. უჩვეულო მოვლენა შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო შავ ხვრელში ჩავარდნილი ასტეროიდის დაშლით ან მშვილდოსანი A*-ში ჩამდინარე გაზში მაგნიტური ველის ხაზების ჩახლართვით.<ref name="NASA-20150105">{{Cite web |last1=Chou |first1=Felicia |last2=Anderson |first2=Janet |last3=Watzke |first3=Megan |date=January 5, 2015 |title=Release 15-001 – NASA's Chandra Detects Record-Breaking Outburst from Milky Way's Black Hole |url=http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106100532/http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-chandra-detects-record-breaking-outburst-from-milky-way-s-black-hole/ |archive-date=January 6, 2015 |access-date=January 6, 2015 |website=[[NASA]]}}</ref> ===სპირალური მკლავები=== გალაქტიკური ზოლის გრავიტაციული გავლენის გარეთ, ირმის ნახტომის დისკოში ვარსკვლავთშორისი სივრცისა და ვარსკვლავების სტრუქტურა ორგანიზებულია ოთხ სპირალურ მკლავად.<ref name="churchwell09" /> სპირალური მკლავები, როგორც წესი, შეიცავს ვარსკვლავთშორისი გაზისა და მტვრის უფრო მაღალ სიმკვრივეს, ვიდრე გალაქტიკური საშუალო, ასევე ვარსკვლავთწარმოქმნის უფრო დიდ კონცენტრაციას, რასაც აკვირდებიან H II რეგიონები<ref name="TaylorCordes" /><ref name="russeil03" /> და მოლეკულური ღრუბლები.<ref>{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Hartmann |first2=D. |last3=Thaddeus |first3=P. |year=2001 |title=The Milky Way in molecular clouds: A new complete CO survey |journal=The Astrophysical Journal |volume=547 |issue=2 |pages=792–813 |arxiv=astro-ph/0009217 |bibcode=2001ApJ...547..792D |doi=10.1086/318388 |s2cid=118888462}}</ref> ირმის ნახტომის სპირალური სტრუქტურა გაურკვეველია და ამჟამად არ არსებობს კონსენსუსი მისი მკლავების ბუნებაზე.<ref name=two_arms /> იდეალური ლოგარითმული სპირალური ნიმუშები მხოლოდ უხეშად აღწერს მზის მახლობლად არსებულ მახასიათებლებს,<ref name="russeil03" /><ref name="majaess09b" /> რადგან გალაქტიკებს ხშირად აქვთ მკლავები, რომლებიც იტოტებიან, ერწყმიან, მოულოდნელად იხვევიან და ხასიათდებიან გარკვეული ხარისხის არარეგულარობით.<ref name="majaess10" /><ref name="majaess09b" /><ref name="lepine10" /> მზის შესაძლო სცენარი ტოტოვან / ლოკალურ მკლავში<ref name="russeil03" /> ხაზს უსვამს ამ საკითხს და მიუთითებს, რომ ასეთი მახასიათებლები, სავარაუდოდ, უნიკალური არ არის და არსებობს ირმის ნახტომის სხვა ადგილებშიც.<ref name="majaess09b" /> მკლავების დახრილობის კუთხის შეფასებები დაახლოებით 7°-დან 25°-მდე მერყეობს.<ref name="science312_1773" /><ref name="Drimmel2000" /> ვარაუდობენ, რომ არსებობს ოთხი სპირალური მკლავი, რომლებიც იწყება ირმის ნახტომის გალაქტიკის ცენტრის მახლობლად.<ref>{{Cite journal |last1=Sanna |first1=A. |last2=Reid |first2=M. J. |last3=Dame |first3=T. M. |last4=Menten |first4=K. M. |last5=Brunthaler |first5=A. |year=2017 |title=Mapping spiral structure on the far side of the Milky Way |journal=Science |volume=358 |pages=227–230 |arxiv=1710.06489 |bibcode=2017Sci...358..227S |doi=10.1126/science.aan5452 |pmid=29026043 |s2cid=206660521 |number=6360}}</ref> მათ შემდეგი სახელები აქვთ, ხოლო გამოსახულებაზე მკლავების პოზიციებია ნაჩვენები: [[ფაილი:Milky Way Spiral Arm Georgian.svg|thumb|right|260px|გალაქტიკის მკლავები]] {|class="wikitable" |- !ფერი !მკლავი |- |style="background-color: #00BFBF"| |[[პერსევსის მკლავი]] (Perseus Arm) |- |style="background-color: #0000FF"| |[[გედის მკლავი]] (Norma-Cygnus Arm) |- |style="background-color: #008000"| |[[ცენტავრის მკლავი]] (Scutum-Crux Arm) |- |style="background-color: #FF0000"| |[[მშვილდოსანის მკლავი]] (Sagittarius Arm) |- |colspan="2" style="text-align:center;"|''არსებობს ორი მცირე მკლავი, მათ შორის:'' |- |style="background-color: #996600"| |[[ორიონის მკლავი]] (Orion Arm; სადაც ჩვენი [[მზის სისტემა]] მდებარეობს) |} ორ სპირალურ მკლავს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავს და კილიტა-მშვილდოსნის მკლავს, მზის ორბიტაზე, ირმის ნახტომის ცენტრის მახლობლად, ტანგენსური წერტილები აქვს. თუ ეს მკლავები გალაქტიკურ დისკოში ვარსკვლავების საშუალო სიმკვრივესთან შედარებით ვარსკვლავების სიმკვრივეს ჭარბად შეიცავს, მისი აღმოჩენა შესაძლებელი იქნება ტანგენსურ წერტილთან ახლოს ვარსკვლავების დათვლით. ახლო ინფრაწითელი სინათლის ორმა კვლევამ, რომელიც ძირითადად წითელი გიგანტების მიმართ მგრძნობიარეა და მტვრის გადაშენებაზე გავლენას არ ახდენს, სკუტუმ-კენტავრის მკლავში პროგნოზირებული ჭარბი რაოდენობა აღმოაჩინა, მაგრამ არა კილიტა-მშვილდოსნის მკლავში: სკუტუმ-კენტავრის მკლავი დაახლოებით 30%-ით მეტ წითელ გიგანტს შეიცავს, ვიდრე სპირალური მკლავის არარსებობის შემთხვევაში იქნებოდა მოსალოდნელი.<ref name="Drimmel2000" /><ref name="Benjamin2005" /> ეს დაკვირვება იმაზე მიუთითებს, რომ ირმის ნახტომს მხოლოდ ორი მთავარი ვარსკვლავური მკლავი აქვს: პერსევსის მკლავი და სკუტუმ-კენტავრის მკლავი. დანარჩენი მკლავები ჭარბ გაზს შეიცავს, მაგრამ არა ჭარბ ძველ ვარსკვლავებს.<ref name=two_arms /> 2013 წლის დეკემბერში ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, რომ ახალგაზრდა ვარსკვლავებისა და ვარსკვლავთწარმომქმნელი რეგიონების განაწილება ემთხვევა ირმის ნახტომის ოთხმხრივ სპირალურ აღწერას.<ref>{{Cite press release |title=Massive stars mark out Milky Way's 'missing' arms |date=December 17, 2013 |publisher=University of Leeds |url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218150156/http://www.leeds.ac.uk/news/article/3470/massive_stars_mark_out_milky_ways_missing_arms |archive-date=December 18, 2013 |place=Leeds, UK}}</ref><ref>{{Cite news |last=Westerholm |first=Russell |date=December 18, 2013 |title=Milky Way Galaxy has four arms, reaffirming old data and contradicting recent research |work=University Herald |url=http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |url-status=live |access-date=December 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219010711/http://www.universityherald.com/articles/6299/20131218/milky-way-galaxy-has-four-arms-reaffirming-old-data-and-contradicting-recent-research.htm |archive-date=December 19, 2013}}</ref><ref name="urquart2013">{{Cite journal |last1=Urquhart |first1=J. S. |last2=Figura |first2=C. C. |last3=Moore |first3=T. J. T. |last4=Hoare |first4=M. G. |last5=Lumsde |first5=S. L. |last6=Mottram |first6=J. C. |last7=Thompson |first7=M. A. |last8=Oudmaijer |first8=R. D. |display-authors=4 |date=January 2014 |title=The RMS Survey: Galactic distribution of massive star formation |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=437 |issue=2 |pages=1791–1807 |arxiv=1310.4758 |bibcode=2014MNRAS.437.1791U |doi=10.1093/mnras/stt2006 |doi-access=free |s2cid=14266458}}</ref> ამრიგად, ირმის ნახტომს, როგორც ჩანს, აქვს ორი სპირალური მკლავი, როგორც ძველი ვარსკვლავები და ოთხი სპირალური მკლავი, როგორც აირისა და ახალგაზრდა ვარსკვლავები. ამ აშკარა შეუსაბამობის ახსნა გაურკვეველია.<ref name="urquart2013" /> 3 კპს-ის თითქმის მკლავი (ასევე ცნობილია, როგორც გაფართოების 3 კპს მკლავი ან უბრალოდ 3 კპს მკლავი) აღმოაჩინეს 1950-იან წლებში ასტრონომ ვან ვორდენმა და მისმა თანამშრომლებმა HI-ის (ატომური წყალბადის) 21 სანტიმეტრიანი რადიოგაზომვების მეშვეობით.<ref>{{Cite journal |last1=van Woerden |first1=H. |last2=Rougoor |first2=G. W. |last3=Oort |first3=J. H. |display-authors=1 |date=1957 |title=Expansion d'une structure spirale dans le noyau du Système Galactique, et position de la radiosource Sagittarius&nbsp;A |journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences |language=fr |volume=244 |pages=1691–1695 |bibcode=1957CRAS..244.1691V}}</ref><ref name="Dame">{{Cite journal |last1=Dame |first1=T. M. |last2=Thaddeus |first2=P. |year=2008 |title=A New Spiral Arm of the Galaxy: The Far 3-Kpc Arm |journal=The Astrophysical Journal |volume=683 |issue=2 |pages=L143–L146 |arxiv=0807.1752 |bibcode=2008ApJ...683L.143D |doi=10.1086/591669 |s2cid=7450090}}</ref> აღმოჩნდა, რომ ის ცენტრალური ამოზნექილიდან 50 კმ/წმ-ზე მეტი სიჩქარით ფართოვდება. ის მდებარეობს მეოთხე გალაქტიკურ კვადრანტში, მზიდან დაახლოებით 5.2 კპს-ის და გალაქტიკური ცენტრიდან 3.3 კპს-ის დაშორებით. შორეული 3 კპს მკლავი 2008 წელს ასტრონომმა ტომ დეიმმა (ასტროფიზიკის ცენტრი | ჰარვარდი და სმითსონიანი) აღმოაჩინა. ის მდებარეობს პირველ გალაქტიკურ კვადრანტში, გალაქტიკური ცენტრიდან 3 კპს (დაახლოებით 10,000 ლი) მანძილზე.<ref name="Dame" /><ref>{{Cite news |date=June 3, 2008 |title=Milky Way's Inner Beauty Revealed |publisher=Center for Astrophysics {{!}} Harvard & Smithsonian |url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |url-status=live |access-date=July 7, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705045749/http://www.cfa.harvard.edu/news/2008/pr200813.html |archive-date=July 5, 2013}}</ref> 2011 წელს გამოქვეყნებული სიმულაციით ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომმა შესაძლოა სპირალური მკლავის სტრუქტურა მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსურ გალაქტიკასთან განმეორებითი შეჯახების შედეგად მიიღო.<ref>{{Cite web |last=Matson |first=John |date=September 14, 2011 |title=Star-Crossed: Milky Way's Spiral Shape May Result from a Smaller Galaxy's Impact |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203000625/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=sagittarius-satellite-spiral |archive-date=December 3, 2013 |access-date=July 7, 2015 |website=Scientific American}}</ref> ვარაუდობენ, რომ ირმის ნახტომი შეიცავს ორ განსხვავებულ სპირალურ ნიმუშს: შიდა ნიმუშს, რომელიც სწრაფად ბრუნავს მშვილდოსნის მკლავით და გარე ნიმუშს, რომელიც ქმნიან კარინასა და პერსევსის მკლავებით, რომელთა ბრუნვის სიჩქარე უფრო დაბალია და მკლავები მჭიდროდ არის შეხვეული. ამ სცენარში, რომელიც სხვადასხვა სპირალური მკლავების დინამიკის რიცხვითი სიმულაციებით არის მინიშნებული, გარე ნიმუშს გარე ფსევდორგოლის ფორმირება მოუწევს,<ref name=pseudoring2 /> და ორი ნიმუშს ერთმანეთთან დაკავშირებული ექნება გედის მკლავი.<ref name=pseudoring /> მთავარი სპირალური მკლავების გარეთ მდებარეობს ერთფეროვანი რგოლი (ანუ გარე რგოლი), გაზისა და ვარსკვლავების რგოლი, რომელიც მილიარდობით წლის წინ სხვა გალაქტიკებიდან მოწყვეტილია. თუმცა, სამეცნიერო საზოგადოების რამდენიმე წევრმა ცოტა ხნის წინ კიდევ ერთხელ დაადასტურა თავისი პოზიცია და დაადასტურა, რომ ერთფეროვანი რგოლის სტრუქტურა სხვა არაფერია, თუ არა ირმის ნახტომის გაბერილი და დეფორმირებული სქელი დისკოოს მიერ წარმოქმნილი ჭარბი სიმკვრივე.<ref>{{Cite arXiv |eprint=1207.2749 |class=astro-ph.GA |first1=M. |last1=Lopez-Corredoira |first2=A. |last2=Moitinho |title=Comments on the "Monoceros" affair |date=July 2012 |last3=Zaggia |first3=S. |last4=Momany |first4=Y. |last5=Carraro |first5=G. |last6=Hammersley |first6=P. L. |last7=Cabrera-Lavers |first7=A. |last8=Vazquez |first8=R. A. |display-authors=1}}</ref> ირმის ნახტომის დისკოს სტრუქტურა „S“-ის მრუდის გასწვრივ არის დეფორმირებული.<ref>{{Cite web |last=Byrd |first=Deborah |author-link=Deborah Byrd |date=February 5, 2019 |title=The Milky Way is warped |url=https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190206010840/https://earthsky.org/space/milky-way-warped-twisted-study-cepheids |archive-date=February 6, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=[[EarthSky]]}}</ref> === ჰალო === გალაქტიკური დისკო გარშემორტყმულია ძველი ვარსკვლავებისა და გლობულური გროვების სფეროიდული ჰალოთი, რომელთა 90% გალაქტიკური ცენტრიდან 100 000 სინათლის წლის (30 კპს) რადიუსში მდებარეობს.<ref name=harris2003 /> თუმცა, რამდენიმე გლობალური გროვები უფრო შორსაც აღმოაჩინეს, როგორიცაა PAL 4 და AM 1 გალაქტიკური ცენტრიდან 200 000 სინათლის წელზე მეტ მანძილზე. ირმის ნახტომის გროვების დაახლოებით 40% რეტროგრადულ ორბიტაზეა, რაც ნიშნავს, რომ ისინი ირმის ნახტომის ბრუნვის საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობენ.<ref name=aaa313_119 /> გლობალურ გროვებს შეუძლიათ ირმის ნახტომის გარშემო როზეტისებრი ორბიტების გაყოლა, ვარსკვლავის გარშემო პლანეტის ელიფსური ორბიტისგან განსხვავებით.<ref name=apj522 /> მიუხედავად იმისა, რომ დისკო შეიცავს მტვერს, რომელიც ხედვას ზოგიერთ ტალღის სიგრძეზე აფერხებს, ჰალოს კომპონენტი ამას არ აკეთებს. აქტიური ვარსკვლავთწარმოქმნა ხდება დისკოში (განსაკუთრებით სპირალურ მკლავებში, რომლებიც მაღალი სიმკვრივის არეალებს წარმოადგენენ), მაგრამ არ ხდება ჰალოში, რადგან ვარსკვლავებად კოლაფსირებისთვის ცოტა ცივი გაზია.<ref name="sparke_gallagher" /> ღია გროვებიც ძირითადად დისკზეა განლაგებული.<ref name="aj108">{{Cite journal |last1=Janes, K.A. |last2=Phelps, R.L. |date=1980 |title=The galactic system of old star clusters: The development of the galactic disk |journal=The Astronomical Journal |volume=108 |pages=1773–1785 |bibcode=1994AJ....108.1773J |doi=10.1086/117192 |doi-access=free}}</ref> 21-ე საუკუნის დასაწყისში აღმოჩენებმა ირმის ნახტომის სტრუქტურის შესახებ ჩვენს გაგებას ახალი განზომილებები შესძინა. ანდრომედას გალაქტიკის (M31) დისკოს (M31) გაცილებით უფრო შორს გავრცელების აღმოჩენით, ვიდრე ადრე ეგონათ,<ref name="fn5" /> აშკარა ხდება ირმის ნახტომის დისკოს უფრო შორს გაფართოების შესაძლებლობა და ამას ადასტურებს გედის მკლავის გარე მკლავის გაფართოების<ref name="mcclure-griffiths" /><ref name="fn6" /> და სკუტუმ-კენტავრის მკლავის მსგავსი გაფართოების აღმოჩენის მტკიცებულებები.<ref>{{Cite journal |last1=T.M. Dame |last2=P. Thaddeus |date=2011 |title=A Molecular Spiral Arm in the Far Outer Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=734 |issue=1 |page=L24 |arxiv=1105.2523 |bibcode=2011ApJ...734L..24D |doi=10.1088/2041-8205/734/1/l24 |s2cid=118301649}}</ref> მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკის აღმოჩენით მოხდა გალაქტიკური ნარჩენების ლენტის აღმოჩენა, რადგან ჯუჯა გალაქტიკის პოლარული ორბიტა და მისი ურთიერთქმედება ირმის ნახტომთან მას ანადგურებს. 2004 წელს, ირმის ნახტომის გარშემო სიბრტყის ორბიტაზე მოძრავი გალაქტიკური ნარჩენების რგოლის აღმოჩენის შემდეგ, თავდაპირველად ითვლებოდა, რომ ნარჩენები დიდი ძაღლის ჯუჯა გალაქტიკის სახელით ცნობილი სისტემის ნაშთი იყო.<ref>{{Cite journal |last1=Martin |first1=N. F. |last2=Ibata |first2=R. A. |last3=Bellazzini |first3=M. |last4=Irwin |first4=M. J. |last5=Lewis |first5=G. F. |last6=Dehnen |first6=W. |date=2004 |title=A dwarf galaxy remnant in Canis Major: the fossil of an in-plane accretion on to the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=348 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07331.x|doi-access=free |arxiv=astro-ph/0311010 |bibcode=2004MNRAS.348...12M }}</ref> სხვა მეცნიერები თვლიდნენ, რომ ეს გალაქტიკური დეფორმაციის შედეგი იყო,<ref>{{Cite journal |last1=Momany |first1=Y. |last2=Zaggia |first2=S. R. |last3=Bonifacio |first3=P. |last4=Piotto |first4=G. |last5=Angeli |first5=F. De |last6=Bedin |first6=L. R. |last7=Carraro |first7=G. |date=July 1, 2004 |title=Probing the Canis Major stellar over-density as due to the Galactic warp |url=https://www.aanda.org/articles/aa/abs/2004/26/aagd202/aagd202.html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=421 |issue=2 |pages=L29–L32 |doi=10.1051/0004-6361:20040183 |arxiv=astro-ph/0405526 |bibcode=2004A&A...421L..29M |issn=0004-6361|hdl=11577/2467288 |hdl-access=free }}</ref> ეს მოსაზრება 2021 წლის მონაცემებითაც დადასტურდა.<ref>{{Cite journal |last1=Carballo-Bello |first1=Julio A |last2=Martínez-Delgado |first2=David |last3=Corral-Santana |first3=Jesús M |last4=Alfaro |first4=Emilio J |last5=Navarrete |first5=Camila |last6=Vivas |first6=A Katherina |last7=Catelan |first7=Márcio |date=December 31, 2020 |title=A revised view of the Canis Major stellar overdensity with DECam and Gaia: new evidence of a stellar warp of blue stars |url=https://academic.oup.com/mnras/article/501/2/1690/5923573 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=501 |issue=2 |pages=1690–1700 |doi=10.1093/mnras/staa2655 |issn=0035-8711 |doi-access=free|arxiv=2009.01855 }}</ref> ჩრდილოეთის ცის Sloan Digital Sky Survey აჩვენებს უზარმაზარ, დიფუზურ სტრუქტურას (გაშლილი სავსე მთვარის ზომაზე დაახლოებით 5000-ჯერ დიდი ფართობით), რომელიც, როგორც ჩანს, არ შეესაბამება ამჟამინდელ მოდელებს. ვარსკვლავების კრებული თითქმის პერპენდიკულარულად ამოდის ირმის ნახტომის სპირალური მკლავების სიბრტყის მიმართ. სავარაუდო ინტერპრეტაციაა, რომ ჯუჯა გალაქტიკა ერწყმის ირმის ნახტომს. ამ გალაქტიკას სავარაუდოდ ქალწულის ვარსკვლავური ნაკადი ეწოდება და მდებარეობს ქალწულის მიმართულებით, დაახლოებით 30 000 სინათლის წლის (9 კპს) დაშორებით.<ref name=apj673_2_864 /> ====აირისებრი ჰალო==== ვარსკვლავური ჰალოს გარდა, ჩანდრას რენტგენის ობსერვატორიამ, XMM-ნიუტონმა და სუზაკუმ წარმოადგინეს მტკიცებულება, რომ არსებობს ასევე აირისებრი ჰალო, რომელიც შეიცავს დიდი რაოდენობით ცხელ აირს. ეს ჰალო ასობით ათასი სინათლის წლის მანძილზეა გადაჭიმული, გაცილებით შორს, ვიდრე ვარსკვლავური ჰალო და ახლოსაა დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მანძილთან. ამ ცხელი ჰალოს მასა თითქმის უდრის თავად ირმის ნახტომის მასას.<ref name="chandra_hotgas">{{Cite web |last=Boen |first=Brooke |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Brooke Boen}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=A. |last2=Mathur |first2=S. |last3=Krongold |first3=Y. |last4=Nicastro |first4=F. |last5=Galeazzi |first5=M. |year=2012 |title=A Huge Reservoir of Ionized Gas Around the Milky Way: Accounting for the Missing Mass? |journal=The Astrophysical Journal |volume=756 |issue=1 |page=L8 |arxiv=1205.5037 |bibcode=2012ApJ...756L...8G |doi=10.1088/2041-8205/756/1/L8 |s2cid=118567708}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 24, 2012 |title=Galactic Halo: Milky Way is Surrounded by Huge Halo of Hot Gas |url=http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029155611/http://chandra.si.edu/photo/2012/halo/ |archive-date=October 29, 2012 |website=Smithsonian Astrophysical Observatory}}</ref> ამ ჰალოს გაზის ტემპერატურა 1-დან 2,5 მილიონ კ-მდე (1,8 და 4,5 მილიონი °F) მერყეობს.<ref>{{Cite web |last=Communications |first=Discovery |title=Our Galaxy Swims Inside a Giant Pool of Hot Gas |work=Discovery News |url=http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029004855/http://news.discovery.com/space/massive-pocket-of-hot-gas-envelopes-milky-way-120924.html |archive-date=October 29, 2012 |access-date=October 28, 2012 |publisher=Discovery Communications}}</ref> შორეული გალაქტიკების დაკვირვებები მიუთითებს, რომ სამყაროს დაახლოებით ერთი მეექვსედ ნაკლები ბარიონული (ჩვეულებრივი) მატერია ჰქონდა, ვიდრე ბნელი მატერია, როდესაც ის სულ რაღაც რამდენიმე მილიარდი წლის იყო. თუმცა, ამ ბარიონების მხოლოდ დაახლოებით ნახევარია გათვალისწინებული თანამედროვე სამყაროში, ახლომდებარე გალაქტიკების, როგორიცაა ირმის ნახტომი, დაკვირვებების საფუძველზე.<ref name="Harrington_feature" /> თუ დადასტურდება დასკვნა, რომ ჰალოს მასა შედარებადია ირმის ნახტომის მასასთან, ეს შეიძლება იყოს ირმის ნახტომის გარშემო დაკარგული ბარიონების ვინაობა.<ref name="Harrington_feature">{{Cite news |last1=J.D. Harrington |last2=Janet Anderson |last3=Peter Edmonds |date=September 24, 2012 |title=NASA's Chandra Shows Milky Way is Surrounded by Halo of Hot Gas |work=NASA |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023023929/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/news/H-12-331.html |archive-date=October 23, 2012}}</ref> ==ფორმირება== ===ისტორია=== ირმის ნახტომი დაიწყო, როგორც ერთი ან რამდენიმე მცირე ჭარბი სიმკვრივე სამყაროში მასის განაწილებაში, დიდი აფეთქების შემდეგ მალევე, 13.61 მილიარდი წლის წინ.<ref name="PHYS-20170727">{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=Milky Way's origins are not what they seem |url=https://phys.org/news/2017-07-milky.html |date=July 27, 2017 |work=[[Phys.org]] |access-date=July 27, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727094803/https://phys.org/news/2017-07-milky.html |archive-date=July 27, 2017}}</ref><ref name="borah">{{Cite journal |last1=Borah |first1=Debasish |last2=Dutta |first2=Manoranjan |last3=Mahapatra |first3=Satyabrata |last4=Sahu |first4=Narendra |year=2022 |title=Boosted self-interacting dark matter and XENON1T excess |journal=Nuclear Physics B |volume=979 |article-number=|arxiv=2107.13176 |bibcode=2022NuPhB.97915787B |doi=10.1016/j.nuclphysb.2022.115787 |s2cid=236469147}}</ref><ref name="legassick">{{Cite arXiv |eprint=1509.02832 |class=astro-ph.GA |first=Daniel |last=Legassick |title=The Age Distribution of Potential Intelligent Life in the Milky Way |year=2015}}</ref> ამ ჭარბი სიმკვრივიდან ზოგიერთი წარმოადგენდა გლობულური გროვების საფუძველს, რომლებშიც წარმოიქმნა უძველესი დარჩენილი ვარსკვლავები იმ ტერიტორიაზე, რასაც ახლა ირმის ნახტომი ეწოდება. ირმის ნახტომში მატერიის თითქმის ნახევარი შესაძლოა სხვა შორეული გალაქტიკებიდან მომდინარეობდეს.<ref name="PHYS-20170727" /> ეს ვარსკვლავები და გროვები ახლა ირმის ნახტომის ვარსკვლავურ ჰალოს ქმნიან. პირველი ვარსკვლავების დაბადებიდან რამდენიმე მილიარდი წლის განმავლობაში, ირმის ნახტომის მასა საკმარისად დიდი იყო, რომ ის შედარებით სწრაფად ბრუნავდა. კუთხური იმპულსის შენარჩუნების გამო, ამან გამოიწვია აირისებრი ვარსკვლავთშორისი გარემოს კოლაფსი დაახლოებით სფეროიდული ფორმიდან დისკად. ამიტომ, ვარსკვლავების შემდგომი თაობები წარმოიქმნა ამ სპირალურ დისკში. დისკში შეინიშნება ახალგაზრდა ვარსკვლავების უმეტესობა, მათ შორის მზე.<ref name=ut20090527 /><ref name="Buser" /> პირველი ვარსკვლავების ჩამოყალიბების დაწყების შემდეგ, ირმის ნახტომი გაიზარდა როგორც გალაქტიკური შერწყმების გზით (განსაკუთრებით ირმის ნახტომის ზრდის ადრეულ ეტაპზე), ასევე გაზის აკრეციის გზით პირდაპირ გალაქტიკური ჰალოდან.<ref name="Buser" /> ამჟამად ირმის ნახტომი აგროვებს მასალას რამდენიმე პატარა გალაქტიკიდან, მათ შორის მისი ორი უდიდესი თანამგზავრი გალაქტიკიდან, დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლებიდან, მაგელანის ნაკადის მეშვეობით. გაზის პირდაპირი აკრეცია შეინიშნება მაღალი სიჩქარის ღრუბლებში, როგორიცაა სმიტის ღრუბელი.<ref name=araa35_217 /><ref name=apj679_L21 /> კოსმოლოგიური სიმულაციები მიუთითებს, რომ 11 მილიარდი წლის წინ ის შეერწყა განსაკუთრებით დიდ გალაქტიკას, რომელსაც კრაკენი ეწოდება.<ref>{{Cite journal |last1=Kruijssen |first1=J M Diederik |last2=Pfeffer |first2=Joel L |last3=Chevance |first3=Mélanie |last4=Bonaca |first4=Ana |last5=Trujillo-Gomez |first5=Sebastian |last6=Bastian |first6=Nate |last7=Reina-Campos |first7=Marta |last8=Crain |first8=Robert A |last9=Hughes |first9=Meghan E |date=October 2020 |title=Kraken reveals itself – the merger history of the Milky Way reconstructed with the E-MOSAICS simulations |url=https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=498 |issue=2 |pages=2472–2491 |arxiv=2003.01119 |doi=10.1093/mnras/staa2452 |doi-access=free |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116101953/https://academic.oup.com/mnras/article-abstract/498/2/2472/5893320 |archive-date=November 16, 2020 |access-date=November 15, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |last=Young |first=Monica |date=November 13, 2020 |title=Star Clusters reveal the "Kraken" in the Milky Way's Past |url=https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115190620/https://skyandtelescope.org/astronomy-news/stellar-fossils-reveal-the-kraken-in-the-milky-ways-past/ |archive-date=November 15, 2020 |access-date=November 15, 2020 |website=Sky and Telescope}}</ref> ირმის ნახტომის ისეთი თვისებები, როგორიცაა ვარსკვლავური მასა, კუთხური იმპულსი და მეტალურობა მის უკიდურეს რეგიონებში, მიუთითებს, რომ ბოლო 10 მილიარდი წლის განმავლობაში მას არ განუცდია შერწყმა დიდ გალაქტიკებთან. ბოლო დროს დიდი შერწყმების ეს არარსებობა უჩვეულოა მსგავსი ტიპის სპირალურ გალაქტიკებს შორის. მის მეზობელს, ანდრომედას გალაქტიკას, როგორც ჩანს, უფრო ტიპური ისტორია აქვს, რომელიც შედარებით დიდ გალაქტიკებთან შედარებით ბოლოდროინდელი შერწყმებით არის ჩამოყალიბებული.<ref>{{Cite journal |last1=Yin, J. |last2=Hou |first2=J.L |last3=Prantzos |first3=N. |last4=Boissier |first4=S. |last5=Chang |first5=R. X. |last6=Shen |first6=S. Y. |last7=Zhang |first7=B. |display-authors=4 |date=2009 |title=Milky Way versus Andromeda: a tale of two disks |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=505 |issue=2 |pages=497–508 |arxiv=0906.4821 |bibcode=2009A&A...505..497Y |doi=10.1051/0004-6361/200912316 |s2cid=14344453}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hammer, F. |last2=Puech |first2=M. |last3=Chemin |first3=L. |last4=Flores |first4=H. |last5=Lehnert |first5=M. D. |display-authors=4 |date=2007 |title=The Milky Way, an Exceptionally Quiet Galaxy: Implications for the Formation of Spiral Galaxies |journal=The Astrophysical Journal |volume=662 |issue=1 |pages=322–334 |arxiv=astro-ph/0702585 |bibcode=2007ApJ...662..322H |doi=10.1086/516727 |s2cid=18002823}}</ref> ბოლოდროინდელი კვლევების თანახმად, ირმის ნახტომი, ისევე როგორც ანდრომედას გალაქტიკა, გალაქტიკის ფერ-სიდიდის დიაგრამაზე „მწვანე ველში“ მდებარეობს, რეგიონში, რომელიც დასახლებულია გალაქტიკებით, რომლებიც გარდამავალ პერიოდში არიან „ლურჯი ღრუბლიდან“ (გალაქტიკები, რომლებიც აქტიურად ქმნიან ახალ ვარსკვლავებს) „წითელ თანმიმდევრობამდე“ (გალაქტიკები, რომლებიც არ ქმნიან ვარსკვლავებს). მწვანე ველის გალაქტიკებში ვარსკვლავთწარმოქმნის აქტივობა შენელდება, რადგან მათ ვარსკვლავთშორის გარემოში ვარსკვლავთწარმოქმნის გაზი ამოეწურათ. მსგავსი თვისებების მქონე სიმულირებულ გალაქტიკებში, ვარსკვლავთწარმოქმნა, როგორც წესი, დაახლოებით ხუთი მილიარდი წლის განმავლობაში ჩაქრება, რაც ითვალისწინებს ვარსკვლავთწარმოქმნის ტემპის მოსალოდნელ, მოკლევადიან ზრდას ირმის ნახტომსა და ანდრომედას გალაქტიკას შორის შეჯახების გამო.<ref>{{Cite journal |last1=Mutch, S.J. |last2=Croton |first2=D.J. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2011 |title=The Mid-life Crisis of the Milky Way and M31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=736 |issue=2 |page=84 |arxiv=1105.2564 |bibcode=2011ApJ...736...84M |doi=10.1088/0004-637X/736/2/84 |s2cid=119280671}}</ref> ირმის ნახტომის მსგავსი სხვა გალაქტიკების გაზომვები მიუთითებს, რომ ის ერთ-ერთი ყველაზე წითელი და კაშკაშა სპირალური გალაქტიკაა, რომელიც ჯერ კიდევ ახალ ვარსკვლავებს ქმნის და ის ოდნავ უფრო ლურჯია, ვიდრე ყველაზე ლურჯი წითელი თანმიმდევრობის გალაქტიკები.<ref>{{Cite journal |last1=Licquia, T. |last2=Newman |first2=J.A. |last3=Poole |first3=G.B. |date=2012 |title=What Is The Color Of The Milky Way? |journal=American Astronomical Society |volume=219 |pages=252.08 |bibcode=2012AAS...21925208L}}</ref> ===ასაკი და კოსმოლოგიური ისტორია=== გლობულური გროვები ირმის ნახტომის უძველეს ობიექტებს შორისაა, რაც ირმის ნახტომის ასაკის უფრო დაბალ ზღვარს აწესებს. ირმის ნახტომში ცალკეული ვარსკვლავების ასაკის შეფასება შესაძლებელია ისეთი ხანგრძლივი რადიოაქტიური ელემენტების, როგორიცაა თორიუმ-232 და ურანი-238, სიმრავლის გაზომვით, შემდეგ კი შედეგების მათი თავდაპირველი სიმრავლის შეფასებასთან შედარებით, ტექნიკით, რომელსაც ნუკლეოკოსმოქრონოლოგია ეწოდება. ეს მაჩვენებლები CS 31082-001-ისთვის დაახლოებით 12.5 ± 3 მილიარდი წელია<ref>{{Cite journal |last=Cayrel |display-authors=etal |date=2001 |title=Measurement of stellar age from uranium decay |journal=Nature |volume=409 |issue=6821 |pages=691–692 |arxiv=astro-ph/0104357 |bibcode=2001Natur.409..691C |doi=10.1038/35055507 |pmid=11217852 |s2cid=17251766}}</ref> და BD +17° 3248-ისთვის 13.8 ± 4 მილიარდი წელი.<ref>{{Cite journal |last1=Cowan |first1=J. J. |last2=Sneden |first2=C. |last3=Burles |first3=S. |last4=Ivans |first4=I. I. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Truran |first6=J. W. |last7=Lawler |first7=J. E. |last8=Primas |first8=F. |author8-link=Francesca Primas|last9=Fuller |first9=G. M. |last10=Pfeiffer |first10=B. |last11=Kratz |first11=K. L. |display-authors=9 |year=2002 |title=The Chemical Composition and Age of the Metal-poor Halo Star BD +17o3248 |journal=The Astrophysical Journal |volume=572 |issue=2 |pages=861–879 |arxiv=astro-ph/0202429 |bibcode=2002ApJ...572..861C |doi=10.1086/340347 |s2cid=119503888}}</ref> თეთრი ჯუჯას ფორმირების შემდეგ, ის იწყებს რადიაციულად გაგრილებას და მისი ზედაპირის ტემპერატურა თანდათან ეცემა. ამ თეთრი ჯუჯებიდან ყველაზე ცივი ტემპერატურის გაზომვით და მათი მოსალოდნელ საწყის ტემპერატურასთან შედარებით, შესაძლებელია ასაკის შეფასება. ამ ტექნიკით, გლობულური გროვების M4 ასაკი შეფასდა 12.7 ± 0.7 მილიარდი წლით. ამ გროვებიდან ყველაზე ძველის ასაკის შეფასებით, საუკეთესოდ შესაფერისი ასაკი 12.6 მილიარდი წელია, ხოლო 95%-იანი სანდოობის ზედა ზღვარი - 16 მილიარდი წელი.<ref name=science299_5603_65 /> 2018 წლის ნოემბერში ასტრონომებმა სამყაროს ერთ-ერთი უძველესი ვარსკვლავის აღმოჩენის შესახებ განაცხადეს. დაახლოებით 13.5 მილიარდი წლის ასაკის 2MASS J18082002-5104378 B არის პაწაწინა ულტრალითონებით ღარიბი (UMP) ვარსკვლავი, რომელიც თითქმის მთლიანად დიდი აფეთქების შედეგად გამოყოფილი მასალებისგან შედგება და შესაძლოა, ერთ-ერთი პირველი ვარსკვლავი იყოს. ირმის ნახტომის გალაქტიკაში ამ ვარსკვლავის აღმოჩენა იმაზე მიუთითებს, რომ გალაქტიკა შესაძლოა, სულ მცირე, 3 მილიარდი წლით უფროსი იყოს, ვიდრე აქამდე ეგონათ.<ref name="EA-20181105">{{Cite news |last=Johns Hopkins University |author-link=Johns Hopkins University |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang |work=[[EurekAlert!]] |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106132235/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2018-11/jhu-jhs110518.php |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="JHU-20181105">{{Cite news |last=Rosen |first=Jill |date=November 5, 2018 |title=Johns Hopkins scientist finds elusive star with origins close to Big Bang – The newly discovered star's composition indicates that, in a cosmic family tree, it could be as little as one generation removed from the Big Bang |publisher=[[Johns Hopkins University]] |url=https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |url-status=live |access-date=November 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106021959/https://hub.jhu.edu/2018/11/05/scientists-find-star-with-big-bang-origins/ |archive-date=November 6, 2018}}</ref><ref name="ApJ-20181105">{{Cite journal |last1=Schlaufman |first1=Kevin C. |last2=Thompson |first2=Ian B. |last3=Casey |first3=Andrew R. |date=November 5, 2018 |title=An Ultra Metal-poor Star Near the Hydrogen-burning Limit |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=867 |page=98 |arxiv=1811.00549 |bibcode=2018ApJ...867...98S |doi=10.3847/1538-4357/aadd97 |s2cid=54511945 |doi-access=free |number=2}}</ref> ირმის ნახტომის ჰალოში რამდენიმე ცალკეული ვარსკვლავი აღმოაჩინეს, რომელთა გაზომილი ასაკი სამყაროს 13.80 მილიარდ წლიან ასაკთან ძალიან ახლოსაა. 2007 წელს, გალაქტიკურ ჰალოში არსებული ვარსკვლავის, HE 1523-0901-ის, ასაკი დაახლოებით 13,2 მილიარდი წლის შეფასდა. როგორც იმ დროს ირმის ნახტომში ცნობილი უძველესი ობიექტი, ამ გაზომვამ ირმის ნახტომის ასაკს უფრო დაბალი ზღვარი დააწესა.<ref name="frebel" /> ეს შეფასება გაკეთდა ძალიან დიდი ტელესკოპის ულტრაიისფერი-ვიზუალური ეშელის სპექტროგრაფის გამოყენებით, რათა გაზომილიყო თორიუმის და R-პროცესით შექმნილი სხვა ელემენტების არსებობით გამოწვეული სპექტრული ხაზების ფარდობითი სიძლიერე. ხაზების სიძლიერე იძლევა სხვადასხვა ელემენტარული იზოტოპების სიჭარბეს, საიდანაც ვარსკვლავის ასაკის შეფასება შესაძლებელია ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით.<ref name="frebel" /> კიდევ ერთი ვარსკვლავი, HD 140283, შეფასებულია 13,7 ± 0,7 მილიარდი წლით, 12,2 ± 0,6 მილიარდი წლით,<ref name=creevey>{{cite journal |bibcode=2015A&A...575A..26C |title=Benchmark stars for Gaia Fundamental properties of the Population&nbsp;II star HD&nbsp;140283 from interferometric, spectroscopic, and photometric data |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=575 |pages=A26 |last1=Creevey|first1=O. L. |last2=Thévenin |first2=F. |last3=Berio |first3=P. |last4=Heiter |first4=U. |last5=von Braun |first5=K. |last6=Mourard |first6=D. |last7=Bigot |first7=L. |last8=Boyajian |first8=T.S. |last9=Kervella |first9=P. |last10=Morel |first10=P. |last11=Pichon |first11=B. |last12=Chiavassa |first12=A. |last13=Nardetto |first13=N. |last14=Perraut |first14=K. |last15=Meilland |first15=A. |last16=Mc Alister |first16=H. A. |last17=Ten Brummelaar |first17=T.A. |last18=Farrington |first18=C. |last19=Sturmann |first19=J. |last20=Sturmann |first20=L. |last21=Turner |first21=N. |year=2015 |arxiv=1410.4780 |doi=10.1051/0004-6361/201424310|s2cid=18003446 }}</ref> ან 12,0 ± 0,5 მილიარდი წლით.<ref name=Tang>{{cite journal|journal= [[Research Notes of the AAS]]|volume= 5|issue=5|id=117|year= 2021|title= Revised Best Estimates for the Age and Mass of the Methuselah Star HD 140283 Using MESA and Interferometry and Implications for 1D Convection|author1= Jiangling Tang|author2= Meredith Joyce|page= 117|doi=10.3847/2515-5172/ac01ca|bibcode=2021RNAAS...5..117T|arxiv=2105.11311|s2cid= 235166094|doi-access= free}}</ref> დედამიწის ატმოსფერული დამახინჯების გამოსასწორებლად ადაპტური ოპტიკის გამოყენებით ჩატარებული დაკვირვებების თანახმად, გალაქტიკის ამოზნექილობაში მყოფი ვარსკვლავები დაახლოებით 12,8 მილიარდი წლისაა.<ref>{{Cite web |last=Specktor |first=Brandon |date=March 23, 2019 |title=Astronomers Find Fossils of Early Universe Stuffed in Milky Way's Bulge |url=https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323223957/https://livescience.com/65059-milky-way-bulge-hides-old-stars.html |archive-date=March 23, 2019 |access-date=March 24, 2019 |website=Live Science}}</ref> გალაქტიკურ თხელ დისკოში ვარსკვლავების ასაკი ასევე შეფასდა ნუკლეოკოსმოქრონოლოგიის გამოყენებით. თხელი დისკოში მყოფი ვარსკვლავების გაზომვები იძლევა შეფასებას, რომ თხელი დისკო 8,8 ± 1,7 მილიარდი წლის წინ ჩამოყალიბდა. ეს გაზომვები ვარაუდობს, რომ გალაქტიკური ჰალოსა და თხელ დისკოს ფორმირებას შორის თითქმის 5 მილიარდი წლის შესვენება იყო.<ref name="del_Peloso" /> ათასობით ვარსკვლავის ქიმიური ხელმოწერების ბოლოდროინდელი ანალიზი მიუთითებს, რომ ვარსკვლავების ფორმირება შესაძლოა მნიშვნელოვნად შემცირდა დისკოს ფორმირების დროს, 10-დან 8 მილიარდი წლის წინ, როდესაც ვარსკვლავთშორისი გაზი ძალიან ცხელი იყო ახალი ვარსკვლავების წარმოსაქმნელად იმავე ტემპით, როგორც ადრე.<ref>Skibba, Ramon (2016), "Milky Way retired early from star making" (New Scientist, March 5, 2016), p.9</ref> ირმის ნახტომის გარშემო არსებული თანამგზავრი გალაქტიკები შემთხვევით არ არის განაწილებული, არამედ, როგორც ჩანს, უფრო დიდი სისტემის დაშლის შედეგად წარმოიქმნება, რაც წარმოქმნის რგოლის სტრუქტურას, რომლის დიამეტრი 500 000 სინათლის წელია, ხოლო სიგანე 50 000 სინათლის წელი.<ref>{{Cite journal |last=Lynden-Bell |first=D. |date=March 1, 1976 |title=Dwarf Galaxies and Globular Clusters in High Velocity Hydrogen Streams |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=174 |issue=3 |pages=695–710 |bibcode=1976MNRAS.174..695L |doi=10.1093/mnras/174.3.695 |issn=0035-8711 |doi-access=free}}</ref> გალაქტიკებს შორის ახლო შეჯახება, როგორც ეს ანდრომედას გალაქტიკის შემთხვევაში 4 მილიარდ წელიწადშია მოსალოდნელი, შეიძლება გაზის უზარმაზარი კუდები მოგლიჯოს, რომლებიც დროთა განმავლობაში შეიძლება გაერთიანდნენ და წარმოქმნან ჯუჯა გალაქტიკები რგოლში, მთავარი დისკოს მიმართ ნებისმიერი კუთხით.<ref>{{Cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C. M. |year=2005 |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |arxiv=astro-ph/0410421 |bibcode=2005A&A...431..517K |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |doi-access=free}}</ref> ==გალაქტიკათშორისი სამეზობლო== ირმის ნახტომი და ანდრომედას გალაქტიკა გიგანტური სპირალური გალაქტიკების ბინარული სისტემაა, რომელიც მიეკუთვნება 50 მჭიდროდ დაკავშირებული გალაქტიკის ჯგუფს, რომელიც ცნობილია როგორც ლოკალური ჯგუფი და გარშემორტყმულია ლოკალური სიცარიელით, რომელიც თავად არის ლოკალური ფურცლის<ref name="apj676_1_184">{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Shaya |first2=Edward J. |last3=Karachentsev |first3=Igor D. |last4=Courtois |first4=Hélène M. |author-link4=Hélène Courtois |last5=Kocevski |first5=Dale D. |last6=Rizzi |first6=Luca |last7=Peel |first7=Alan |date=March 2008 |title=Our Peculiar Motion Away from the Local Void |journal=The Astrophysical Journal |volume=676 |issue=1 |pages=184–205 |arxiv=0705.4139 |bibcode=2008ApJ...676..184T |doi=10.1086/527428 |s2cid=14738309}}</ref> და თავის მხრივ ქალწულის ზეგროვის ნაწილი. ქალწულის ზეგროვას გარშემო არის რამდენიმე სიცარიელე, რომლებიც მრავალი გალაქტიკისგან თავისუფალია, „ჩრდილოეთით“ მიკროსკოპიუმის სიცარიელე, „მარცხნივ“ მოქანდაკის სიცარიელე, „მარჯვნივ“ ბოეოტსის სიცარიელე და „სამხრეთით“ დიდი ვოიდი. ეს სიცარიელეები დროთა განმავლობაში იცვლის ფორმას და გალაქტიკებში ძაფისებრ სტრუქტურებს ქმნის. მაგალითად, ქალწულის ზეგროვა მიიზიდება დიდი მიმზიდველისკენ,<ref>{{cite web |last=Hadhazy |first=Adam |date=November 3, 2016 |url=https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |title=Why Nothing Really Matters |website=Discover Magazine |access-date=April 24, 2022 |archive-date=April 24, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424224846/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/why-nothing-really-matters |url-status=live }}</ref> რომელიც თავის მხრივ უფრო დიდი სტრუქტურის, ლანიაკეას, ნაწილს წარმოადგენს.<ref>{{cite journal |title=The Laniakea supercluster of galaxies |author=R. Brent Tully |author2=Helene Courtois |author3=Yehuda Hoffman |author4=Daniel Pomarède |date=September 2, 2014 |publication-date=September 4, 2014 |journal=Nature |volume=513 |number=7516 |pages=71–73 |bibcode=2014Natur.513...71T |arxiv=1409.0880 |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900|s2cid=205240232 }}</ref> ლოკალური ჯგუფის ორი პატარა გალაქტიკა და რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა ბრუნავს ირმის ნახტომის გარშემო. მათგან ყველაზე დიდია დიდი მაგელანის ღრუბელი, რომლის დიამეტრი 32,200 სინათლის წელია.<ref name=RC3>{{cite book | year=1991 | title=Third Reference Catalogue of Bright Galaxies | last1=De Vaucouleurs | first1=Gerard | last2=De Vaucouleurs | first2=Antoinette | last3=Corwin | first3=Herold G. | last4=Buta | first4=Ronald J. | last5=Paturel | first5=Georges | last6=Fouque | first6=Pascal | doi = 10.1007/978-1-4757-4363-0 | bibcode=1991rc3..book.....D | isbn=978-1-4757-4365-4 }}</ref> მას ჰყავს ახლო თანამგზავრი, პატარა მაგელანის ღრუბელი. მაგელანის ნაკადი არის ნეიტრალური წყალბადის გაზის ნაკადი, რომელიც ამ ორი პატარა გალაქტიკიდან ცის 100°-ზე ვრცელდება. ვარაუდობენ, რომ ნაკადი მაგელანის ღრუბლებიდან ირმის ნახტომთან მოქცევითი ურთიერთქმედების შედეგად იქნა გამოყვანილი.<ref>{{Cite journal |last1=Putman |first1=M. E. |last2=Staveley-Smith |first2=L. |last3=Freeman |first3=K. C. |last4=Gibson |first4=B. K. |last5=Barnes |first5=D. G. |title=The Magellanic Stream, High-Velocity Clouds, and the Sculptor Group |doi=10.1086/344477 |journal=The Astrophysical Journal |volume=586 |issue=1 |pages=170–194 |year=2003 |arxiv=astro-ph/0209127 |bibcode=2003ApJ...586..170P|s2cid=6911875 }}</ref> ირმის ნახტომის გარშემო მოძრავი ჯუჯა გალაქტიკებიდან ზოგიერთია დიდი ძაღლის ჯუჯა (ყველაზე ახლოს), მშვილდოსნის ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკა, მცირე დათვის ჯუჯა, მოქანდაკის ჯუჯა, სექსტანსის ჯუჯა, ღუმელის ჯუჯა და ლომ I ჯუჯა.<ref name=Koposov2015/> ირმის ნახტომის ყველაზე პატარა ჯუჯა გალაქტიკები მხოლოდ 500 სინათლის წლის დიამეტრისაა. ესენია კარინას ჯუჯა, დრაკონის ჯუჯა და ლომ II ჯუჯა. შესაძლოა, ჯერ კიდევ არსებობდეს აღმოუჩენელი ჯუჯა გალაქტიკები, რომლებიც დინამიურად დაკავშირებულია ირმის ნახტომთან, რასაც ადასტურებს 2015 წელს ღამის ცის შედარებით მცირე ნაწილში ირმის ნახტომის ცხრა ახალი თანამგზავრის აღმოჩენა.<ref name=Koposov2015>{{cite journal |title=Beasts of the Southern Wild. Discovery of a large number of Ultra Faint satellites in the vicinity of the Magellanic Clouds |author1=Sergey E. Koposov |author2=Vasily Belokurov |author3=Gabriel Torrealba |author4=N. Wyn Evans |date=March 10, 2015 |arxiv=1503.02079 |journal=The Astrophysical Journal |bibcode=2015ApJ...805..130K |doi=10.1088/0004-637X/805/2/130 |volume=805 |issue=2 |page=130|s2cid=118267222 }}</ref> ირმის ნახტომმა უკვე შთანთქა რამდენიმე ჯუჯა გალაქტიკა, მაგალითად, ომეგა კენტავრის წინაპარი.<ref>{{cite journal |last1=Noyola |first1=E. |last2=Gebhardt |first2=K. |last3=Bergmann |first3=M. |title=Gemini and Hubble Space Telescope Evidence for an Intermediate-Mass Black Hole in ω Centauri |journal=The Astrophysical Journal |arxiv=0801.2782 |date=April 2008 |volume=676 |issue=2 |pages=1008–1015 |doi=10.1086/529002 |bibcode=2008ApJ...676.1008N|s2cid=208867075 }}</ref> 2005 წელს<ref>{{cite journal |last1=Kroupa |first1=P. |last2=Theis |first2=C. |last3=Boily |first3=C.M. |title=The great disk of Milky-Way satellites and cosmological sub-structures |journal=Astronomy and Astrophysics |arxiv=astro-ph/0410421 |date=February 2005 |volume=431 |issue=2 |pages=517–521 |doi=10.1051/0004-6361:20041122 |bibcode=2005A&A...431..517K |s2cid=55827105 }}</ref> და 2012 წელს<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Pflamm-Altenburg |first2=J. |last3=Kroupa |first3=P. |title=The VPOS: a vast polar structure of satellite galaxies, globular clusters and streams around the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1204.5176 |date=June 2012 |volume=423 |issue=2 |pages=1109–1126 |doi=10.1111/j.1365-2966.2012.20937.x |doi-access=free |bibcode=2012MNRAS.423.1109P|s2cid=55501752 }}</ref> დამატებითი დადასტურებით, მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის თანამგზავრული გალაქტიკების უმეტესობა ძალიან დიდ დისკში მდებარეობს და ერთი მიმართულებით ბრუნავს. ეს მოულოდნელი იყო: სტანდარტული კოსმოლოგიის თანახმად, თანამგზავრული გალაქტიკები ბნელი მატერიის ჰალოებში უნდა წარმოიქმნას და ფართოდ გავრცელდეს, შემთხვევითი მიმართულებით მოძრაობდეს. ეს შეუსაბამობა ჯერ კიდევ არ არის ახსნილი.<ref>{{cite journal |last1=Pawlowski |first1=M. |last2=Famaey |first2=B. |last3=Jerjen |first3=H.|last4=Merritt |first4=D. |last5=Kroupa |first5=P. |last6=Dabringhausen |first6=J. |last7=Lueghausen |first7=F. |last8=Forbes |first8=D. |last9=Hensler |first9=G.|last10=Hammer |first10=F. |last11=Puech |first11=M.|last12=Fouquet |first12=S.|last13=Flores |first13=H.|last14=Yang |first14=Y. |title=Co-orbiting satellite galaxy structures are still in conflict with the distribution of primordial dwarf galaxies |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |arxiv=1406.1799 |date=August 2014 |volume=423 |issue=3 |pages=2362–2380 |doi=10.1093/mnras/stu1005 |doi-access=free |bibcode=2014MNRAS.442.2362P }}</ref> 2006 წლის იანვარში მკვლევარებმა განაცხადეს, რომ ირმის ნახტომის დისკოში აქამდე აუხსნელი დეფორმაცია ახლა რუკაზეა დატანილი და აღმოჩნდა, რომ ეს არის ტალღა ან ვიბრაცია, რომელიც წარმოიქმნება დიდი და პატარა მაგელანის ღრუბლების მიერ ირმის ნახტომის გარშემო ბრუნვისას და იწვევს ვიბრაციებს მის კიდეებში გავლისას. ადრე, ეს ორი გალაქტიკა, რომლებიც ერთად ირმის ნახტომის მასის დაახლოებით 2%-ს შეადგენენ, ძალიან პატარად ითვლებოდა ირმის ნახტომზე გავლენის მოხდენისთვის. თუმცა, კომპიუტერულ მოდელში, ამ ორი გალაქტიკის მოძრაობა ქმნის ბნელი მატერიის კვალს, რომელიც აძლიერებს მათ გავლენას უფრო დიდ ირმის ნახტომზე.<ref name=berkeley20060109 /> ამჟამინდელი გაზომვები მიუთითებს, რომ ანდრომედას გალაქტიკა ირმის ნახტომს 100-დან 140 კმ/წმ-მდე (220,000-დან 310,000 მილი/სთ-მდე) სიჩქარით უახლოვდება. 4.3 მილიარდ წელიწადში შესაძლოა მოხდეს ანდრომედასა და ირმის ნახტომის შეჯახება, რაც დამოკიდებულია უცნობი გვერდითი კომპონენტების მნიშვნელობაზე გალაქტიკების ფარდობით მოძრაობაში. თუ ისინი შეეჯახებიან, ცალკეული ვარსკვლავების ერთმანეთთან შეჯახების შანსი უკიდურესად დაბალია,<ref name=wong20000414 /> მაგრამ ამის ნაცვლად, ორი გალაქტიკა გაერთიანდება და შექმნის ერთ ელიფსურ გალაქტიკას ან შესაძლოა დიდ დისკოსებრ გალაქტიკას<ref name="Ueda2014">{{cite journal |author=Junko Ueda |display-authors=etal |title=Cold molecular gas in merger remnants. I. Formation of molecular gas disks |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |volume=214 |issue=1 |page=1 |bibcode=2014ApJS..214....1U |doi=10.1088/0067-0049/214/1/1 |arxiv=1407.6873 |year=2014|s2cid=716993 }}</ref> დაახლოებით ექვსი მილიარდი წლის განმავლობაში.<ref name="Schiavi">{{cite journal|last1=Schiavi|first1=Riccardo|last2=Capuzzo-Dolcetta|first2=Roberto|last3=Arca-Sedda|first3=Manuel|last4=Spera|first4=Mario|title=Future merger of the Milky Way with the Andromeda galaxy and the fate of their supermassive black holes|journal=Astronomy & Astrophysics|date=October 2020|volume=642|pages=A30|doi=10.1051/0004-6361/202038674|bibcode=2020A&A...642A..30S|arxiv=2102.10938|s2cid=224991193}}</ref> == იხილეთ აგრეთვე == * [[გალაქტიკის ჰალო]] * [[ირმის ნახტომის სახელების სია]] * [[გალაქტიკა]] ==ლიტერატურა== *{{წიგნი| ავტორი=გელოვანი ა. | series=| სათაური=„მითოლოგიური ლექსიკონი“ | გამომცემლობა|ადგილი=თბილისი|წელი=1983| isbn=| edition=|page=|ბმული=|გამომცემლობა=|ref=„მითოლოგიური ლექსიკონი“}} ==სქოლიო== {{Reflist|refs= <ref name="ენციკლოპედია">{{ქსე|5|225||არა}}</ref> <ref name=:01 >{{Cite web |last1=Frommert |first1=Hartmut |last2=Kronberg |first2=Christine |date=August 26, 2005 |title=Classification of the Milky Way Galaxy |url=http://messier.seds.org/more/mw_type.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531031937/http://messier.seds.org/more/mw_type.html |archive-date=May 31, 2015 |access-date=May 30, 2015 |website=SEDS}}</ref> <ref name="ehtc_6">{{Cite journal |last1=Event Horizon Telescope Collaboration |last2=Akiyama |first2=Kazunori |last3=Alberdi |first3=Antxon |last4=Alef |first4=Walter |last5=Algaba |first5=Juan Carlos |last6=Anantua |first6=Richard |last7=Asada |first7=Keiichi |last8=Azulay |first8=Rebecca |last9=Bach |first9=Uwe |last10=Baczko |first10=Anne-Kathrin |last11=Ball |first11=David |last12=Baloković |first12=Mislav |last13=Barrett |first13=John |last14=Bauböck |first14=Michi |last15=Benson |first15=Bradford A. |display-authors=1 |year=2022 |title=First Sagittarius A* Event Horizon Telescope Results. VI. Testing the Black Hole Metric |journal=The Astrophysical Journal |volume=930 |issue=2 |pages=L17 |bibcode=2022ApJ...930L..17E |doi=10.3847/2041-8213/ac6756 |s2cid=248744741 |doi-access=free |last16=Bintley |first16=Dan |last17=Blackburn |first17=Lindy |last18=Blundell |first18=Raymond |last19=Bouman |first19=Katherine L. |last20=Bower |first20=Geoffrey C. |last21=Boyce |first21=Hope |last22=Bremer |first22=Michael |last23=Brinkerink |first23=Christiaan D. |last24=Brissenden |first24=Roger |last25=Britzen |first25=Silke |last26=Broderick |first26=Avery E. |last27=Broguiere |first27=Dominique |last28=Bronzwaer |first28=Thomas |last29=Bustamante |first29=Sandra |last30=Byun |first30=Do-Young|arxiv=2311.09484 }}</ref> <ref name="idrani">{{Cite arXiv |eprint=2207.06034 |class=gr-qc |first1=Indrani |last1=Banerjee |first2=Subhadip |last2=Sau |title=Do shadows of SGR A* and M87* indicate black holes with a magnetic monopole charge? |last3=SenGupta |first3=Soumitra |year=2022}}</ref> <ref name="gravity_2019">{{Cite journal |last1=Abuter |first1=R. |last2=Amorim |first2=A. |last3=Bauböck |first3=M. |last4=Berger |first4=J. P. |last5=Bonnet |first5=H. |last6=Brandner |first6=W. |last7=Clénet |first7=Y. |last8=Coudé Du Foresto |first8=V. |last9=De Zeeuw |first9=P. T. |last10=Dexter |first10=J. |last11=Duvert |first11=G. |last12=Eckart |first12=A. |last13=Eisenhauer |first13=F. |last14=Förster Schreiber |first14=N. M. |last15=Garcia |first15=P. |display-authors=1 |year=2019 |title=A geometric distance measurement to the Galactic center black hole with 0.3% uncertainty |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=625 |pages=L10 |arxiv=1904.05721 |bibcode=2019A&A...625L..10G |doi=10.1051/0004-6361/201935656 |s2cid=119190574 |last16=Gao |first16=F. |last17=Gendron |first17=E. |last18=Genzel |first18=R. |last19=Gerhard |first19=O. |last20=Gillessen |first20=S. |last21=Habibi |first21=M. |last22=Haubois |first22=X. |last23=Henning |first23=T. |last24=Hippler |first24=S. |last25=Horrobin |first25=M. |last26=Jiménez-Rosales |first26=A. |last27=Jocou |first27=L. |last28=Kervella |first28=P. |last29=Lacour |first29=S. |last30=Lapeyrère |first30=V.}}</ref> <ref name="Petrov">{{Cite journal |last1=Petrov |first1=L. |last2=Kovalev |first2=Y. Y. |last3=Fomalont |first3=E. B. |last4=Gordon |first4=D. |year=2011 |title=The Very Long Baseline Array Galactic Plane Survey—VGaPS |journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=142 |issue=2 |page=35 |arxiv=1101.1460 |bibcode=2011AJ....142...35P |doi=10.1088/0004-6256/142/2/35 |s2cid=121762178|issn=0004-6256 }}</ref> <ref name="SA-20190308">{{Cite news |last=Starr |first=Michelle |date=March 8, 2019 |title=The Latest Calculation of Milky Way's Mass Just Changed What We Know About Our Galaxy |work=ScienceAlert.com |url=https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |url-status=live |access-date=March 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308125656/https://www.sciencealert.com/the-most-accurate-measurement-yet-of-the-milky-way-s-mass-puts-us-ahead-of-andromeda |archive-date=March 8, 2019}}</ref> <ref name="ARX-20190208">{{Cite journal |last=Watkins, Laura L. |display-authors=et al. |date=February 2, 2019 |title=Evidence for an Intermediate-Mass Milky Way from Gaia DR2 Halo Globular Cluster Motions |journal=The Astrophysical Journal |volume=873 |issue=2 |page=118 |arxiv=1804.11348 |bibcode=2019ApJ...873..118W |doi=10.3847/1538-4357/ab089f |s2cid=85463973 |doi-access=free}}</ref> <ref name=":001" >{{Cite web |title=Laniakea: Our home supercluster | date=September 3, 2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904162040/http://www.youtube.com/watch?v=rENyyRwxpHo |archive-date=September 4, 2014 |publisher=YouTube}}</ref> <ref name=":002" >{{Cite journal |last1=Tully |first1=R. Brent |last2=Courtois |first2=Hélène |last3=Hoffman |first3=Yehuda |last4=Pomarède |first4=Daniel |display-authors=1 |date=September 4, 2014 |title=The Laniakea supercluster of galaxies |journal=Nature |volume=513 |issue=7516 |pages=71–73 |arxiv=1409.0880 |bibcode=2014Natur.513...71T |doi=10.1038/nature13674 |pmid=25186900 |s2cid=205240232}}</ref> <ref name=":003" >{{Cite web |title=Milky Way |url=http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302071454/http://www.bbc.co.uk/science/space/universe/key_places/milky_way |archive-date=March 2, 2012 |publisher=[[BBC]]}}</ref> <ref name=":004" >{{Cite web |title=How Many Stars in the Milky Way? |url=http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125140109/http://asd.gsfc.nasa.gov/blueshift/index.php/2015/07/22/how-many-stars-in-the-milky-way/ |archive-date=January 25, 2016 |website=NASA Blueshift}}</ref> <ref name="Space-20130102">{{cite news |author=<!--Not stated--> |title=100 Billion Alien Planets Fill Our Milky Way Galaxy: Study |url=http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |date=January 2, 2013 |work=[[Space.com]] |access-date=January 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103060601/http://www.space.com/19103-milky-way-100-billion-planets.html |archive-date=January 3, 2013}}</ref> <ref name="NYT-20220131">{{Cite news |last=Overbye |first=Dennis |author-link=Dennis Overbye |date=January 31, 2022 |title=An Electrifying View of the Heart of the Milky Way – A new radio-wave image of the center of our galaxy reveals all the forms of frenzy that a hundred million or so stars can get up to. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=February 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131224108/https://www.nytimes.com/2022/01/31/science/milky-way.html |archive-date=January 31, 2022}}</ref> <ref name="ARX-20220128">{{Cite journal |last=Heyood, I. |display-authors=et al. |date=January 28, 2022 |title=The 1.28 GHz MeerKAT Galactic Center Mosaic |journal=The Astrophysical Journal |volume=925 |issue=2 |page=165 |arxiv=2201.10541 |bibcode=2022ApJ...925..165H |doi=10.3847/1538-4357/ac449a |s2cid=246275657 |doi-access=free}}</ref> <ref name="HD_140283_(arXiv)">{{Cite journal |last1=Bond|first1=H.E. |last2=Nelan|first2=E. P. |last3=VandenBerg|first3=D. A. |last4=Schaefer|first4=G. H. |last5=Harmer|first5=D. |date=February 13, 2013 |title=HD 140283: A Star in the Solar Neighborhood that Formed Shortly After the Big Bang |journal=The Astrophysical Journal |volume=765 |issue=1 |pages=L12 |arxiv=1302.3180 |bibcode=2013ApJ...765L..12B |doi=10.1088/2041-8205/765/1/L12 |s2cid=119247629}}</ref> <ref name=":005" >{{Cite news |title=Milky Way Galaxy: Facts About Our Galactic Home |url=http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321063305/http://www.space.com/19915-milky-way-galaxy.html |archive-date=March 21, 2017 |access-date=April 8, 2017 |work=Space.com}}</ref> <ref name="frebel">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Frebel |first1=A. |last2=Christlieb |first2=N. |last3=Norris |first3=J. E. |last4=Thom |first4=C. |last5=Beers |first5=T. C. |last6=Rhee |first6=J. |doi=10.1086/518122 |title=Discovery of HE 1523-0901, a strongly ''r''-process-enhanced metal-poor star with detected uranium |journal=The Astrophysical Journal |volume=660 |issue=2 |pages=L117 |year=2007 |bibcode=2007ApJ...660L.117F |arxiv=astro-ph/0703414 |s2cid=17533424 }}</ref> <!-- <ref name="Jankowski">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |first1=Connie |last1=Jankowski |title=Pioneers of Light and Sound |page=6 |isbn=978-0-7565-4306-8 |publisher=Compass Point Books |date=2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120142012/https://books.google.com/books?id=Wp6E3y-58LkC&pg=PT6 |archive-date=November 20, 2016}}</ref> --> <ref name=pasachoff1994>{{cite book |last1=Pasachoff |first1=Jay M. |author-link=Jay Pasachoff |title=Astronomy: From the Earth to the Universe |publisher=Harcourt School |date=1994 |isbn=978-0-03-001667-7 |page=500}}</ref> <ref name=":006">{{Cite book |last=Brown |first=William P. |url=https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |title=The Seven Pillars of Creation: The Bible, Science, and the Ecology of Wonder |date=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-973079-7 |location=Oxford, England |page=25 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142933/https://books.google.com/books?id=zce500t8puUC&pg=PA25 |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":007">{{Cite book |last=MacBeath |first=Alastair |url=https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |title=Tiamat's Brood: An Investigation Into the Dragons of Ancient Mesopotamia |date=1999 |publisher=Dragon's Head |isbn=978-0-9524387-5-5 |page=41 |access-date=April 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326142947/https://books.google.com/books?id=uobfAAAAMAAJ |archive-date=March 26, 2023 |url-status=live}}</ref> <ref name=":008">{{Cite book |last=James |first=E. O. |url=https://archive.org/details/theworshipoftheskygod/ |title=The Worship of the Sky-God: A Comparative Study in Semitic and Indo-European Religion |date=1963 |publisher=University of London Press |series=Jordan Lectures in Comparative Religion |location=London, England |pages=24, 27f}}</ref> <ref name="Lambert1964">{{Cite journal |last=Lambert |first=W. G. |date=1964 |title=E. O. James: The worship of the Skygod: A comparative study in Semitic and Indo-European religion. (School of Oriental and African Studies, University of London. Jordan Lectures in Comparative Religion, vi.) viii, 175 pp. London: University of London, the Athlone Press, 1963. 25s. |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |location=London, England |publisher=University of London |volume=27 |issue=1 |pages=157–158 |doi=10.1017/S0041977X00100345}}</ref> <ref name=steinicke_sakiel2007>{{cite book |first1=Wolfgang |last1=Steinicke |first2=Richard |last2=Jakiel |title=Galaxies and how to observe them |series=Astronomers' observing guides |publisher=Springer |date=2007 |isbn=978-1-85233-752-0 |page=[https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei/page/94 94] |url=https://archive.org/details/galaxieshowtoobs0000stei |url-access=registration}}</ref> <ref name="ask-astro">{{cite news |last1=Coffey |first1=Jeffrey |work=Universe Today |title=How big is the Milky Way? |url=http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |access-date=November 28, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924002929/http://www.universetoday.com/75691/how-big-is-the-milky-way/ |archive-date=September 24, 2013}}</ref> <ref name="nbcnews1">{{cite press release |author=David Freeman |title=The Milky Way galaxy may be much bigger than we thought |url=https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |date=May 25, 2018 |publisher=[[CNBC]] |access-date=August 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813182050/https://www.nbcnews.com/mach/science/milky-way-galaxy-may-be-much-bigger-we-thought-ncna876966 |archive-date=August 13, 2018 |url-status=live}}</ref> <ref name="rpi2015">{{cite press release |author=Mary L. Martialay |title=The Corrugated Galaxy{{snd}}Milky Way May Be Much Larger Than Previously Estimated |url=http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |date=March 11, 2015 |publisher=[[Rensselaer Polytechnic Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313123405/http://news.rpi.edu/content/2015/03/09/rippling-milky-way-may-be-much-larger-previously-estimated |archive-date=March 13, 2015}}</ref> <ref name="croswell2020">{{cite news |url=https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |title=Astronomers have found the edge of the Milky Way at last |work=ScienceNews |first=Ken |last=Croswell |date=March 23, 2020 |access-date=March 27, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324214927/https://www.sciencenews.org/article/astronomers-have-found-edge-milky-way-size |archive-date=March 24, 2020 |url-status=live}}</ref> <ref name="dearson2020">{{cite journal |last=Dearson |first=Alis J. |arxiv=2002.09497 |title=The Edge of the Galaxy |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=2020 |volume=496 |issue=3 |pages=3929–3942 |doi=10.1093/mnras/staa1711 |doi-access=free |bibcode=2020MNRAS.496.3929D |s2cid=211259409 }}</ref> <ref name=villard20120111>{{cite news |first=Ray |last=Villard |title=The Milky Way Contains at Least 100 Billion Planets According to Survey |publisher=HubbleSite.org |date=January 11, 2012 |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |access-date=January 11, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723213047/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2012/07/full/ |archive-date=July 23, 2014}}</ref> <ref name=frommert_kronberg2005>{{cite web |last1=Frommert |first1=H. |last2=Kronberg |first2=C. |date=August 25, 2005 |url=http://messier.seds.org/more/mw.html |title=The Milky Way Galaxy |publisher=SEDS |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512093341/http://seds.org/MESSIER/more/mw.html |archive-date=May 12, 2007}}</ref> <ref name=young2006>{{cite magazine |last=Young |first=Kelly |date=June 6, 2006 |url=https://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |title=Andromeda Galaxy hosts a trillion stars |magazine=New Scientist |access-date=June 8, 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105061511/http://www.newscientist.com/article/dn9282-andromeda-galaxy-hosts-a-trillion-stars.html |archive-date=January 5, 2011}}</ref> <ref name=wethington2010>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |first1=Nicholos |last1=Wethington |access-date=April 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327200757/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |archive-date=March 27, 2010}}</ref> <ref name="science312_1773">{{Cite journal |last1=Levine |first1=E. S. |last2=Blitz |first2=L. |last3=Heiles |first3=C. |doi=10.1126/science.1128455 |title=The spiral structure of the outer Milky Way in hydrogen |journal=Science |volume=312 |issue=5781 |pages=1773–1777 |year=2006 |bibcode=2006Sci...312.1773L |arxiv=astro-ph/0605728 |pmid=16741076 |s2cid=12763199 }}</ref> <ref name=araa28_215>{{Cite journal |last1=Dickey |first1=J. M. |last2=Lockman |first2=F. J. |doi=10.1146/annurev.aa.28.090190.001243 |title=H I in the Galaxy |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=28 |pages=215–259 |year=1990 |bibcode=1990ARA&A..28..215D }}</ref> <ref name=apj702_1472>{{Cite journal |last1=Savage |first1=B. D. |last2=Wakker |first2=B. P. |doi=10.1088/0004-637X/702/2/1472 |title=The extension of the transition temperature plasma into the lower galactic halo |journal=The Astrophysical Journal |volume=702 |issue=2 |pages=1472–1489 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...702.1472S |arxiv=0907.4955|s2cid=119245570 }}</ref> <ref name="Nature-20120111">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cassan |first1=A. |last2=Kubas |first2=D. |last3=Beaulieu |first3=J. -P. |last4=Dominik |first4=M. |last5=Horne |first5=K. |last6=Greenhill |first6=J. |last7=Wambsganss |first7=J. |last8=Menzies |first8=J. |last9=Williams |first9=A. |last10=Jørgensen |doi=10.1038/nature10684 |first10=U. G. |last11=Udalski |first11=A. |last12=Bennett |first12=D. P. |last13=Albrow |first13=M. D. |last14=Batista |first14=V. |last15=Brillant |first15=S. |last16=Caldwell |first16=J. A. R. |last17=Cole |first17=A. |last18=Coutures |first18=C. |last19=Cook |first19=K. H. |last20=Dieters |first20=S. |last21=Prester |first21=D. D. |last22=Donatowicz |first22=J. |last23=Fouqué |first23=P. |last24=Hill |first24=K. |last25=Kains |first25=N. |last26=Kane |first26=S. |last27=Marquette |first27=J. -B. |last28=Martin |first28=R. |last29=Pollard |first29=K. R. |last30=Sahu |first30=K. C. |title=One or more bound planets per Milky Way star from microlensing observations |journal=Nature |volume=481 |issue=7380 |pages=167–169 |date=January 11, 2012 |pmid=22237108 |bibcode=2012Natur.481..167C |arxiv=1202.0903 |s2cid=2614136}}</ref> <ref name=borenstein2011>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |archive-date=February 22, 2011 |date=February 19, 2011 |archive-url=https://archive.today/20110222025002/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/19/AR2011021902211.html |title=Cosmic census finds crowd of planets in our galaxy |agency=[[Associated Press]] |newspaper=[[The Washington Post]] }}</ref> <ref name=nasa20110526>{{cite web |url=http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |title=Free-Floating Planets May be More Common Than Stars |date=February 18, 2011 |publisher=NASA's Jet Propulsion Laboratory |location=Pasadena, CA |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522090224/http://planetquest.jpl.nasa.gov/news/freePlanet.cfm |archive-date=May 22, 2011 |quote=The team estimates there are about twice as many of them as stars. }}</ref> <ref name=arxiv0909.3857>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Sale |first1=S. E. |last2=Drew |first2=J. E. |last3=Knigge |first3=C. |last4=Zijlstra |first4=A. A. |last5=Irwin |first5=M. J. |last6=Morris |first6=R. A. H. |last7=Phillipps |first7=S. |last8=Drake |first8=J. J. |last9=Greimel |first9=R. |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15746.x |title=The structure of the outer Galactic disc as revealed by IPHAS early A stars |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=402 |issue=2 |pages=713–723 |year=2010 |doi-access=free |bibcode=2010MNRAS.402..713S |arxiv=0909.3857 |s2cid=12884630}}</ref> <ref name=mnras371_1_108>{{Cite journal |last1=Connors |first1=Tim W. |last2=Kawata |first2=Daisuke |last3=Gibson |first3=Brad K. |title=N-body simulations of the Magellanic stream |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10659.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=371 |issue=1 |pages=108–120 |year=2006 |doi-access=free |arxiv=astro-ph/0508390 |bibcode=2006MNRAS.371..108C |s2cid=15563258}}</ref> <ref name=coffey>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/the-universe/absolute-magnitude/ |title=Absolute Magnitude |first1=Jerry |last1=Coffey |archive-url=https://web.archive.org/web/20110913181441/http://www.universetoday.com/41041/absolute-magnitude/ |archive-date=September 13, 2011 |date=May 11, 2017}}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{Cite journal |last1=Karachentsev |first1=I. D. |last2=Kashibadze |first2=O. G. |doi=10.1007/s10511-006-0002-6 |title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field |journal=Astrophysics |volume=49 |issue=1 |pages=3–18 |year=2006 |bibcode=2006Ap.....49....3K |s2cid=120973010}}</ref> <ref name="mass">{{cite web |last1=Vayntrub |first1=Alina |date=2000 |url=http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |title=Mass of the Milky Way |work=The Physics Factbook |access-date=May 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140813125916/http://hypertextbook.com/facts/2000/AlinaVayntrub.shtml |archive-date=August 13, 2014}}</ref> <ref name="galmass">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Battaglia |first1=G. |last2=Helmi |first2=A. |last3=Morrison |first3=H. |last4=Harding |first4=P. |last5=Olszewski |first5=E. W. |last6=Mateo |first6=M. |last7=Freeman |first7=K. C. |last8=Norris |first8=J. |last9=Shectman |first9=S. A. |title=The radial velocity dispersion profile of the Galactic halo: Constraining the density profile of the dark halo of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09367.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=433–442 |year=2005 |arxiv=astro-ph/0506102 |bibcode=2005MNRAS.364..433B |volume=364 |issue=2 |doi-access=free |s2cid=15562509}}</ref> <ref name=apjl_1_l72>{{Cite journal |last1=Shen |first1=J. |last2=Rich |first2=R. M. |last3=Kormendy |first3=J. |last4=Howard |first4=C. D. |last5=De Propris |first5=R. |last6=Kunder |first6=A. |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L72 |title=Our Milky Way As a Pure-Disk Galaxy{{snd}}A Challenge for Galaxy Formation |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L72–L76 |year=2010 |pmid= |pmc= |arxiv=1005.0385 |bibcode=2010ApJ...720L..72S |s2cid=118470423}}</ref> <ref name=nrao20090105>{{cite press release |first1=Dave |last1=Finley |first2=David |last2=Aguilar |title=Milky Way a Swifter Spinner, More Massive, New Measurements Show |publisher=National Radio Astronomy Observatory |date=January 5, 2009 |url=http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |access-date=January 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808002256/http://www.nrao.edu/pr/2009/mwrotate/ |archive-date=August 8, 2014}}</ref> <ref name="reid2009">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Moscadelli |first5=L. |last6=Xu |first6=Y. |last7=Zhang |first7=B. |last8=Sato |first8=M. |last9=Honma |first9=M. |title=Trigonometric parallaxes of massive star-forming regions. VI. Galactic structure, fundamental parameters, and noncircular motions |doi=10.1088/0004-637X/700/1/137 |journal=The Astrophysical Journal |volume=700 |issue=1 |pages=137–148 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...700..137R |arxiv=0902.3913 |s2cid=11347166 }}</ref> <ref name="gnedin2010">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Brown |first2=W. R. |last3=Geller |first3=M. J. |last4=Kenyon |first4=S. J. |title=The mass profile of the Galaxy to 80 kpc |doi=10.1088/2041-8205/720/1/L108 |journal=The Astrophysical Journal |volume=720 |issue=1 |pages=L108–L112 |year=2010 |bibcode=2010ApJ...720L.108G |arxiv=1005.2619 |s2cid=119245657}}</ref> <ref name=McMillan2011>{{Cite journal |last1=McMillan |first1=P. J. |title=Mass models of the Milky Way |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18564.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=3 |pages=2446–2457 |date=July 2011 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2446M |arxiv=1102.4340 |s2cid=119100616}}</ref> <ref name="McMillan2016">{{cite journal |last1=McMillan |first1=Paul J. |title=The mass distribution and gravitational potential of the Milky Way |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |date=February 11, 2017 |volume=465 |issue=1 |pages=76–94 |doi=10.1093/mnras/stw2759 |doi-access=free |arxiv=1608.00971 |bibcode=2017MNRAS.465...76M |s2cid=119183093}}</ref> <ref name=ssr100_1_129>{{Cite journal |last1=Gerhard |first1=O. |title=Mass distribution in our Galaxy |journal=Space Science Reviews |volume=100 |issue=1/4 |pages=129–138 |doi=10.1023/A:1015818111633 |bibcode=2002SSRv..100..129G |arxiv=astro-ph/0203110 |year=2002 |s2cid=42162871}}</ref> <ref name="fn3">{{cite magazine |first=Maggie |last=McKee |title=Bar at Milky Way's heart revealed |magazine=New Scientist |date=August 16, 2005 |url=https://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.html |access-date=June 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009132952/http://www.newscientist.com/article/dn7854--bar-at-milky-ways-heart-revealed.htm#.VDaN5_l_uVA |archive-date=October 9, 2014}}</ref> <ref name="Galactic bulge">{{cite news |last1=Grant |first1=J. |last2=Lin |first2=B. |title=The Stars of the Milky Way |date=2000 |url=http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |publisher=Fairfax Public Access Corporation |access-date=May 9, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611185732/http://members.fcac.org/~sol/chview/chv5.htm |archive-date=June 11, 2007}}</ref> <ref name=ReideaSgrb2009>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Reid |first1=M. J. |last2=Menten |first2=K. M. |last3=Zheng |first3=X. W. |last4=Brunthaler |first4=A. |last5=Xu |first5=Y. |title=A trigonometric parallax of Sgr B2 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/1548 |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=1548–1553 |date=November 2009 |bibcode=2009ApJ...705.1548R |arxiv=0908.3637|s2cid=1916267 }}</ref> <ref name="vanhollebeke09">{{Cite journal |last1=Vanhollebeke |first1=E. |last2=Groenewegen |first2=M. A. T. |last3=Girardi |first3=L. |title=Stellar populations in the Galactic bulge. Modelling the Galactic bulge with TRILEGAL |doi=10.1051/0004-6361/20078472 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=498 |issue=1 |pages=95–107 |date=April 2009 |bibcode=2009A&A...498...95V |arxiv=0903.0946|s2cid=125177722 }}</ref> <ref name="majaess10">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. |date=March 2010 |page=55 |volume=60 |issue=1 |journal=Acta Astronomica |title=Concerning the Distance to the Center of the Milky Way and Its Structure |bibcode=2010AcA....60...55M |arxiv=1002.2743}}</ref> <ref name=Jones2004>{{cite book |title=An Introduction to Galaxies and Cosmology |pages=50–51 |publisher=Cambridge University Press |date=2004 |isbn=978-0-521-54623-2 |first1=Mark H. |last1=Jones |first2=Robert J. |last2=Lambourne |first3=David John |last3=Adams |url=https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |access-date=August 23, 2020 |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326143523/https://books.google.com/books?id=36K1PfetZegC&pg=PA50 |url-status=live }}</ref> <ref name=boehle2016>{{cite journal |last1=Boehle |first1=A. |title=An Improved Distance and Mass Estimate for SGR A* from a Multistar Orbit Analysis |last2=Ghez |first2=A. M. |last3=Schödel |first3=R. |last4=Meyer |first4=L. |last5=Yelda |first5=S. |last6=Albers |first6=S. |last7=Martinez |first7=G. D. |last8=Becklin |first8=E. E. |last9=Do |first9=T.|last10=Lu|first10=J. R. |last11=Matthews |first11=K. |last12=Morris |first12=M. R. |last13=Sitarski |first13=B. |last14=Witzel |first14=G. |journal=The Astrophysical Journal |date=October 3, 2016 |volume=830 |issue=1 |page=17 |doi=10.3847/0004-637X/830/1/17 |arxiv=1607.05726 |bibcode=2016ApJ...830...17B |hdl=10261/147803 |s2cid=307657 |url=https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202115020/https://authors.library.caltech.edu/70841/1/Boehle_2016_ApJ_830_17.pdf |archive-date=December 2, 2017 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> <ref name="Gillessen2016">{{cite journal |last1=Gillessen |first1=Stefan |last2=Plewa |first2=Philipp |last3=Eisenhauer |first3=Frank |last4=Sari |first4=Re'em |last5=Waisberg |first5=Idel |last6=Habibi |first6=Maryam |last7=Pfuhl |first7=Oliver |last8=George |first8=Elizabeth |last9=Dexter |first9=Jason|last10=von Fellenberg|first10=Sebastiano |last11=Ott |first11=Thomas |last12=Genzel |first12=Reinhard |title=An Update on Monitoring Stellar Orbits in the Galactic Center |date=November 28, 2016 |arxiv=1611.09144 |doi=10.3847/1538-4357/aa5c41 |volume=837 |issue=1 |journal=The Astrophysical Journal |page=30 |bibcode=2017ApJ...837...30G|s2cid=119087402 |doi-access=free }}</ref> <ref name=apj692_2_1075>{{Cite journal |display-authors=1 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |last1=Gillessen |first1=S. |last2=Eisenhauer |first2=F. |last3=Trippe |first3=S. |last4=Alexander |first4=T. |last5=Genzel |first5=R. |last6=Martins |first6=F. |last7=Ott |first7=T. |title=Monitoring stellar orbits around the massive black hole in the Galactic Center |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=692 |issue=2 |pages=1075–1109 |arxiv=0810.4674 |year=2009 |bibcode=2009ApJ...692.1075G|s2cid=1431308 }}</ref> <ref name=apj689_2_1044>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ghez |first1=A. M. |last2=Salim |first2=S. |last3=Weinberg |first3=N. N. |last4=Lu |first4=J. R. |last5=Do |first5=T. |last6=Dunn |first6=J. K. |last7=Matthews |first7=K. |last8=Morris |first8=M. R. |last9=Yelda |first9=S. | last10=Becklin |doi=10.1086/592738 | first10=E. E. |last11=Kremenek |first11=T. |last12=Milosavljevic |first12=M. |last13=Naiman |first13=J. |title=Measuring distance and properties of the Milky Way's central supermassive black hole with stellar orbits |journal=The Astrophysical Journal |volume=689 |issue=2 |pages=1044–1062 |date=December 2008 |bibcode=2008ApJ...689.1044G |arxiv=0808.2870|s2cid=18335611 }}</ref> <ref name=blandford1999>{{cite conference |first=R. D. |last=Blandford |title=Origin and Evolution of Massive Black Holes in Galactic Nuclei |conference=Galaxy Dynamics, proceedings of a conference held at Rutgers University, ASP Conference Series |location=Rutgers University |date=August 8–12, 1998 |volume=182 |publication-date=August 1999 |bibcode=1999ASPC..182...87B |arxiv=astro-ph/9906025}}</ref> <ref name=frolov_zelnikov2011>{{cite book |first1=Valeri P. |last1=Frolov |first2=Andrei |last2=Zelnikov |title=Introduction to Black Hole Physics |publisher=Oxford University Press |date=2011 |pages=11, 36 |isbn=978-0-19-969229-3 |url=https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&pg=PA34 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810210832/https://books.google.com/books?id=r_l5AK9DdXsC&lpg=PA34 |archive-date=August 10, 2016}}</ref> <ref name="Cabrera-Lavers08">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Cabrera-Lavers |first1=A. |last2=González-Fernández |first2=C. |last3=Garzón |first3=F. |last4=Hammersley |first4=P. L. |last5=López-Corredoira |first5=M. |title=The long Galactic bar as seen by UKIDSS Galactic plane survey |doi=10.1051/0004-6361:200810720 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=491 |issue=3 |pages=781–787 |date=December 2008 |bibcode=2008A&A...491..781C |arxiv=0809.3174|s2cid=15040792 }}</ref> <ref name="nishiyama06">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Nishiyama |first1=S. |last2=Nagata |first2=T. |last3=Baba |first3=D. |last4=Haba |first4=Y. |last5=Kadowaki |first5=R. |last6=Kato |first6=D. |last7=Kurita |first7=M. |last8=Nagashima |first8=C. |last9=Nagayama |first9=T. |doi=10.1086/429291 |title=A distinct structure inside the Galactic bar |journal=The Astrophysical Journal |volume=621 |issue=2 |pages=L105 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...621L.105N |arxiv=astro-ph/0502058 |s2cid=399710 }}</ref> <ref name="alcock98">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Alcock |first1=C. |last2=Allsman |first2=R. A. |last3=Alves |first3=D. R. |last4=Axelrod |first4=T. S. |last5=Becker |first5=A. C. |last6=Basu |first6=A. |last7=Baskett |first7=L. |last8=Bennett |first8=D. P. |last9=Cook |first9=K. H. |title=The RR Lyrae population of the Galactic Bulge from the MACHO database: mean colors and magnitudes |doi=10.1086/305017 |journal=The Astrophysical Journal |volume=492 |issue=2 |pages=190–199 |year=1998 |bibcode=1998ApJ...492..190A |doi-access=free }}</ref> <ref name="kunder08">{{Cite journal |last1=Kunder |first1=A. |last2=Chaboyer |first2=B. |doi=10.1088/0004-6256/136/6/2441 |title=Metallicity analysis of Macho Galactic Bulge RR0 Lyrae stars from their light curves |journal=The Astronomical Journal |volume=136 |issue=6 |pages=2441–2452 |year=2008 |bibcode=2008AJ....136.2441K |arxiv=0809.1645|s2cid=16046532 }}</ref> <ref name="Drimmel2000">{{cite journal |last1=Drimmel |first1=R. |title=Evidence for a two-armed spiral in the Milky Way |journal=Astronomy & Astrophysics |date=2000 |volume=358 |pages=L13–L16 |bibcode=2000A&A...358L..13D |arxiv=astro-ph/0005241}}</ref> <ref name="fn14">{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=September 12, 2005 |url=http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |title=Introduction: Galactic Ring Survey |publisher=Boston University |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713165515/http://www.bu.edu/galacticring/new_introduction.htm |archive-date=July 13, 2007}}</ref> <ref name="COBE1993">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Kogut |first1=Alan |last2=Lineweaver |first2=C. |last3=Smoot |first3=G. F. |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Banday |first5=A. |last6=Boggess |first6=N. W. |last7=Cheng |first7=E. S. |last8=De Amici |first8=G. |last9=Fixsen |first9=D. J. | last10=Hinshaw | first10=G. |last11=Jackson |first11=P. D. |last12=Janssen |first12=M. |last13=Keegstra |first13=P. |last14=Loewenstein |first14=K. |last15=Lubin |first15=P. |last16=Mather |first16=J. C. |last17=Tenorio |first17=L. |last18=Weiss |first18=R. |last19=Wilkinson |first19=D. T. | last20=Wright | first20=E. L. |title=Dipole anisotropy in the COBE differential microwave radiometers first-year sky maps |doi=10.1086/173453 |journal=The Astrophysical Journal |volume=419 |pages=1–6 |bibcode=1993ApJ...419....1K |arxiv=astro-ph/9312056 |date=December 10, 1993|s2cid=209835274 }}</ref> <ref name="TaylorCordes">{{Cite journal |last1=Taylor |first1=J. H. |last2=Cordes |first2=J. M. |doi=10.1086/172870 |title=Pulsar distances and the galactic distribution of free electrons |journal=The Astrophysical Journal |volume=411 |page=674 |year=1993 |bibcode=1993ApJ...411..674T|doi-access=free }}</ref> <ref name="Benjamin2005">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Benjamin |first1=R. A. |last2=Churchwell |first2=E. |last3=Babler |first3=B. L. |last4=Indebetouw |first4=R. |last5=Meade |first5=M. R. |last6=Whitney |first6=B. A. |last7=Watson |first7=C. |last8=Wolfire |first8=M. G. |last9=Wolff |first9=M. J. |last10=Ignace |first10=R. |last11=Bania |first11=T. M. |last12=Bracker |first12=S. |last13=Clemens |first13=D. P. |last14=Chomiuk |first14=L. |last15=Cohen |first15=M. |last16=Dickey |first16=J. M. |last17=Jackson |first17=J. M. |last18=Kobulnicky |first18=H. A. |last19=Mercer |first19=E. P. |last20=Mathis |first20=J. S. |last21=Stolovy |first21=S. R. |last22=Uzpen |first22=B. |doi=10.1086/491785 |title=First GLIMPSE results on the stellar structure of the Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=630 |issue=2 |pages=L149–L152 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...630L.149B |arxiv=astro-ph/0508325 |s2cid=14782284}}</ref> <ref name="russeil03">{{Cite journal |last1=Russeil |first1=D. |doi=10.1051/0004-6361:20021504 |title=Star-forming complexes and the spiral structure of our Galaxy |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=397 |pages=133–146 |year=2003 |bibcode=2003A&A...397..133R |doi-access=free}}</ref> <ref name="churchwell09">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Churchwell |first1=E. |last2=Babler |first2=B. L. |last3=Meade |first3=M. R. |last4=Whitney |first4=B. A. |last5=Benjamin |first5=R. |last6=Indebetouw |first6=R. |last7=Cyganowski |first7=C. |last8=Robitaille |first8=T. P. |last9=Povich |first9=M. |doi=10.1086/597811 |title=The Spitzer/GLIMPSE surveys: a new view of the Milky Way |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=121 |issue=877 |pages=213–230 |year=2009 |bibcode=2009PASP..121..213C |s2cid=15529740}}</ref> <ref name="majaess09b">{{cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |journal=The Journal of the American Association of Variable Star Observers |title=Searching Beyond the Obscuring Dust Between the Cygnus-Aquila Rifts for Cepheid Tracers of the Galaxy's Spiral Arms |date=2009 |volume=37 |issue=2 |page=179 |bibcode=2009JAVSO..37..179M |arxiv=0909.0897}}</ref> <ref name="lepine10">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lépine |first1=J. R. D. |last2=Roman-Lopes |first2=A. |last3=Abraham |first3=Z. |last4=Junqueira |first4=T. C. |last5=Mishurov |first5=Y. N. |title=The spiral structure of the Galaxy revealed by CS sources and evidence for the 4:1 resonance |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18492.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=414 |issue=2 |pages=1607–1616 |year=2011 |doi-access=free |arxiv=1010.1790 |bibcode=2011MNRAS.414.1607L |s2cid=118477787}}</ref> <ref name=two_arms>{{cite conference |last1=Benjamin |first1=R. A. |title=The Spiral Structure of the Galaxy: Something Old, Something New... |work=Massive Star Formation: Observations Confront Theory |date=2008 |publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series |volume=387 |editor=Beuther, H. |editor2=Linz, H. |editor3=Henning, T. |page=375 |bibcode=2008ASPC..387..375B}}<br />See also {{cite news |url=http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |title=New Images: Milky Way Loses Two Arms |work=Space.com |access-date=June 4, 2008 |date=June 3, 2008 |last1=Bryner |first1=Jeanna |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080604114615/http://www.space.com/scienceastronomy/080603-aas-spiral-arms.html |archive-date=June 4, 2008}}</ref> <ref name=harris2003>{{cite web |first=William E. |last=Harris |date=February 2003 |url=http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |format=text |title=Catalog of Parameters for Milky Way Globular Clusters: The Database |publisher=SEDS |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309172430/http://messier.seds.org/xtra/data/mwgc.dat.txt |archive-date=March 9, 2012}}</ref> <ref name=aaa313_119>{{cite journal |display-authors=1 |last1=Dauphole |first1=B. |last2=Geffert |first2=M. |last3=Colin |first3=J. |last4=Ducourant |first4=C. |last5=Odenkirchen |first5=M. |last6=Tucholke |first6=H.-J. |title=The kinematics of globular clusters, apocentric distances and a halo metallicity gradient |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=313 |pages=119–128 |date=September 1996 |bibcode=1996A&A...313..119D}}</ref> <ref name=apj522>{{Cite journal |last1=Gnedin |first1=O. Y. |last2=Lee |first2=H. M. |last3=Ostriker |first3=J. P. |doi=10.1086/307659 |title=Effects of Tidal Shocks on the Evolution of Globular Clusters |journal=The Astrophysical Journal |volume=522 |issue=2 |pages=935–949 |year=1999 |bibcode=1999ApJ...522..935G |arxiv=astro-ph/9806245 |s2cid=11143134 }}</ref> <ref name="fn5">{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Ibata |first1=R. |last2=Chapman |first2=S. |last3=Ferguson |first3=A. M. N. |last4=Lewis |first4=G. |last5=Irwin |first5=M. |last6=Tanvir |first6=N. |doi=10.1086/491727 |title=On the accretion origin of a vast extended stellar disk around the Andromeda Galaxy |journal=The Astrophysical Journal |volume=634 |issue=1 |pages=287–313 |year=2005 |bibcode=2005ApJ...634..287I |arxiv=astro-ph/0504164 |s2cid=17803544 }}</ref> <ref name="fn6">{{cite web |url=http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |title=Outer Disk Ring? |publisher=SolStation |access-date=May 10, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602133503/http://www.solstation.com/x-objects/gal-ring.htm |archive-date=June 2, 2007}}</ref> <ref name="mcclure-griffiths">{{Cite journal |last1=McClure-Griffiths |first1=N. M. |last2=Dickey |first2=J. M. |last3=Gaensler |first3=B. M. |last4=Green |first4=A. J. |title=A Distant Extended Spiral Arm in the Fourth Quadrant of the Milky Way |doi=10.1086/422031 |journal=The Astrophysical Journal |volume=607 |issue=2 |pages=L127 |year=2004 |arxiv=astro-ph/0404448 |bibcode=2004ApJ...607L.127M|s2cid=119327129 }}</ref> <ref name=overbye2010>{{cite news |first1=Dennis |last1=Overbye |url=https://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |title=Bubbles of Energy Are Found in Galaxy |work=[[The New York Times]] |date=November 9, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110102906/http://www.nytimes.com/2010/11/10/science/space/10galaxy.html?ref=science |archive-date=January 10, 2016}}</ref> <ref name=sz2010>{{cite news |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |title=NASA's Fermi Telescope Finds Giant Structure in our Galaxyl |publisher=[[NASA]] |access-date=November 10, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823224206/http://www.nasa.gov/mission_pages/GLAST/news/new-structure.html |archive-date=August 23, 2014}}</ref> <ref name=apj673_2_864>{{Cite journal |last1=Jurić |first1=M. |last2=Ivezić |first2=Ž. |last3=Brooks |first3=A. |last4=Lupton |first4=R. H. |last5=Schlegel |first5=D. |last6=Finkbeiner |first6=D. |last7=Padmanabhan |first7=N. |last8=Bond |first8=N. |last9=Sesar |first9=B. |last10=Rockosi |first10=C. M. |last11=Knapp |first11=G. R. |last12=Gunn |first12=J. E. |last13=Sumi |first13=T. |last14=Schneider |first14=D. P. |last15=Barentine |first15=J. C. |last16=Brewington |first16=H. J. |last17=Brinkmann |first17=J. |last18=Fukugita |first18=M. |last19=Harvanek |first19=M. |last20=Kleinman |first20=S. J. |last21=Krzesinski |first21=J. |last22=Long |first22=D. |last23=Neilsen |first23=E. H. Jr |last24=Nitta |first24=A. |last25=Snedden |first25=S. A. |last26=York |first26=D. G. |display-authors=1 |doi=10.1086/523619 |title=The Milky Way Tomography with SDSS. I. Stellar Number Density Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=673 |issue=2 |pages=864–914 |date=February 2008 |bibcode=2008ApJ...673..864J |arxiv=astro-ph/0510520 |s2cid=11935446}}</ref> <ref name=Koupelis_Kuhn2007>{{cite book |title=In Quest of the Universe |first1=Theo |last1=Koupelis |first2=Karl F. |last2=Kuhn |page=[https://archive.org/details/inquestofunivers00koup/page/492 492], Fig. 16–13 |url=https://archive.org/details/inquestofunivers00koup |url-access=registration |isbn=978-0-7637-4387-1 |date=2007 |publisher=Jones & Bartlett Publishers}}</ref> <ref name="fn9">{{cite news |last=English |first=Jayanne|author-link=Jayanne English |date=January 14, 2000 |title=Exposing the Stuff Between the Stars |publisher=Hubble News Desk |url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |access-date=May 10, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707181147/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |archive-date=July 7, 2007}}</ref> <ref name="extinction">{{Cite journal |last1=Gillman |first1=M. |last2=Erenler |first2=H. |title=The galactic cycle of extinction |journal=International Journal of Astrobiology |volume=7 |issue=1 |page=17 |year=2008 |doi=10.1017/S1473550408004047 |bibcode=2008IJAsB...7...17G |url=http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |citeseerx=10.1.1.384.9224 |s2cid=31391193 |access-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601165347/http://oro.open.ac.uk/11603/1/S1473550408004047a.pdf |archive-date=June 1, 2019 |url-status=live}}</ref> <ref name="overholt_etal">{{Cite journal |last1=Overholt |first1=A. C. |last2=Melott |first2=A. L. |last3=Pohl |first3=M. |title=Testing the link between terrestrial climate change and galactic spiral arm transit |journal=The Astrophysical Journal |volume=705 |issue=2 |pages=L101–L103 |year=2009 |doi=10.1088/0004-637X/705/2/L101 |bibcode=2009ApJ...705L.101O |arxiv=0906.2777|s2cid=734824 }}</ref> <ref name=garlick2002>{{cite book |last=Garlick |first=Mark Antony |title=The Story of the Solar System |publisher=Cambridge University |date=2002 |isbn=978-0-521-80336-6 |page=[https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 46] |url=https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46}}</ref> <ref name=ut20090527>{{cite web |url=http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |work=Universe Today |title=Formation of the Milky Way |first1=Nicholas |last1=Wethington |date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817161011/http://www.universetoday.com/26749/formation-of-the-milky-way/ |archive-date=August 17, 2014}}</ref> <ref name="Buser">{{Cite journal |last1=Buser |first1=R. |title=The Formation and Early Evolution of the Milky Way Galaxy |doi=10.1126/science.287.5450.69 |bibcode=2000Sci...287...69B |journal=Science |volume=287 |issue=5450 |pages=69–74 |year=2000 |pmid=10615051 }}</ref> <ref name=majaess2009>{{Cite journal |last1=Majaess |first1=D. J. |last2=Turner |first2=D. G. |last3=Lane |first3=D. J. |title=Characteristics of the Galaxy according to Cepheids |doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15096.x |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=398 |pages=263–270 |year=2009 |issue=1 |doi-access=free |bibcode=2009MNRAS.398..263M |arxiv=0903.4206|s2cid=14316644 }}</ref> <ref name=araa35_217>{{Cite journal |last1=Wakker |first1=B. P. |last2=Van Woerden |first2=H. |doi=10.1146/annurev.astro.35.1.217 |title=High-Velocity Clouds |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=35 |pages=217–266 |year=1997 |bibcode=1997ARA&A..35..217W |s2cid=117861711 }}</ref> <ref name=apj679_L21>{{Cite journal |display-authors=1 |last1=Lockman |first1=F. J. |last2=Benjamin |first2=R. A. |last3=Heroux |first3=A. J. |last4=Langston |first4=G. I. |title=The Smith Cloud: A High-Velocity Cloud Colliding with the Milky Way |doi=10.1086/588838 |journal=The Astrophysical Journal |volume=679 |issue=1 |pages=L21–L24 |year=2008 |bibcode=2008ApJ...679L..21L |arxiv=0804.4155|s2cid=118393177 }}</ref> <ref name=science299_5603_65>{{Cite journal |last1=Krauss |first1=L. M. |last2=Chaboyer |first2=B. |title=Age Estimates of Globular Clusters in the Milky Way: Constraints on Cosmology |doi=10.1126/science.1075631 |journal=Science |volume=299 |issue=5603 |pages=65–69 |year=2003 |pmid=12511641 |bibcode=2003Sci...299...65K |s2cid=10814581 }}</ref> <ref name="del_Peloso">{{cite journal |doi=10.1051/0004-6361:20053307 |bibcode=2005A&A...440.1153D |arxiv=astro-ph/0506458 |title=The age of the Galactic thin disk from Th/Eu nucleocosmochronology. III. Extended sample |date=2005 |last1=del Peloso |first1=E. F. |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=440 |issue=3 |pages=1153–1159|s2cid=16484977 }}</ref> <ref name=berkeley20060109>{{cite press release |title=Milky Way Galaxy is warped and vibrating like a drum |publisher=[[University of California, Berkeley]] |date=January 9, 2006 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |access-date=October 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716013619/http://berkeley.edu/news/media/releases/2006/01/09_warp.shtml |archive-date=July 16, 2014}}</ref> <ref name=wong20000414>{{cite news |first=Janet |last=Wong |title=Astrophysicist maps out our own galaxy's end |publisher=University of Toronto |date=April 14, 2000 |url=http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp |access-date=January 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070108183824/http://www.news.utoronto.ca/bin/000414b.asp <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=January 8, 2007}}</ref> <ref name=Montada>{{cite encyclopedia |first1=Josep Puig |last1=Montada |title=Ibn Bajja |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |date=September 28, 2007 |access-date=July 11, 2008 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120728/http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja |archive-date=July 28, 2012}}</ref> <ref name=heidarzadeh2008>{{cite book |first1=Tofigh |last1=Heidarzadeh |pages=[https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599/page/n33 23]–25 |title=A history of physical theories of comets, from Aristotle to Whipple |url=https://archive.org/details/historyphysicalt00heid_599 |url-access=limited |publisher=Springer |date=2008 |isbn=978-1-4020-8322-8}}</ref> <ref name=Livingston>{{Cite journal |first1=John W. |last1=Livingston |title=Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=91 |issue=1 |date=1971 |pages=96–103 [99] |doi=10.2307/600445 |jstor=600445}}</ref> <ref name=pseudoring>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |title=Outer pseudoring in the galaxy |journal=Astronomische Nachrichten |volume=326 |issue=7 |year=2006 |pages=589–605 |doi=10.1002/asna.200585006 |bibcode=2005AN....326Q.599M |arxiv=astro-ph/0510569|s2cid=117118657 }}</ref> <ref name=pseudoring2>{{Cite journal |first1=A. |last1=Mel'Nik |first2=A. |last2=Rautiainen |title=Kinematics of the outer pseudorings and the spiral structure of the Galaxy |journal=Astronomy Letters |volume=35 |issue=9 |date=2005 |pages=609–624 |doi=10.1134/s1063773709090047 |arxiv=0902.3353 |bibcode=2009AstL...35..609M |citeseerx=10.1.1.247.4658|s2cid=15989486 |s2cid-access=free |url=http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110331210949/http://lnfm1.sai.msu.ru/~anna/article/AL09p609.pdf |archive-date= Mar 31, 2011 }}</ref> <ref name=ragep1993>{{cite book |last1=Ragep |first1=Jamil |title=''Nasir al-Din al-Tusi's Memoir on Astronomy'' (''al-Tadhkira fi 'ilm al-hay' a'') |publisher=Springer-Verlag |location=New York |date=1993 |page=129}}</ref> <!-- <ref name=oconnor_robertson2002>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=November 2002 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |title=Galileo Galilei |publisher=University of St. Andrews |access-date=January 8, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Galileo.html |archive-date=May 30, 2012}}</ref> --> <ref name="our_galaxy">{{cite web |last1=Evans |first1=J. C. |date=November 24, 1998 |url=http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |title=Our Galaxy |publisher=George Mason University |access-date=January 4, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120630/http://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm |archive-date=June 30, 2012}}</ref> <ref name=mactutor_albirundi>{{MacTutor Biography | id=Al-Biruni | title=Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni }}<!--source supports this comment, but the source is not published--></ref> <ref name=abbey>{{cite web |last=Abbey |first=Lenny |url=http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130519124426/http://labbey.com/Telescopes/Parsontown.html |title=The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown |publisher=The Compleat Amateur Astronomer |access-date=January 4, 2007 |archive-date=May 19, 2013}}</ref> <ref name=pasp100_6>{{Cite journal |last1=Curtis |first1=H. D. |author-link=Heber Doust Curtis |doi=10.1086/132128 |title=Novae in spiral nebulae and the Island Universe Theory |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=100 |pages=6–7 |year=1988 |bibcode=1988PASP..100....6C |doi-access=free }}</ref> <ref name=weaver>{{cite web |first=Harold F. |last=Weaver |url=http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |title=Robert Julius Trumpler |publisher=National Academy of Sciences |access-date=January 5, 2007 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604/http://www.nap.edu/readingroom/books/biomems/rtrumpler.html |archive-date=June 4, 2012}}</ref> <ref name=apj69_103>{{Cite journal |last1=Hubble |first1=E. P. |author-link=Edwin Hubble |doi=10.1086/143167 |title=A spiral nebula as a stellar system, Messier 31 |journal=The Astrophysical Journal |volume=69 |pages=103–158 |year=1929 |bibcode=1929ApJ....69..103H |doi-access=free }}</ref> <ref name=jrasc83_6>{{cite journal |last=Sandage |first=Allan |author-link=Allan Sandage |title=Edwin Hubble, 1889–1953 |journal=[[Journal of the Royal Astronomical Society of Canada]] |date=1989 |volume=83 |issue=6 |page=351 |bibcode=1989JRASC..83..351S}}</ref> <ref name=shapley_curtis>{{cite journal |title=The Scale of the Universe |last1=Shapley |first1=H. |last2=Curtis |first2=H. D. |journal=Bulletin of the National Research Council |volume=2 |issue=11 |pages=171–217 |date=1921 |bibcode=1921BuNRC...2..171S}}</ref> <ref name="sparke_gallagher">{{cite book |title=Galaxies in the Universe: An Introduction |last1=Sparke |first1=Linda S.|author1-link=Linda Sparke |last2=Gallagher |first2=John S. |page=90 |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46238-9}}</ref> <ref name="nov2013_planet_estimate">{{cite news |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |title=Milky Way Teeming With Billions Of Earth-Size Planets |last=Borenstein |first=Seth |date=November 4, 2013 |work=The Associated Press |publisher=The Huffington Post |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104000409/http://www.huffingtonpost.com/2013/11/04/earth-size-planets_n_4215873.html |archive-date=November 4, 2014}}</ref> <ref name=Kafle2012>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=Kinematics of the Stellar Halo and the Mass Distribution of the Milky Way Using Blue Horizontal Branch Stars |journal=The Astrophysical Journal |volume=761 |issue=2 |date=2012 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/761/2/98 |bibcode=2012ApJ...761...98K |arxiv=1210.7527|s2cid=119303111 }}</ref> <ref name=Kafle2014>{{Cite journal |first1=P.R. |last1=Kafle |first2=S. |last2=Sharma |first3=G.F. |last3=Lewis |first4=J. |last4=Bland-Hawthorn |title=On the Shoulders of Giants: Properties of the Stellar Halo and the Milky Way Mass Distribution |journal=The Astrophysical Journal |volume=794 |issue=1 |date=2014 |page=17 |doi=10.1088/0004-637X/794/1/59 |bibcode=2014ApJ...794...59K |arxiv=1408.1787|s2cid=119040135 }}</ref> }} {{დედამიწის ადგილმდებარეობა}} {{პორტალი|ასტრონომია}} [[კატეგორია:ირმის ნახტომი| ]] [[კატეგორია:სპირალისებური გალაქტიკები]] 82om0lrlgmwtwty8fdayyf1nebptrvr 0 73345 5412247 4831770 2026-06-13T08:53:54Z Gobrona 28077 5412247 wikitext text/x-wiki {{მმ*|მჭადა (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{ტაქსოდაფა | სახელი =მჭადა სოკო | სურათის ფაილი =2009-09-28 Lactarius deliciosus cropped.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | განყოფილება =[[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | რიგი =[[ხრაშუნასოკოსნაირნი]] | ოჯახი =[[ხრაშუნასოკოსებრნი]] | გვარი =[[რძიანა სოკოები]] | სახეობა ='''მჭადა სოკო''' | ლათ = ''Lactarius deliciosus'' ([[L.]]) [[Gray]] (1821) | ვიკისახეობები =Lactarius deliciosus | commons = }} '''მჭადა სოკო''' ({{lang-la|''Lactarius deliciosus''}}) — ქუდიანი სოკო [[რძიანა სოკოები]]ს [[გვარი (ბიოლოგია)|გვარი]]სა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს დედამიწის ყველა კონტინენტს, გარდა [[ანტარქტიდა|ანტარქტიდისა]]. კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა, იხმარება ახალი, დამწნილებული, დამუჟუჟებული და დამარილებული. იზრდება წიწვოვან ტყეებში, მჟავე ნიადაგზე, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად, გაზაფხულიდან შემოდგომამდე. მიკორიზას უპირატესად წარმოქმნის [[ფიჭვი|ფიჭვთან]] და [[ნაძვი|ნაძვთან]]. სოკო პირველად აღწერა შვედმა ბუნებისმეტყველმა [[კარლ ლინე]]მ [[1753]] წელს როგორც ''Agaricus deliciosus''.<ref>Linnaeus, C (1753). Species Plantarum: Tomus II ([[ლაღინური ენა|lat.]]). Holmiae. (Laurentii Salvii). p. 1172.</ref> მიმდინარე [[ბინომიალური ნომენკლატურა|ბინომიალური სახელწოდება]] მიანიჭა ბრიტანელმა მიკოლოგმა [[სემიუელ ფრედერიკ გრეი]]მ [[1821]] წელს.<ref name=Gray1821>{{cite book |last=Gray |first=SF |title=The Natural Arrangement of British Plants |url=https://archive.org/details/anaturalarrange00graygoog |location=London |year=1821 |page=[https://archive.org/details/anaturalarrange00graygoog/page/n636 624]}}</ref> '''სამეცნიერო სინონიმები''': *{{btname|Agaricus deliciosus|[[L.]] (1753)}} *{{btname|Amanita sanguinea|[[Lam.]](1783)}} *{{btname|Galorrheus deliciosus| (L.) [[P.Kumm.]]}} (1871) *{{btname|Lactifluus deliciosus|(L.) [[O.Kuntze]] (1891)}} ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრი — 4-18 სმ, მრგვლად ამობურცული, შემდეგ გაშლილი და ძაბრისებურად ჩაღრმავებული,<ref>{{საქართველოს სოკოები|208}}</ref> შეკეცილი კიდეებით, მოგვიანებით გასწორებული კიდეებით, ზოგჯერ მცირე ზომის ბორცვაკით ცენტრში, გლუვი, მბზინავი, წვიამიან ამინდში წებოვანი, ნარინჯისფერი, მოყვითალო-ჟანგმიწისფერი ან მუქი ნარინჯისფერი. უფრო მუქი კონცენტრული რგოლებითა და ლაქებით. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — მკვრივი, მოყვითალო-ნარინჯისფერი, გადატეხვისას ჯერ სწრაფად წითლდება და შემდეგ მწვანდება.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Davis|first1=R. Michael|url=https://www.worldcat.org/oclc/797915861|title=Field Guide to Mushrooms of Western North America|last2=Sommer|first2=Robert|last3=Menge|first3=John A.|publisher=[[University of California Press]]|year=2012|isbn=978-0-520-95360-4|location=Berkeley|pages=94–95|oclc=797915861}}</ref> გადატეხვისას სოკო გამოყოფს ღია ნარინჯისფერ, რძისმაგვარ სქელ სითხეს (ხილის არომატით), რომელიც რამდენიმე საათის შემდეგ ნაცრისფერ-მწვანე ფერს იღებს. [[ჰიმენოფორი]] — ფირფიტებიანი, ხშირი, თხელი, სუსტად დაღმავალი ფეხთან, ნარინჯისფერ-წითელი, დაჭერისას მწვანდება. [[სოკოს ფეხი|ფეხის]] სიგრძე — 3-7, სისქე — 1,5-2, ქუდის ფერის ან უფრო ღია, ცილინდრული, თანაბარი, ძირისკენ გასქელებული, ფუყე. ზედაპირზე ახასიათებს მცირე ზომის ჩაღრმავებები. ფეხი ზოგჯერ დაფარულია ბუსუსებით. [[სპორების ფხვნილი]] — ყვითელი. [[სპორა|სპორები]] — წაგრძელებულ-ოვალური, 7,1–9,1×6–7,5 [[მკმ]]. <gallery mode="packed" heights="120"> ფაილი:Lactarius deliciosus.jpg ფაილი:2011-11-26 Lactarius deliciosus (L.) Gray 187160.jpg ფაილი:Lactarius deliciosus (32280934474).jpg ფაილი:Lactarius deliciosus 96019215.jpg ფაილი:LACTARIUS DELICIOSUS (L. Fr.) S.F. Gray. (5830470879).jpg ფაილი:2011-11-26 Lactarius deliciosus (L.) Gray 187161.jpg ფაილი:Lactarius deliciosus 1 (1).jpg ფაილი:Lactarius_deliciosus_20100928w.JPG </gallery> == ეკოლოგია და გავრცელება == იზრდება წიწვოვან ტყეებში, მჟავე ნიადაგზე, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად. მიკორიზას უპირატესად წარმოქმნის [[ფიჭვი|ფიჭვთან]]<ref>Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda, Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa: PWRiL, 1985, ISBN 83-09-00714-0.</ref> და [[ნაძვი|ნაძვთან]]. ფართოდაა გავრცელებული [[ჩრდილოეთ ნახევარსფერო]]ს [[ზომიერი სარტყლები|ზომიერ სარტყლებში]] — [[ჩრდილოეთი ამერიკა]], [[ევროპა]], [[ჩრდილოეთი აფრიკა]], [[აზია]] ([[ისრაელი]], [[სომხეთი]], [[აღმოსავლეთი ციმბირი]] და [[ჩინეთი]]).<ref>Jorinde Nuytinck et al.: Descriptions and taxonomy of the Asian representatives of Lactarius sect. Deliciosi. In: Fungal Diversity 22. Juni 2006, abgerufen am 28. Oktober 2021.</ref> [[საქართველო|საქართველოში]] გავრცელებულია ყველგან.<ref>{{cite web|url=http://fungi.biodiversity-georgia.net/lactarius-deliciosus-l-gray|title=Lactarius deliciosus (L.) Gray|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეღნობიოლოგია|accessdate=29 ოქტომბერი, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221030065554/http://fungi.biodiversity-georgia.net/lactarius-deliciosus-l-gray|archivedate=2022-10-30}}</ref> სახეობა შეტანილია [[ჩილე]]ში, [[ავსტრალია]]სა და [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდიაში]]. მისი სამშობლოა სამხრეთ [[პირინეი]]ს ნახევარკუნძული, სადაც ხმელთაშუა ზღვის ნაძვნარის ქვეშ იზრდება. ასევე გვხვდება [[ხმელთაშუა ზღვა|ხმელთაშუა ზღვის აუზში]], [[პორტუგალია]]ში, [[ბულგარეთი|ბულგარეთში]], [[ესპანეთი|ესპანეთში]], [[საბერძნეთი|საბერძნეთში]], [[იტალია]]ში, [[კვიპროსი|კვიპროსში]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]] და ა.შ. მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნებში შეგროვებული ნიმუშების დნმ-ის ანალიზით დადგინდა, რომ მჭადა სოკო ცალკეულ ევროპულ სახეობას მიეკუთვნება და ჩრდილოეთ და [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალური ამერიკის]] სახეობებისგან გენეტიკურად, მორფოლოგიურად და ეკოლოგიურად განსხვავდება.<ref>Nuytinck J, Verbeken A, Miller SL (2007). "Worldwide phylogeny of Lactarius section Deliciosi inferred from ITS and glyceraldehyde-3-phosphate dehydrogenase gene sequences". Mycologia. 99 (6): 820–32.</ref> '''სეზონი''' — აგვისტოდან ოქტომბრამდე.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 336-337, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Marcel Bon: „Pareys Buch der Pilze”, Editura Kosmos, Halberstadt 2012, p. 80-81, ISBN 978-3-440-13447-4</ref> ==მსგავსი სახეობები== <gallery mode="packed" heights="120"> Weinroter Kiefern-Reizker Lactarius sanguifluus.jpg|''[[Lactarius sanguifluus]]'' Lactarius semisanguifluus1597.jpg|''[[Lactarius semisanguifluus]]'' Lactarius torminosus (cropped).jpg|''[[Lactarius torminosus]]'' Lactarius salmonicolor cropped.jpg||''[[Lactarius salmonicolor]]'' Reizker- Fichten (3).JPG|''[[Lactarius deterrimus]]'' 2007-09-12 Lactarius quieticolor 2.jpg|''[[Lactarius quieticolor]]'' Lactarius rubrilacteus 65786.jpg|''[[Lactarius rubrilacteus]]'' </gallery> ==კვებითი ღირებულება== კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა, რომელიც იხმარება ახალი შემწვარი, დამარილებული, დამწნილებული და დამუჟუჟებული სახით. ხშირად ჭიანდება. გავრცელებული აზრის საწინააღმდეგოდ, მჭადა გამოიყენება გამშრალი სახითაც, რა დროსაც სოკო მის არომატსა და გემოს ინარჩუნებს.<ref>Михаил Вишневский. Грибные заготовки. — Проспект, Москва, 2017. — С. 37. — ISBN 978-5-392-25718-8.</ref> გამშრალ მჭადას სუნელადაც ხმარობემ. მჭადა სოკოსგან გამოყვანილია ანტიბიოტიკი [[ლეკტარიოვიოლინი]], რომელიც აფერხებს მრავალი ბაქტერიის განვითარებას ორგანიზმში, მათ შორის [[ტუბერკულიოზი]]ს გამომწვევ ბაქტერიას.<ref>{{Cite web|url=http://www.allgrib.ru/misc.php?7|title=Лечение // Про грибы // Грибы|website=www.allgrib.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006172957/http://www.allgrib.ru/misc.php?7|archive-date=2010-10-06|access-date=2022-02-08|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101006172957/http://www.allgrib.ru/misc.php?7|archivedate=2010-10-06}}</ref><ref>Лекарственные растения и их применение. Изд. 5-е, перераб. и. доп. «Наука и техника». Мн., 1974</ref> ==ადგილობრივი სახელწოდებები== საქართველოს ყველა რეგიონში მჭადას სხვადასხვა სახელით იცნობენ:<ref>{{cite web|url=http://fungi.biodiversity-georgia.net/lactarius-deliciosus-l-gray|title=Lactarius deliciosus (L.) Gray|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია|accessdate=30 ოქტომბერი, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221030065554/http://fungi.biodiversity-georgia.net/lactarius-deliciosus-l-gray|archivedate=2022-10-30}}</ref> *[[იმერეთი]] — '''მჭადა, მჭადიო, მჭადო, ჭადო''' *[[რაჭა]] — '''ჭადო''' *[[სამეგრელო]] — '''მაჭკიდია''' *[[გურია]] — '''სოკომჭადა, ჭადა-ჭადაი''' *[[ზემო აჭარა]] — '''ჭადობაი''' *[[სვანეთი]] — '''ჭადუაი, გუზ''' ==რესურსები ინტერნეტში== {{commonscat-inline|Lactarius deliciosus}} *{{Mycobank|224737}} *{{IndexFungorum|224737}} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:ხრაშუნასოკოსებრნი]] [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] eb01585ft6dmzu2kzqrhq6j2ce0ufuk 0 73717 5412246 5407144 2026-06-13T08:52:24Z Gobrona 28077 5412246 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი =ნაბადასოკო | სურათის ფაილი = Lactarius_torminosus_(cropped).jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = ნაბადასოკო | სამეფო = სოკოები | კლასი =[[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | რიგი =[[ხრაშუნასოკოსნაირნი]] | ოჯახი =[[ხრაშუნასოკოსებრნი]] | გვარი =[[რძიანა სოკოები]] | სახეობა ='''ნაბადასოკო''' | ლათ = {{btname|Lactarius torminosus|([[Schaeff.]]) [[Gray]] (1821)}} | სექციის სახელი = სინონიმები<ref name="urlFungorum synonymy"/> {{collapsible list|title=სია| *{{bt|Agaricus torminosus|[[Schaeff.]] (1774)}} *{{bt|Galorrheus torminosus|(Schaeff.) [[P.Kumm.]] (1871)}} *{{bt|Lactifluus torminosus|(Schaeff.) [[Kuntze]] (1891)}} *{{bt|Agaricus intermedius sensu|[[Krombh.]] (1887)}} *{{bt|Lactarius intermedius sensu|Krombh (1887)}} *{{bt|Agaricus cilicioides|[[Fr.]] (1821)}} *{{bt|Lactarius cilicioides (Fr.) Fr. (1838)}} *{{bt|Galorrheus cilicioides|(Fr.) [[P. Kumm.]] (1871)}} *{{bt|Lactarius torminosus var. cilicioides|(Fr.) [[Quél.]] (1886)}} *{{bt|Lactifluus cilicioides|(Fr.) Kuntze (1891)}} *{{bt|Lactarius torminosus subsp. cilicioides|(Fr.) Konrad & Maubl. (1935)}} *{{bt|Lactarius intermedius Krombh. ex [[Berk.]] & Broome (1881)}} *{{bt|Lactarius cilicioides var. albus [[Peck]] (1885)}} *{{bt|Lactarius cilicioides subsp. intermedius|[[Krombh.]] ex [[Sacc.]] (1887)}} *{{bt|Lactifluus intermedius Krombh. ex|Kuntze (1891)}} *{{bt|Lactarius citriolens var. intermedius|(Krombh. ex Kuntze) Krieglst. (1999)}} *{{bt|Lactarius torminosus f. albida|Killerm. (1933)}} *{{bt|Lactarius torminosus var. gracillimus|[[J.E. Lange]] (1938)}} *{{bt|Lactarius torminosus var. gracillimus J.E. Lange (1940)}} *{{bt|Lactarius torminosus var. typicus [[Kühner]] & [[Romagn.]] (1953)}} *{{bt|Lactarius torminosus var. sublateritius|Kühner & Romagn. (1954)}} *{{bt|Lactarius nordmanensis|[[A.H. Sm.]] (1960)}} *{{bt|Lactarius torminosus var. nordmanensis|(A.H. Sm.) [[Hesler]] & A.H. Sm. (1979)}} }} | commons = }} '''ნაბადასოკო''' ({{lang-la|''Lactarius torminosus''}}) — ქუდიანი სოკო [[რძიანა სოკოები]]ს [[გვარი (ბიოლოგია)|გვარი]]სა. [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრი 5-15 [[სმ]] აღწევს, ამობურცულია, ცენტრში ჩაღრმავებით. ახასიათებს ვარდისფერი და ჟანგმიწისფერი ტონების ნაზავი, ზოგჯერ კი კონცენტრული (წრიული) ზოლები. კიდეები შეკეცილია. ნორჩობაში ბუსუსიანია. ქვედა მხარეს განლაგებულია ხშირი, ხორცისფერი ფირფიტები. ფეხი ცილინდრულია, ღია ფერის, 8 სმ-მდე სიგრძის. დაზიანებისას ნაყოფსხეული გამოყოფს მწარე, თეთრ რძისმაგვარ წვენს, რომელიც ჰაერზე ფერს არ იცვლის (გარდა ნაირსახეობისა ''Lactarius nordmanensis'', რომლის წვენი ყვითლდება). იგი პირველად აღწერა [[იაკობ კრისტიან შეფერი|იაკობ კრისტიან შეფერმა]] 1774 წელს როგორც ''Agaricus torminosus'', ხოლო მოგვიანებით, [[1821]] წელს, [[სემიუელ ფრედერიკ გრეი]]მ ''[[Lactarius]]''-ის ({{lang-ka|რძიანა სოკოები}}) გვარში გადაიტანა. [[2011]] წელს, მოლეკულურმა კვლევებმა და სახეობების ტაქსონომიურმა გადაჯგუფებამ განაპირობა ის, რომ ''Lactarius torminosus'' ოფიციალურად გახდა ლაქტარიუსის გვარის ტიპური სახეობა. ნაბადასოკო ფართოდაა გავრცელებული [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]], [[აფრიკა|აფრიკისა]] და [[ევრაზია|ევრაზიის]] შერეულ ტყეებში. იგი [[მიკორიზა]]ს წარმოქმნის სხვადასხვა სახეობის ხეებთან, განსაკუთრებით — არყის ხესთან. უმად მიღებისას იგი იწვევს საჭმლის მომნელებელი სისტემის მოშლას. [[ტოქსინები]] და მწარე გემო თერმული დამუშავებისას იშლება. ==ტაქსონომია== სოკო პირველად გერმანელმა ბუნებისმეტყველმა, იაკობ კრისტიან შეფერმა [[1774]] წელს აღწერა როგორც ''Agaricus torminosus''.<ref name="Schäffer1774"/> [[1781]] წელს, [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] აღწერა სახეობა, რომელსაც ''Agaricus necator'' უწოდა და მისი ილუსტრაცია საკუთარი ნაშრომის, „Herbier de la France“ პირველ ტომში შეიტანა.<ref name=Bulliard1781/> აღნიშნული სახელწოდება და მისი სინონიმი ''Lactarius necator'', რომელიც [[კრისტიან ჰენდრიკ პერსონი]]ს მიერ [[1800]] წელს ამ სახეობის ''Lactarius''-ის გვარში გადატანის შედეგად წარმოიშვა,<ref name=Persoon1800/> ორივე მიჩნეულია ''Lactarius torminosus''-ის აღმნიშვნელად.<ref name="urlMycoBank: Lactarius necator"/> თავის მხრივ, [[ოტო კუნცე]]მ გადაწყვიტა სახეობა ლაქტიფლუუსის გვარში გადაეტანა, ხოლო [[პაულ კუმერი]] მიიჩნევდა, რომ მისი ადგილი ''Galorrheus''-ის გვარში იყო.<ref name=Kummer1871/> [[Index Fungorum]]-ზე დაყრდნობით,<ref name="urlFungorum synonymy"/> კიდევ ერთ სინონიმს წარმოადგენს [[სემიუელ ფრედერიკ გრეი]]ს მიერ შემოთავაზებული ''Lactarius necans''.<ref name=Gray1821/> სწორედ გრეიმ მიანიჭა სახეობას მისი მიმდინარე სახელწოდება, როდესაც [[1821]] წელს, თავის ნაშრომში „Natural Arrangement of British Plants, იგი ლაქტარიუსის გვარში გადაიტანა.<ref name="urlFungorum synonymy"/><ref name=Gray1821/> [[ლექსემიუელ რეი ჰესლერი|რეი ჰესლერისა]] და [[ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითი|ალექსანდერ სმითის]] 1979 წლის კლასიფიკაციის მიხედვით, ლაქტარიუსის გვარში ''Lactarius torminosus'' ეკუთვნის ''Piperites''-ის ქვეგვარს, ''Piperites''-ის სექციას (რომელშიც იგი ტიპური სახეობაა) და ''Piperites''-ის ქვესექციას. ამ ქვესექციის სახეობები ხასიათდებიან რძისმაგვარი წვენით (იგივე [[ლატექსი]]), რომელიც ჰაერზე დაყოვნებისას არ ყვითლდება და/ან არ ღებავს ყვითლად სოკოს დაზიანებულ ზედაპირს.<ref>Hesler and Smith (1979), [http://quod.lib.umich.edu/f/fung1tc/AAC3719.0001.001/249?rgn=full+text;view=image p. 237.]</ref> ევროპული ლაქტარიუსის სახეობების [[2004]] წლის [[ფილოგენეტიკა|ფილოგენეტიკურმა]] ანალიზმა აჩვენა, რომ ''Lactarius torminosus'' შედის ჯგუფში, რომელიც მოიცავს ''Lactarius torminosulus''-ს, ხოლო ეს ორი სახეობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული იმ ჯგუფთან, რომელიც აერთიანებს სახეობებს ''[[Lactarius tesquorum]]'', ''[[Lactarius scoticus]]'' და ''[[Lactarius pubescens]]''.<ref name=Nuytinck2004/> [[2008]] წელს გამოქვეყნებულმა მოლეკულურმა ანალიზმა დაადასტურა, რომ სახეობები, რომლებიც მანამდე ლაქტარიუსისა და [[ხრაშუნა სოკოები]]ს ({{lang-lat|''Russula''}}) გვარებში იყვნენ განაწილებულნი, სინამდვილეში ოთხ განსხვავებულ ხაზს წარმოადგენდნენ.<ref name=Buyck2008/> [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] ოჯახის სახეობების შემდგომმა რეორგანიზაციამ — ტაქსონომიურმა ცვლილებამ, რომელიც აუცილებელი იყო ხრაშუნა სოკოებისა და ლაქტარიუსის მონოფილეტურობის უზრუნველსაყოფად, მოითხოვა ლაქტარიუსის გვარისთვის ახალი ტიპური სახეობის განსაზღვრა, ვინაიდან წინა ტიპური სახეობა, ''[[Lactarius piperatus]]'' ({{lang-ka|არყა}}), აღმოჩნდა იმ [[კლადი|კლადში]], რომელიც უნდა გადასულიყო ლაქტიფლუუსის გვარში. წინადადება ლაქტარიუსის გვარის შენარჩუნების შესახებ, სადაც ''Lactarius torminosus'' განისაზღვრა ტიპურ სახეობად, მიღებულ იქნა სოკოების ნომენკლატურის კომიტეტის მიერ<ref name=Norvell2011/> და დამტკიცდა [[2011]] წლის საერთაშორისო ბოტანიკურ კონგრესზე.<ref name=Barrie2011/> ეს ცვლილება მინიმუმამდე დაიყვანს „ტაქსონომიურ რღვევას“, რაც საშუალებას აძლევს ყველაზე გავრცელებულ და ცნობილ ლაქტარიუსის სახეობებს, შეინარჩუნონ თავიანთი სახელწოდებები.<ref name=Buyck2010/> სახეობის ეპითეტი ''torminosus'' ნიშნავს „ტანჯვას“ ან „კოლიკის გამომწვევს“, რაც მიანიშნებს კუჭ-ნაწლავის აშლილობაზე, რომელიც სოკოს უმად მიღებას უკავშირდება.<ref name="Roody2003" /> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] — 2-12 სმ დიამეტრის,<ref name=Ammirati1985/> თავდაპირველად ამობურცულია, შემდეგ გაშლილი, ძაბრისებრი ჩაღრმავებით.<ref>{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|250}}</ref> ქუდის კიდე ძლიერ არის შიგნით შეკეცილი; ნორჩობაში კიდეები ქეჩისებრია (დაფარულია ხშირი ბუსუსებით), რაც ქმნის [[საერთო საბურველი|საბურველისებრ]] სტრუქტურას, რომელიც ნაწილობრივ ფარავს ფირფიტებს.<ref name=Arora1986/> ეს ბუსუსები ასაკთან ერთად მცირდება. ქუდის ზედაპირი თავდაპირველად ქეჩისებრია, თუმცა საბოლოოდ ბუსუსები ქრება და ზედაპირი მეტ-ნაკლებად გლუვი ხდება.<ref name=Ammirati1985/> ზედაპირი თავიდან ოდნავ წებოვანია და ახასიათებს მკაფიო კონცენტრული რგოლები; ეს რგოლები მომწიფებისას ფერმკრთალდება.<ref name=McKnight1987/> ქუდის ფერი მერყეობს ვარდისფერ-ნარინჯისფერიდან მკრთალ ვარდისფრამდე; ვარდისფერი ტონების გაქრობასთან ერთად, კიდეებისკენ ფერი ნარინჯისფერი ან მოთეთრო ხდება.<ref name=Ammirati1985/> [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — თეთრი ან ხორცისფერი, მკვრივი და მტვრევადია, თუმცა ასაკთან ერთად რბილდება. გადატეხვისას გამოყოფს თეთრ ან კრემისფერ რძისმაგვარ სითხეს — [[ლატექსი|ლატექსს]], რომელიც ფერს არ იცვლის. ახასიათებს მწარე გემო და სუსტი ან მძაფრი სუნი. [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ოდნავ დაღმავალია, მჭიდროდ განლაგებული, ვიწროა და ზოგჯერ ფეხთან ორად იტოტება. ფერი მოთეთროა, რომელიც მოგვიანებით ვარდისფერ ელფერს იძენს, ხოლო სიბერეში მკრთალ-ყავისფერში გადადის. [[სოკოს ფეხი|ფეხის]] სიგრძე — 1.5–8 სმ, სისქე — 0.6–2 სმ, მყიფე, მეტ-ნაკლებად თანაბარი სიგანის, ცილინდრული ან ძირისკენ შევიწროებული. ზედაპირი მშრალია, გლუვი ან ფქვილისებრი ნადებით დაფარული. ფერი მერყეობს მკრთალი ვარდისფერიდან მოყვითალო ან ნარინჯისფერ-თეთრამდე, ზოგჯერ დამახასათებელია ლაქები. ფეხის შიგთავსი მკვრივია, კრემისფერ-თეთრი, ამოვსებულია რბილი ქსოვილით, თუმცა საბოლოოდ ფუყე ხდება.<ref name=Ammirati1985/> ზოგჯერ ფეხის ფუძესთან, ნიადაგთან შეხების ადგილას, შესამჩნევია თეთრი [[მიცელიუმი]].<ref name="Bessette pp. 257-8">Bessette ''et al''. (2009), pp. 257–58.</ref> [[სპორების ანაბეჭდი]] — კრემისფერიდან მკრთალ-ყვითლამდე. [[სპორები]] — 8–10.2 x 5.8–6.6 [[მკმ]]. ელიფსური, გამჭირვალე, ამილოიდურია, ნაწილობრივ ბადისებრი. [[ბაზიდიუმი|ბაზიდიუმები]] — 30–47.7 x 7.3–8.2 მკმ,<ref name=Ammirati1985/> ოთხსპორიანი, გამჭირვალე, გურზისებრი ან ცილინდრული ფორმის. <gallery mode="packed" heights="120"> ფაილი:Lactarius_torminosus_(3).JPG ფაილი:Lactarius torminosus September 2011.jpg ფაილი:Lactarius_torminosus_041031w.jpg Young_Lactarius_torminosus.JPG ფაილი:Lactarius_torminosus_29110.jpg </gallery> ===ვარიაცია=== [[1960]] წელს [[ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითი|ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითმა]] ჩრდილოეთ ამერიკაში აღწერა სახეობა ''Lactarius nordmanensis'', რომელიც გარეგნულად ძალიან ჰგავს ნაბადასოკოს, თუმცა ახასიათებს უფრო დიდი ზომის სპორები (9–11 x 6.5–8 მკმ). ნაბადასგან განსხვავებით, მას აქვს მოთეთრო რძისმაგვარი წვენი, რომელიც ჰაერზე დაყოვნებისას ნელ-ნელა მკრთალ ყვითელ შეფერილობას იღებს; გარდა ამისა, ეს სითხე ყვითლად ღებავს სოკოს ქსოვილებსა და ქაღალდს.<ref name=Smith1960/> [[1979]] წელს ჰესლერმა და სმითმა ''Lactarius nordmanensis'' არა დამოუკიდებელ სახეობად, არამედ ნაბადასოკოს ვარიაციად გამოაცხადეს..<ref name="S&H pp.277-8"/> ''Lactarius torminosus var. nordmanensis'' დაფიქსირებულია [[აშშ]]-ში ([[კალიფორნია]],<ref name=Methven1985/> [[აიდაჰო]], [[მიჩიგანი]] და [[უისკონსინი]]), [[კანადა]]ში ([[კვებეკი]]) და [[შვეიცარია]]ში. ეს ვარიაცია წააგავს ''Lactarius pubescens var. betulae''-ს, თუმცა მისგან განსხვავდება უფრო გრძელი პლევროცისტიდებით, უფრო დიდი ზომის სპორებით (რომელთაც ოდნავ განსხვავებული ორნამენტაცია აქვთ) და ძლიერ მწარე, მწველი გემოთი.<ref name="S&H pp.277-8">Hesler and Smith (1979), [http://quod.lib.umich.edu/f/fung1tc/aac3719.0001.001/289?view=image&size=100 pp. 277–78.]</ref> ''Lactarius torminosus var. nordmanensis''-ის ჰოლოტიპური ეგზემპლარი სმითმა [[1956]] წელს, აიდაჰოს შტატში, ნორდმანის მახლობლად შეაგროვა.<ref name="urlLactarius nordmanensis; Russulaceae - UofM Herbarium Fungus Collection Database"/> ===მსგავსი სახეობები=== ბუსუსიანი კიდეები, მოვარდისფრო ტონები, მწარე რძისმაგვარი სითხე და არყის ხესთან კავშირი წარმოადგენს საველე პირობებში ნაბადასოკოს იდენტიფიკაციისთვის საიმედო მახასიათებლებს.<ref name=Arora1986/>თუმცა, არსებობს რძიანა სოკოების გვარის რამდენიმე სხვა ბუსუსიანი სახეობა, რომლებშიც ის ხშირად ერევათ, ამიტომ მათ განსასხვავებლად ზოგჯერ მიკროსკოპული მახასიათებლების შესწავლა არის საჭირო. მასთან ახლოს მდგომი სახეობა ''[[Lactarius torminosulus]]'' არის ნაბადასოკოს ჯუჯა ვერსია — [[არქტიკა|არქტიკული]] სახეობა, რომელიც ასოცირებულია [[ქონდარა არყი|ქონდარა არყთან]] ან ''[[Betula glandulosa]]''-თან.<ref name=Knudsen1994/> ''[[Lactarius scrobiculatus]]''-ის ახალგაზრდა ნაყოფსხეულები წააგავს [[ყვითელი პაჭიჭასოკო]]ს, თუმცა მას აქვს თეთრი სითხე, რომელიც ჰაერზე მალევე ყვითლდება, ფეხზე კი შეიმჩნევა პრიალა, ჩაზნექილი ლაქები. ნაკლებად ცნობილი სახეობის, ''Lactarius cilicioides''-ის ქუდი არ არის ზონალური (არ ახასიათებს კონცენტრული რგოლები), ხოლო მისი სპორები უფრო მცირე ზომისაა. ''[[Lactarius pubescens]]'' ვიზუალურად მეტად ჰგავს მას, თუმცა მისი გარჩევა შესაძლებელია უფრო მკრთალი ფერითა და მცირე ზომის სპორებით (6.0–7.5 x 5.0–6.5 მკმ).<ref name=Ammirati1985/> ''[[Lactarius controversus]]''-ის ქუდის კიდე არ არის ისეთივე ბუსუსიანი, ახასიათებს მოთეთრო ან კრემისფერი ფირფიტები და უფრო დიდი სპორები (7.5–10 x 6–7.5 მკმ).<ref name=Evenson1997/> ''[[Lactarius mairei]]''-ს ნაბადას მსგავსი შეფერილობა აქვს, თუმცა იგი უფრო იშვიათია და, როგორც წესი, გვხვდება [[მუხა|მუხის]] ტყეებში, კირიან ნიადაგებზე.<ref name=Roberts2011/> ''[[Lactarius subtorminosus]]'', რომელიც მხოლოდ [[ჩრდილოეთი კაროლინა|ჩრდილოეთ კაროლინასა]] და დასავლეთ კანადაშია დაფიქსირებული,<ref>Bessette ''et al''. (2009), p. 249.</ref> სახელი სწორედ ნაბადასოკოსთან მსგავსების გამო ეწოდა. მისი გარჩევა შესაძლებელია წვენის რბილი (არა მწარე) გემოთი და მცირე ზომის, თითქმის სფერული სპორებით (5.5–7 x 5.5–6.5 მკმ).<ref name=Coker1918/><ref>Hesler and Smith (1979), [http://quod.lib.umich.edu/f/fung1tc/aac3719.0001.001/239?page=root;size=100;view=image p. 227.]</ref> ''[[Lactarius psammicola]]'' იზრდება ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთის ფოთლოვან ტყეებში, ხოლო ''[[Lactarius subvillosus]]'' გვხვდება მუხისა და მარადმწვანე ხეების ტყიან მასივებში.<ref name="Arora1986" /> <gallery mode="packed" heights="91"> ფაილი:15.8.2011-Lactarius citriolens-1.jpg|''[[Lactarius citriolens]]'' ფაილი:Lactarius deliciosus 02.JPG|''[[Lactarius deliciosus]]'' ფაილი:Lactarius glaucescens 157833.jpg|''[[Lactarius glaucescens]]'' ფაილი:Lactarius mairei 29113.jpg|''[[Lactarius mairei]]'' ფაილი:2007-09-23 Lactarius porninsis 1.jpg|''[[Lactarius porninsis]]'' ფაილი:Lactarius-pubescens-2333.jpg|''[[Lactarius-pubescens]]'' ფაილი:Lactarius resimus.jpg|''[[Lactarius resimus]]'' ფაილი:Lactarius salmonicolor G1.jpg|''[[Lactarius salmonicolor]]'' ფაილი:Lactarius scrobiculatus T66.jpg|''[[Lactarius scrobiculatus]]'' ფაილი:Lactarius semisanguifluus1597.jpg|''[[Lactarius semisanguifluus]]'' ფაილი:Lactarius volemus 49842.jpg|''[[Lactarius volemus]]'' ფაილი:2008-11-15 Lactarius zonarius (Bull.) Fr 29114.jpg|''[[Lactarius zonarius]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== ნაბადასოკო გავრცელებულია [[ზომიერი სარტყლები|ჩრდილოეთის ზომიერ]] და ბორეალურ კლიმატურ ზონებში, ზოგჯერ აღწევს [[სუბარქტიკული სარტყელი|სუბარქტიკულ რეგიონებამდეც]]. იგი დაფიქსირებულია [[ჩრდილოეთ აფრიკა]]ში, [[ჩრდილოეთი აზია|ჩრდილოეთ აზიასა]]<ref name="Roberts2011" /> და [[ევროპა]]ში. სახეობა ფართოდ არის გავრცელებული [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში, სადაც ზოგჯერ [[ვერხვი|ვერხვთან]] ერთადაც იზრდება.<ref name="Arora1986" /> ჩრდილოეთ ამერიკაში მისი გავრცელების არეალი ჩრდილოეთით [[იუკონი (ტერიტორია)|იუკონამდე]] და [[ალასკა]]მდე, ხოლო სამხრეთით [[მექსიკა]]მდე აღწევს.<ref name="Schalkwijk-Barendsen1991" /><ref name="Guzman1973" /> [[საქართველო]]ში ნაკლებად არის გავრცელებული.<ref>{{ქსე|7|279}}</ref> ძირითადად იზრდება [[სვანეთსა]] და [[ხევსურეთი|ხევსურეთში]].<ref>{{cite web|url=https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-torminosus-schaeff-gray/|title=Lactarius torminosus (Schaeff.) Gray|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია|accessdate=23 აპრილი, 2026}}</ref> [[მიკორიზა|მიკორიზული]] სოკოა და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ხეების მიერ საკვები ნივთიერებებისა და წყლის ათვისების პროცესში. იგი იზრდება [[არყა|არყის]] ხესთან და [[ცუგა]]სთან შერეულ ტყეებში. აგრეთვე ცნობილია, რომ იგი გვხვდება ურბანულ გარემოშიც, თუკი მახლობლად არყის ხეები იზრდება.<ref name="Ammirati1985" /> [[შოტლანდია]]ში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ამ სახეობის არსებობის ალბათობა უფრო მაღალია ხნიერ არყის ტყეებში, ვიდრე ახალგაზრდა არყის ტყეებში.<ref name="Watling1981" /> [[ნაყოფსხეული]] იზრდება ნიადაგზე, ერთეულებად ან ჯგუფებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე.<ref>{{საქართველოს სოკოები|215}}</ref> იგი შედის [[ციყვი]]ს კვების რაციონში<ref name="Groenwall1984" /> და წარმოადგენს გამრავლების ადგილს ზოგიერთი ბუზის სახეობისთვის, რომლებიც სოკოებით იკვებებიან.<ref name="Shorrocks1980" /> ნაბადასოკოზე შესაძლოა პარაზიტირებდეს ობის სოკო ''Hypomyces lithuanicus'', რომელიც ფირფიტების ზედაპირზე წარმოქმნის კრემისფერ-ჟანგმიწისფერ ან მუქ ყავისფერ მარცვლოვან ან ხავერდოვან მიცელიუმს, რაც იწვევს მათ დეფორმაციას.<ref name="Rogerson1994" /> ==გამოყენება და ტოქსიკურობა== მიუხედავად მასში შემავალი [[ტოქსინები]]სა, [[ფინეთი|ფინეთში]], [[რუსეთი|რუსეთსა]] და [[ჩრდილოეთი ევროპა|ჩრდილოეთ]] და [[აღმოსავლეთი ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპის]] სხვა ქვეყნებში მას საკვებად ამზადებენ ნახევრად მოხარშვის, რამდენიმე დღის განმავლობაში მარილიან წყალში დალბობის ან დამარილების შემდეგ. ფინეთში ამ სოკოს კომერციული დატვირთვაც აქვს და მას გასაყიდად აგროვებენ.<ref name="Vetelainen2008" /> ფინური ნიმუშების კვებითი ღირებულების ანალიზის შედეგად გამოვლინდა შემდეგი კომპონენტები (მშრალი წონის პროცენტული წილი): [[ცილა]] — 17.20%; [[ფოსფორი]] — 0.46%; [[კალციუმი]] — 0.12%; [[მაგნიუმი]] — 0.09%; [[კალიუმი]] — 2.97%; [[ნატრიუმი]] — 0.01%.<ref name="Groenwall1984" /> დიდი რაოდენობით სოკოს უმად მიღებამ, შესაძლოა ენის დამწვრობა გამოიწვიოს.<ref name=Arora1991/> ზოგიერთი ავტორი ამ სახეობას პირდაპირ შხამიანად მოიხსენიებს,<ref name=Roody2003/><ref name=Groves1979/> ან აღნიშნავს, რომ ის იწვევს „მსუბუქ ან ფატალურ გასტროენტერიტს“.<ref name="Elvin-Lewis2003"/> [[1930]] წლის პუბლიკაციაში ჰანს შტაიდლე იტყობინებოდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მიღების შემდეგ სოკო არ აღმოჩნდა ტოქსიკური ერთუჯრედიანი და ცივსისხლიანი ორგანიზმებისთვის, ბაყაყის კანქვეშ შეყვანილმა სოკოს ნაყოფსხეულიდან გამოწურულმა წვენმა გამოიწვია სუნთქვის დარღვევა, დამბლა და, საბოლოოდ, სიკვდილი.<ref name=Steidle1930/> სიმპტომები, რომლებიც, როგორც წესი, ვლინდება უმი სოკოს მიღების შემდეგ, მოიცავს გულისრევას, ღებინებას და მწვავე დიარეას, რომელიც იწყება საკვების მიღებიდან დაახლოებით ერთ საათში. ამ სიმპტომების ერთობლიობამ შესაძლოა გამოიწვიოს დეჰიდრატაცია (გაუწყლოება), კუნთების სპაზმები და [[შოკი|ცირკულატორული კოლაფსი]]. გასტროენტერიტი, როგორც წესი, მკურნალობის გარეშე გადის ორიოდე დღეში.<ref name=Reichl2011/> ==ქიმიური შემადგენლობა== [[ფაილი:Velleral.svg|მინი|250პქ|სესკვიტერპენ ველერალის სტრუქტურა]] მიიჩნევა, რომ ნაბადასოკოს ტოქსიკურობაზე პასუხისმგებელია მძაფრი გემოს მქონე ნივთიერება — ველერალი, რომლის კონცენტრაცია სოკოში 0.16 მგ/გ-ს შეადგენს. ველერალი წარმოადგენს სტეარინ-ველუტინალის დამშლელ პროდუქტს. დაზიანებული სარძევეებიდან (სპეციალიზებული ჰიფური უჯრედები, რომლებიც სოკოს წვენს გამოიმუშავებენ) ჟონავს ნივთიერება-პრეკურსორები, რომელთა დაშლის პროდუქტებიც მოქმედებენ როგორც თავდაცვითი აგენტები; ისინი ტოქსიკურია ადამიანისთვის და ეფექტურად აფრთხობენ გარკვეულ [[ხერხემლიანები|ხერხემლიანებს]], რომლებმაც შესაძლოა სოკო შეჭამონ.<ref name=Camazine1984/> ლაქტარანის ტიპის [[ლაქტონები|ლაქტონი]] 15-ჰიდროქსიბლენინ A ერთ-ერთია იმ რამდენიმე სესკვიტერპენიდან, რომლებსაც ეს სახეობა გამოიმუშავებს. სხვა ლაქტარანები გვხვდება ლაქტარიუსის სხვადასხვა სახეობაში, მაგალითად: ბლენინ A — ''[[Lactarius deliciosus]]''-სა და ''[[Lactarius blennius]]''-ში, ხოლო ლაქტარორუფინ N — ''[[Lactarius rufus]]''-ში.<ref name=Widen1979/> სოკოს სესკვიტერპენები, როგორც წესი, იწარმოება ტოქსინების სახით მტაცებლებისგან თავდაცვისთვის, რის გამოც ზოგიერთ მათგანს გააჩნია ქიმიური თვისებები, რომლებიც შესაძლოა გამოყენებულ იქნას სამედიცინო ქიმიაში.<ref name=Abraham2001/> ნაბადასოკოს ნაყოფსხეული შეიცავს არაერთ სტეროლს, რომელთა შორის ჭარბობს ერგოსტეროლი (სოკოს უჯრედის კედლის კომპონენტი) — ყველა სტეროლის 60.5%. მას მოჰყვება მისი წარმოებულები: ერგოსტა-5,7-დიენ-3-ოლი (17.0%), ერგოსტ-7-ენ-3-ოლი (13.7%) და ერგოსტა-7,22-დიენ-3-ოლი (8.3%).<ref name=Cerri1981/> მკვლევარებმა გამოყვეს 28 აქროლადი ნაერთი, რომლებიც განაპირობებენ სოკოს სუნს. ბევრი მათგანი რვა ნახშირბადოვანი ატომის მქონე [[სპირტი]] და კარბონილური ნაერთია; ძირითადი აქროლადი ნაერთი (დაახლოებით 90%) არის 1-ოქტენ-3-ონი<ref name=Pyysalo1976/> — სოკოებისთვის დამახასიათებელი გავრცელებული ოდორანტი.<ref name="urlCotton"/> ==ლიტერატურა== * {{Cite book |vauthors=Bessette AR, Bessette AE, Harris DB |title=Milk Mushrooms of North America: A Field Guide to the Genus ''Lactarius'' |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |year=2009 |isbn=978-0-8156-3229-0}} * {{Cite book|title=North American Species of ''Lactarius'' |url=https://archive.org/details/northamericanspe0000hesl_q0m7 |vauthors=Hesler LR, Smith AH |year=1979 |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |isbn=978-0-472-08440-1}} ==რესურსები ინტერნეტში== *{{commonscat-inline|Lactarius torminosus}} * {{Mycobank|228133}} *[https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-torminosus-schaeff-gray/ ნადაბა] — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია ==სქოლიო== {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=Abraham2001>{{cite journal |author=Abraham W-R. |title=Bioactive sesquiterpenes produced by fungi: are they useful for humans as well? |journal=Current Medicinal Chemistry |year=2001 |volume=8 |issue=6 |pages=583–606 |pmid=11281843 |doi=10.2174/0929867013373147}}</ref> <ref name=Ammirati1985>{{Cite book |vauthors=Ammirati JF, Traquair JA, Horgen PA |title=Poisonous Mushrooms of Canada: Including other Inedible Fungi |publisher=Fitzhenry & Whiteside in cooperation with Agriculture Canada and the Canadian Government Publishing Centre, Supply and Services Canada |location=Markham, Ontario |year=1985 |pages=275–76 |isbn=978-0-88902-977-4 |url=https://books.google.com/books?id=nhWbsGB7z4cC&pg=PA275}}</ref> <ref name=Arora1986>{{Cite book |last=Arora |first=David |author-link=David Arora |url=https://archive.org/details/arora-david-mushrooms-demystified-a-comprehensive-guide-to-the-fleshy-fungi-ten-speed-press-1986/page/73/mode/2up |title=Mushrooms Demystified: A Comprehensive Guide to the Fleshy Fungi |date=1986 |publisher=Ten Speed Press |isbn=978-0-89815-170-1 |edition=2nd |location=Berkeley, CA |pages=73 |orig-date=1979}}</ref> <ref name=Arora1991>{{Cite book|author=Arora D. |title=All that the Rain Promises and More: A Hip Pocket Guide to Western Mushrooms |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |year=1991 |page=19 |isbn=978-0-89815-388-0 |url=https://books.google.com/books?id=87ct90d4B9gC&pg=PA19}}</ref> <ref name=Barrie2011>{{cite journal |author=Barrie FR. |year=2011 |title=Report of the General Committee: 11 |journal=Taxon |volume=60 |issue=4 |pages=1211–14 |doi=10.1002/tax.604026 |doi-access=free |bibcode=2011Taxon..60.1211B }}</ref> <ref name=Bulliard1781>{{Cite book |author=Bulliard JBF. |year=1781 |title=Herbier de la France |trans-title=Guide to the Herbs of France |volume=1 |location=Paris, France |publisher=Chez l'auteur, Didot, Debure, Belin |pages=1–48, plate 28 |url=https://archive.org/stream/herbierdelafranc148bull#page/28/mode/2up |language=fr}}</ref> <ref name=Buyck2008>{{cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Eberhardt U, Verbeken A, Kauff F |year=2008 |title=Walking the thin line between ''Lactarius'' and ''Russula'': the dilemma of ''Russula'' sect. ''Ochricompactae'' |journal=Fungal Diversity |volume=28 |pages=15–40 |url=http://www.fungaldiversity.org/fdp/sfdp/28-2.pdf }}</ref> <ref name=Buyck2010>{{cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Verbeken A, Walleyn R |title=Proposal 1919: To conserve ''Lactarius'' nom. cons. (Basidiomycota) with a conserved type |journal=Taxon |year=2010 |volume=59 |issue=1 |pages=295–96 |doi=10.1002/tax.591031 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Camazine1984>{{cite journal |vauthors=Camazine S, ((Lupo TL Jr)) |year=1984 |title=Labile toxic compounds of the Lactarii: the role of the laticiferous hyphae as a storage depot for precursors of pungent dialdehydes |journal=Mycologia |volume=76 |issue=2 |pages=355–58 |jstor=3793113 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0076/002/0355.htm |doi=10.2307/3793113|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Cerri1981>{{cite journal |vauthors=Cerri R, de Simone F, Senatore F |year=1981 |title=Sterols from three ''Lactarius'' species |journal=Biochemical Systematics and Ecology |volume=9 |issue=4 |pages=247–48 |doi=10.1016/0305-1978(81)90002-8 |bibcode=1981BioSE...9..247C }}</ref> <ref name=Coker1918>{{cite journal |author=Coker WC. |title=Lactarias of North Carolina |journal=Journal of the Elisha Mitchell Scientific Society |year=1918 |volume=34 |issue=1–2 |pages=1–62 (see p. 18) |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9560048}}</ref> <ref name="Elvin-Lewis2003">{{Cite book |vauthors=Elvin-Lewis MP, Lewis WH |title=Medical Botany: Plants Affecting Human Health |publisher=John Wiley & Sons |location=Chichester, UK |year=2003 |page=61 |isbn=978-0-471-62882-8 |url=https://books.google.com/books?id=ipQmSriMF9sC&pg=PA61}}</ref> <ref name=Evenson1997>{{Cite book |title=Mushrooms of Colorado and the Southern Rocky Mountains |author=Evenson VS. |year=1997 |publisher=Westcliffe Publishers |location=Englewood, Colorado |isbn=978-1-56579-192-3 |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=EAeDeyqZLq0C&pg=PA77}}</ref> <ref name=Gray1821>{{Cite book |title=A Natural Arrangement of British Plants |author=Gray SF. |year=1821 |page=623 |publisher=Baldwin, Cradock, and Joy |location=London, UK |url=https://books.google.com/books?id=g-EYAAAAYAAJ&pg=PA623}}</ref> <ref name=Groenwall1984>{{cite journal |vauthors=Grönwall O, Pehrson Å |year=1984 |title=Nutrient contents in fungi as a primary food of the red squirrel ''Sciurus vulgaris'' L. |journal=Oecologia (Berlin) |volume=64 |issue=2 |pages=230–31 |jstor=4217450 |doi=10.1007/BF00376875 |pmid=28312343 |bibcode=1984Oecol..64..230G |s2cid=28125328 }}</ref> <ref name=Groves1979>{{Cite book |author=Groves JW. |title=Edible and Poisonous Mushrooms of Canada |edition=revised |publisher=Research Branch, Agriculture Canada |location=Ottawa, Canada |year=1979 |pages=[https://archive.org/details/ediblepoisonousm00grov/page/57 57–58] |isbn=978-0-660-10136-1 |url=https://archive.org/details/ediblepoisonousm00grov/page/57 }}</ref> <ref name=Guzman1973>{{cite journal |author=Guzmán G. |year=1973 |title=Some distributional relationships between Mexican and United States mycofloras |journal=Mycologia |pmid=4773309 |volume=65 |issue=6 |pages=1319–30 |jstor=3758146 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0065/006/1319.htm |doi=10.2307/3758146|url-access=subscription }}</ref> <ref name=McKnight1987>{{cite book |vauthors=McKnight VB, McKnight KH |title=A Field Guide to Mushrooms: North America |url=https://archive.org/details/fieldguidetomush00mckn_960 |url-access=registration |series=Peterson Field Guides |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston, Massachusetts |year=1987 |page=[https://archive.org/details/fieldguidetomush00mckn_960/page/n355 337] |isbn=978-0-395-91090-0}}</ref> <ref name=Methven1985>{{cite journal |author=Methven AS. |title=New and interesting species of ''Lactarius'' from California |journal=Mycologia |year=1985 |volume=77 |issue=3 |pages=472–82 |jstor=3793204 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0077/003/0472.htm |doi=10.2307/3793204|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Norvell2011>{{cite journal |author=Norvell LL. |year=2011 |title=Report of the Nomenclature Committee for Fungi: 16 |journal=Taxon |volume=60 |issue=1 |pages=223–26 |doi=10.1002/tax.601023 |doi-access=free |bibcode=2011Taxon..60..223N }}</ref> <ref name=Nuytinck2004>{{cite journal |vauthors=Nuytinck J, Verbeken A, Rinaldi AC, Leonardi M, Pacioni G, Comandini O |year=2004 |title=Characterization of ''Lactarius tesquorum'' ectomycorrhizae on ''Cistus'' sp. and molecular phylogeny of related European ''Lactarius'' taxa |journal=Mycologia |volume=96 |issue=2 |pages=272–82 |pmid=21148854 |jstor=3762063 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0096/002/0272.htm |doi=10.2307/3762063|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Knudsen1994>{{cite journal |vauthors=Knudsen H, Borgen T |year=1994 |title=The ''Lactarius torminosus''-group in Greenland |journal=Mycologia Helvetica |volume=2 |pages=49–56}}</ref> <ref name=Kummer1871>{{Cite book |author=Kummer P. |title=Der Führer in die Pilzkunde |year=1871 |page=125 |publisher=E. Luppe Staude |location=Zerbst, Germany |language=de |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34209694}}</ref> <ref name=Persoon1800>{{Cite book|title=Observationes mycologicae seu Descriptiones tam novorum, quam notabilium fungorum |author=Persoon Christian Hendrik |year=1799 |publisher=Gesnerus, Usterius & Wolfius |location=Leipzig, Germany |page=42 |language=la |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k973699/f54.image.r=persoon.langEN}}</ref> <ref name=Pyysalo1976>{{cite journal |author=Pyysalo H. |title=Identification of volatile compounds in seven edible fresh mushrooms |journal=Acta Chemica Scandinavica B |year=1976 |volume=30 |issue=3 |pages=235–44 |url=http://actachemscand.org/pdf/acta_vol_30b_p0235-0244.pdf |doi=10.3891/acta.chem.scand.30b-0235 |doi-access=free |archive-date=2016-03-14 |access-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314013712/http://actachemscand.org/pdf/acta_vol_30b_p0235-0244.pdf }}</ref> <ref name=Reichl2011>{{cite book |vauthors=Reichl FX, Ritter L |title=Illustrated Handbook of Toxicology |year=2011 |publisher=Thieme |location=Stuttgart, Germany |page=296 |isbn=978-3-13-149591-4 |url=https://books.google.com/books?id=9hHACrSGgyIC&pg=PT296}}</ref> <ref name=Roberts2011>{{cite book |vauthors=Roberts P, Evans S |title=The Book of Fungi |year=2011 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago, Illinois |page=193 |isbn=978-0-226-72117-0}}</ref> <ref name=Rogerson1994>{{cite journal |vauthors=Rogerson CT, Samuels GJ |year=1994 |title=Agaricolous species of ''Hypomyces'' |jstor=3760597 |journal=Mycologia |volume=86 |issue=6 |pages=839–66 |doi=10.2307/3760597 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59350/0086/006/0839.htm|url-access=subscription }}</ref> <ref name=Roody2003>{{Cite book|author=Roody WC. |title=Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |year=2003 |page=107 |isbn=978-0-8131-9039-6 |url=https://books.google.com/books?id=5HGMPEiy4ykC&pg=PA107}}</ref> <ref name="Schäffer1774">{{Cite book |author=Schäffer JC. |title=Fungorum qui in Bavaria et Palatinatu circa Ratisbonam nascuntur icones |trans-title=The Fungi that Grow in Bavaria and the Palatine, around Ratisbon |volume=4 |year=1774 |publisher=Apud J.J. Palmium |location=Erlangen, Germany |pages=7–8 |language=la, de |url=https://archive.org/stream/fungorumquiinbav34schf#page/6/mode/2up}}</ref> <ref name="Schalkwijk-Barendsen1991">{{Cite book |author=Schalkwijk-Barendsen HME. |title=Mushrooms of Western Canada |publisher=Lone Pine Publishing |location=Edmonton, Canada |year=1991 |page=[https://archive.org/details/mushroomsofweste0000scha/page/215 215] |isbn=978-0-919433-47-2 |url=https://archive.org/details/mushroomsofweste0000scha/page/215 }}</ref> <ref name=Shorrocks1980>{{cite journal |vauthors=Shorrocks B, Charlesworth P |title=The distribution and abundance of the British fungal-breeding ''Drosophila'' |url=https://archive.org/details/sim_ecological-entomology_1980-02_5_1/page/60 |journal=Ecological Entomology |year=1980 |volume=5 |issue=1 |pages=61–78 |doi=10.1111/j.1365-2311.1980.tb01124.x|bibcode=1980EcoEn...5...61S |s2cid=85392656 }}</ref> <ref name=Smith1960>{{cite journal |author=Smith AH. |year=1960 |title=Studies of ''Lactarius'' – II. The N.A. species of sections ''Scrobiculus'', ''Crocei'', ''Theiogali'' and ''Vellus'' |jstor=2805123 |journal=Brittonia |volume=12 |issue=4 |pages=306–50 | doi = 10.2307/2805123 |s2cid=1928365 }}</ref> <ref name=Steidle1930>{{cite journal |author=Steidle H. |year=1930 |title=Beiträge zur Toxikologie der höheren Pilze. I. Mitteilung: ''Lactarius torminosus'' (Birkenreizker, Giftreizker) |trans-title=Contributions to the toxicology of the higher mushrooms. 1st note: ''Lactarius torminosus'' |journal=Archiv für Experimentelle Pathologie und Pharmakologie |volume=151 |issue=3–4 |pages=232–252 |doi=10.1007/BF01862466 |s2cid=31744331 |language=de}}</ref> <ref name=Watling1981>{{cite book |author=Watling R. |chapter=Relationships between macromycetes and the development of higher plant communities |veditors=Wicklow DT, Carroll GC |title=The Fungal Community: Its Organization and Role in the Ecosystem |url=https://archive.org/details/isbn_0824769562_2 |year=1981 |pages=[https://archive.org/details/isbn_0824769562_2/page/426 427]–58 |publisher=Marcel Dekker |location=New York |isbn=978-0-8247-6956-7}}</ref> <ref name=Widen1979>{{cite journal |vauthors=Widen KG, Seppa EL |year=1979 |title=15-Hydroxyblennin A, a new lactarane-type sesquiterpene lactone isolated from ''Lactarius torminosus'' |journal=Phytochemistry |volume=18 |issue=7 |pages=1226–27 |doi=10.1016/0031-9422(79)80144-2|bibcode=1979PChem..18.1226W }}</ref> <ref name="urlCotton">{{cite web |author=Cotton S |title=1-Octen-3-ol |url=http://www.chm.bris.ac.uk/motm/octenol/octenolh.htm |work=Molecule of the Month |publisher=University of Bristol, School of Chemistry |access-date=2012-04-29}}</ref> <ref name="urlFungorum synonymy">{{Cite web |title=Species synonymy: ''Lactarius torminosus'' (Schaeff.) Gray |url=http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=228133 |publisher=[[Index Fungorum]]. CAB International |access-date=2012-03-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007222358/http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=228133 |archive-date=2012-10-07 }}</ref> <ref name="urlLactarius nordmanensis; Russulaceae - UofM Herbarium Fungus Collection Database">{{Cite web|url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/i/image/image-idx?id=S-HERB5IC-X-MICH5267%5DMICH5267.TIF |title=''Lactarius nordmanensis''; Russulaceae (MICH5267) |publisher=University of Michigan |work=Herbarium Fungus Collection Database |access-date=2012-04-22}}</ref> <ref name="urlMycoBank: Lactarius necator">{{Cite web|url=http://www.mycobank.org/Biolomics.aspx?Table=Mycobank&MycoBankNr_=355713 |title=''Lactarius necator'' (Bull.) Pers. 1800 |publisher=[[MycoBank]]. International Mycological Association |access-date=2012-04-22}}</ref> <ref name=Vetelainen2008>{{cite report |vauthors=Veteläinen M, Huldén M, Pehu T |title=State of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture in Finland. Second Finnish National Report |work=Country Report on the State of Plant Genetic Resources for Food and Agriculture |date=2008-11-06 |publisher=Ministry of Agriculture and Forestry |location=Sastamala, Finland |page=14 |url=http://www.fao.org/docrep/013/i1500e/Finland.pdf }}</ref> }} [[კატეგორია:რძიანა სოკოები]] [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] eedwrolts4cimxeh41xua0oqampp59k 0 73812 5412189 4670832 2026-06-13T05:00:29Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412189 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ენგელბერტ დოლფუსი | სურათი =Engelbert Dollfuss.png | სურათის ზომა = 200px | ხელმოწერა = | თანამდებობა დაიკავა = [[20 მაისი]], [[1932]] | თანამდებობა დატოვა = [[25 ივლისი]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = [[ვილჰელმ მიკლასი]] | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი= [[კარლ ბურეხი]] | მემკვიდრე = [[კურტ შუშნიგი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი|1892|10|4}} | დაბადების ადგილი= ტექსინგი,[[ავსტრო-უნგრეთი]] | გარდაცვალების თარიღი = {{გარდაცვალების თარიღი და ასაკი|1934|7|25|1892|10|4}} | გარდაცვალების ადგილი= [[ვენა]],[[ავსტრია]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | საარჩევნო ოლქი = | მეუღლე = | მამაკაცი = | პროფესია = | რელიგია = [[კათოლიციზმი]] | პარტია = [[ქრისტიან-სოციალიური პარტია]] შემდგომ [[სამამულო ფრონტი]] | რიგი = ავსტრიის ფედერალური კანცლერი | რიგი2 = | თანამდებობა დაიკავა2 = | თანამდებობა დატოვა2= | წინამორბედი2 = | მემკვიდრე2 = | პრეზიდენტი2= | კანცლერი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = | თანამდებობა დაიკავა3 = | თანამდებობა დატოვა3 = | წინამორბედი3 = | მემკვიდრე3 = | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= }} '''ენგელბერტ დოლფუსი''' ({{lang-de|Engelbert Dollfuß}}; დ. [[4 ოქტომბერი]], [[1892]] — გ. [[25 ივლისი]], [[1934]]) — [[ავსტრიელები|ავსტრიელი]] პოლიტიკური მოღვაწე, ქრისტიან-სოციალური პარტიის ლიდერი. [[ავსტრია|ავსტრიის]] კანცლერი [[1932]]-[[1934]] წლებში. მოკლულია პუტჩისტების მიერ.<ref name=bio>[http://www.vojnik.org/personnel/conservative/6 Энгельберт Дольфус (Dollfuss), 1892—1934 гг.]</ref><ref name=hronos>''Энциклопедия третьего рейха'' Составитель Сергей Воропаев, Редактор Альберт Егазаров, Москва «Локид-Миф», 1996, ISBN 5-87214-023-3 ISBN 5-320-00069-3 Статья «[http://www.fact400.ru/mif/reich/00063.htm#393 Дольфус, Энгельберт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714231051/http://www.fact400.ru/mif/reich/00063.htm#393 |date=2007-07-14 }}</ref> == ადრეული ცხოვრება == ენგელბერტ დოლფუსი დაიბადა [[1892]] წელს ქალაქ [[ტექსინგი|ტექსინგში]] [[ქვემო ავსტრია]]ში ღრმად რელიგიური დედის იოსეფა დოლფუსის ოჯახში (მისი მამის ვინაობა დღემდე უცნობია), დოლფუსს მიღებული ჰქონდა რომაულ კათოლიკური სასულიერო განათლება სასულიერო სემინარიაში მანამდე კი მან დაამათავრა [[ვენის უნივერსიტეტი]]. დოლფუსს ყოველთვის პრობლემები ჰქონდა სიმაღლესთან დაკავშირებით (150 სმ), [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს პერიოდში მას პრობლემები შეექმნა [[ავსტრო-უნგრეთის იმპერია|ავსტრო-უნგრეთის არმიაში]] ჩარიცხვის დროს, თუმცა საბოლოოდ ის მაინც მიიღეს არმიაში და გაგზავნეს სამხრეთ ფრონტზე. [[1918]] წელს ის ტყვედ ჩაიგდეს [[იტალია|იტალიელებმა]], თუმცა მანამდე მან მრავალი გმირობით გამოიჩინა თავი, რისთვისაც სხვადასხვა ხარისხის ჯილდოებიც დაიმსახურა. ომის შემდგომ ის მუშაობდა აგროკულტურის სამინისტროში ფერმერთა ასოციაციის მდივნად. [[1930]] წელს ის შევიდა კონსერვატიულ-ქრისტიანულ- სოციალურ პარტიაში, [[1931]] წელს კი გახდა ავსტრიის რკინიგზათა გენერალური დირექტორი == ავსტრიის კანცლერი == [[1932]] წლის 20 მაისს დოლფუსი გახდა კოალიციური მთავრობის ფედერალური კანცლერი და მიზნად დაისახა [[დიდი დეპრესია|დიდი დეპრესიისაგან]] ავსტრიის დახსნა. პოსტ ვერსალის ავსტრიის ეკონომიკა იყო დემორალიზებული. ავსტრო-უნგრეთის ინდუსტრიის დიდი ნაწილი დარჩა [[იუგოსლავია|იუგოსლავიის]] და [[ჩეხოსლოვაკია|ჩეხოსლოვაკიის ტერიტორიებზე]] [[ვერსალის საზავო ხელშეკრულება (1919)|ვერსალის ზავი]]ს შედეგად. == დოლფუსი როგორც ავსტრიის დიქტატორი == [[1933]] წლის მარტში ავსტრიაში გავარდა სკანდალი საარჩევნო კანონის უსამართლობასთან დაკავშირებით, რასაც მოჰყვა ნაციონალური საბჭოს პრეზიდენტის და ქვეყნის ორი ვიცე პრეზიდენტის გადადგომა. პარლამენტის სესიები გადაიქცნენ უბრალო ფორმალურობებად, რაზეც შიგადაშიგ დოლფუსი თავის განცხადებებში აღნიშნავდა. დოლფუსმა დააკმაყოფილა სამივე პრეზიდენტის თხოვნა გადადგომის შესახებ, როდესაც სხვადასხვა ფორმალობების შემდეგ პარლამენტმა დააპირა შეკრება, მან გააკეთა ოფიციალური განცხადება პარლამენტის უუნარობის შესახებ და პოლიციის ძალით გადაკეტა პარლამენტის შესასვლელი, რითაც ეფექტურად მოსპო [[დემოკრატია]] ავსტრიაში. ამ მომენტიდან ის მართავდა ქვეყანას როგორც დიქტატორი სპეციალური დეკრეტით აბსოლუტური ძალაუფლების შესახებ. მისი ასეთი ქმედების პირველი მიზეზი შეიძლება ყოფილიყო [[ადოლფ ჰიტლერი]]ს კანცლერად გახდომა და [[ნაციზმი|ნაცისტების]] გამარჯვება [[გერმანია]]ში [[1933]] წელს, რაც შესაძლებელი იყო განმეორებულიყო ავსტრიაში. მეორე მიზეზი შეიძლება ყოფილიყო [[საბჭოთა კავშირი]]ს გავლენის გაძლიერება [[ევროპა]]ში. დოლფუსმა [[1933]] წლის ივნისში კანონ გარეშედ გამოაცხადა [[ავსტრიის ნაციონალ-სოციალისტური პარტია]], ოდნავ მოგვიანებით კი ავსტრიის კომუნისტური პარტია. ქრისტიან-სოციალური იდეოლოგიის დროშის ქვეშ მან გადმოიღო ქვეყნის იტალიურ [[ფაშიზმი|ფაშისტური]] მოდელი. == ავსტრო ფაშიზმი == [[ავსტრო ფაშიზმი]]ს მოდელირება მოდის იტალიური ფაშიზმისგან. დოლფუსი იყურებოდა იტალიისკენ მხარდაჭერის მისაღებად, ნაცისტური გერმანიისგან თავის დასაცავად. [[1933]] წლის აგვისტოს ენგელბერტ დოლფუსმა და [[ბენიტო მუსოლინი]]მ მოაწერეს ხელი ავსტრიის დამოუკიდებლობის გარანტიების მიცემას იტალიისგან. მუსოლინი დაინტერესებული იყო ავსტრიის ბუფერულ ზონად გადაქცევით ნაცისტური გერმანიის წინააღმდეგ. დოლფუსს ყოველთვის აღიზიანებდა მისი შედარებები ჰიტლერთან და [[იოსებ სტალინი|სტალინთან]] და დარწმუნებული იყო, რომ ავსტრო-ფაშიზმს მისი მმართველობის ქვეშ და იტალო-ფაშიზმს მუსოლინის მმართველობის ქვეშ ერთად შეეძლოთ დაპირისპირებოდნენ ნაციონალ-სოციალიზმს და [[კომუნიზმი|კომუნიზმს]] ევროპაში. [[1933]] წლის სექტემბერში დოლფუსმა შთანთქა ქრისტიან-სოციალური პარტია და დააარსა [[პარტია სამამულო ფრონტი|სამამულო ფრონტი]], რომლის ბირთვსაც წარმოადგენდა ნაციონალისტური პარამილიტარული „Heimwehr“ და ნაციონალისტურ კონსერვატიული ჯგუფებისგან. == ავსტრიის სამოქალაქო ომი და ახალი კონსტიტუცია == მსოფლიო ეკონომიკურმა კრიზისმა [[1929]]–[[1933]] წლებში ავსტრიამდეც მიაღწია. დეფლაციურმა ღონისძიებებმა, რომელსაც ატარებდა [[ლუდვიგ ფონ მიზესი]] იყო, არაპოპულარული განსაკუთრებით მემარცხენეებში. ზოგიერთ ქალაქში მოხდა მოსახლეობის რადიკალიზაცია. [[1934]] წლის 12 თებერვალს [[ანარქიზმი|ანარქისტებმა]] და [[სოციალიზმი|სოციალისტებმა]] მოაწყვეს შეიარაღებული ბუნტი დინცში. ამავე დღეს ბუნტი მოედო [[ვენა]]ს და სხვა დიდი ქალაქებს (არსებობს ვერსია, რომ მთავრობასა და ოპოზიციის დაპირისპირება იყო გერმანელი ნაცისტი აგენტების ინსპირირებული). [[1934]] წლის [[12 თებერვალი|12 თებერვალს]] ავსტრიის შეიარაღებულმა ძალებმა და ჰეიმვერმა<ref name=Heimwehr>{{lang-de|Heimwehr}} — «Союз защиты Родины» — военизированная организация, существовавшая в Австрии в 1919—1938 годах. Лидер хеймвера вице-канцлер Австрии фон Штаркенберг, соратник Дольфуса</ref> გამოიყენა არტილერია ვენის მუშათა კვარტალების წინააღმდეგ, რამაც გატეხა ამბოხებულთა წინააღმდეგობა. საბოლოო ჯამში სამოქალაქო ომში დაიღუპა 1000 ზე მეტი ადამიანი. [[1934]] წლის მაისში მემარცხენეების დამარცხების შემდეგომ მიღებული იქნა ახალი კონსტიტუცია, რომელიც ეფუძნებოდა კათოლიკურ-სოციალურ პრინციპებს. ახალმა კონსტიტუციამ საბოლოოდ და სრულიად განდევნა ყველანაირი დემოკრატიული ფასეულობები ავსტრიაში. == მკვლელობა == ენგელბერტ დოლფუსი მოკლულ იქნა [[1934]] წლის [[25 ივლისი|25 ივლისს]] 5 ავსტრიელი ნაცისტის მიერ (პოლ ჰადლი, ფენც ჰოლზვებერი, იდო პლანეტა და სხვა), რომლებმაც შეაღწიეს კანცელარიის შენობაში და ესროლეს მას, რითაც უნდა დაწყებულიყო ივლისის პუტჩი.<ref>{{Cite news | url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747609-1,00.html | work=Time | title=AUSTRIA: Death for Freedom | access-date=2021-08-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102143720/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,747609-1,00.html | archivedate=2012-11-02 }}</ref> გეგმა ჩაიშალა ჰეიმვერის შეუპოვრობით, რომელმაც ლოკალური ბრძოლების შემდეგ გაანადგურა ნაცისტური ფორმირებები და იტალიის ინტერვენციის მუქარით, მუსოლინის ბრძანებით იტალიის არმიამ ავსტრიის საზღვრებისკენ დაიძრა იტალიური არმია, დუჩემ ჰიტლერი დაადანაშაულა იტალისთან ომის წარმოებაში ავსტრიის წინააღმდეგ გატარებული ფარული ოპერაციების გამო, რადგან იტალიას ავსტრიისთვის მიცემული ჰქონდა სუვერენიტეტის დაცვის გარანტია. საბოლოო ჯამში ავსტრიაში დააპატიმრეს ყველა ავსტრიელი ნაცისტი, რამაც დროებით გადადო [[ავსტრიის ანშლუსი]]. ენგელბერტ დოლფუსი დაკრძალულია ვენის ჰიდზინგის სასაფლაოზე.<ref>{{cite web|url=http://www.viennatouristguide.at/Friedhoefe/Hietzing/Ehrengraeber/z_dollfuss.htm |title=Vienna Tourist Guide: Dollfuss Hietzinger Friedhof |publisher=Hedwig Abraham }}</ref> ==ლიტერატურა== * Bauman, Vladimír & Hladký, Miroslav ''První zemřel kancléř'', Praha, 1968 * Brožek, Otakar & Horský, Jiří, ''Na dně byla smrt'', Praha, 1968 * Bußhoff, Heinrich, ''Das Dollfuß-Regime in Österreich'' (Berlin: Duncker & Humblot, 1968) * Carsten, F. L., ''The First Austrian Republic 1918-1938'' (Cambridge U.P., 1986) * Dollfuß, Engelbert, ''Dollfuß schafft Arbeit'' [Pamphlet] (Heimatdienst, 1933) * Dreidemy, Lucile: ''Der Dollfuß-Mythos. Eine Biographie des Posthumen.'' Böhlau, Wien 2014, {{ISBN|978-3-205-79597-1}}. * Ender, D, ''Die neue österreichische Verfassung mit dem Text des Konkordates'' (Wien/Leipzig: Österreichischer Bundesverlag, 1935) * Gregory, J. D., ''Dollfuss and his Times'' (Tiptree: Hutchinson & Co. Anchor, 1935) * Höhne, Heinz, Zollin; Barry, Richard (2001), ''The Order of the Death's Head: the Story of Hitler's SS'', Penguin Books {{ISBN|0-14-139012-3}} * Luksan, Martin, Schlösser, Hermann, Szanya, anton (Hrsg.): ''Heilige Scheine – Marco d’Aviano, Engelbert Dollfuß und der österreichische Katholizismus''. Promedia, Wien 2007, {{ISBN|978-3-85371-275-7}}. == რესურსები ინტერნეტში == *[http://www.aeiou.at/aeiou.film.data.film/f029a.mpg Video: Dollfuss gives a speech in Burgenland 1933 (mpeg, 6,1 MB)] *[https://web.archive.org/web/20100327112923/http://www.angeluspress.org/oscatalog/item/8044/dollfuss-an-austrian-patriot ''Dollfuss: An Austrian Patriot'' by Father Johannes Messner] at [http://www.angeluspress.org/ Angelus Press] * [http://purl.org/pressemappe20/folder/pe/004140 Newspaper clippings about Engelbert Dollfuss] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ავსტრიის კანცლერები}} {{ავტორიტეტული წყაროები}} {{DEFAULTSORT:დოლფუსი, ენგელბერტ}} [[კატეგორია:ავსტრიის კანცლერები]] [[კატეგორია:დაბადებული 4 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1892]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 25 ივლისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1934]] [[კატეგორია:ქრისტიანი ფაშისტები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 64mj32qhl8kcu6qmultkew0qdirqfc3 0 81912 5412191 4879775 2026-06-13T05:00:31Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412191 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = იცხაკ რაბინი<br/>צחק רבין | სურათი= Yitzhak Rabin (1986) cropped.jpg | სურათის ზომა = 200px | ხელმოწერა =Yitzhak Rabin Signature.svg | თანამდებობა დაიკავა = [[13 ივლისი]], [[1992]] | თანამდებობა დატოვა = [[4 ნოემბერი]], [[1995]] | პრეზიდენტი = | წინამორბედი= [[იცხაკ შამირი]] | მემკვიდრე = [[შიმონ პერესი]] | დაბადების თარიღი = [[1 მარტი]], [[1922]] | დაბადების ადგილი= [[იერუსალიმი]] | გარდაცვალების თარიღი = [[4 ნოემბერი]], [[1995]] | გარდაცვალების ადგილი=[[თელ-ავივი]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | შვილები= | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია =იუდაიზმი | პარტია = | რიგი = [[ისრაელის პრემიერ-მინისტრი]] | რიგი2 = | თანამდებობა დაიკავა2 = [[3 ივნისი]], [[1974]] | თანამდებობა დატოვა2= [[22 აპრილი]], [[1977]] | წინამორბედი2 = [[გოლდა მეირი]] | მემკვიდრე2 = [[მენახემ ბეგინი]] | პრეზიდენტი2= }} '''იცხაკ რაბინი''' ({{lang-he|יצחק רבין}}; დ. [[1 მარტი]], [[1922]], [[იერუსალიმი]] — გ. [[4 ნოემბერი]], [[1995]], [[თელ-ავივი]]) — [[ისრაელი]]ს პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, გენერალი. ისრაელის მე-5 და მე-11 [[პრემიერ-მინისტრი]]. [[1994]] წელს [[ნობელის პრემიის ლაურეატები მშვიდობის განმტკიცების დარგში|ნობელის პრემიის ლაურეატი მშვიდობის დარგში]]. რაბინი 27 წლის განმავლობაში მსახურობდა, როგორც ჯარისკაცი. თავდაპირველად ის აქტიურად ჩაება ელიტური საბრძოლო დანაყოფის, პალმახის, მოქმედებებსა და ოპერაციებში, რომელიც მიზნად ისახავდა [[ისრაელი|ისრაელის]] სახელმწიფოს დაცვას ისრაელ-არაბეთის ომების მიმდინარეობისას. ასევე, იგი დაინიშნა გენერალური შტაბის უფროსად 6 დღიანი ომის დროს და მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ისრაელის გამარჯვებაში. რაბინი მსახურობდა ისრაელის ელჩად [[შეერთებული შტატები|შეერთებულ შტატებში]] [[1968]]-[[1973]] წლებში, აშშ-ისრაელის ურთიერთობების გაღრმავების პერიოდში. [[1974]] წელს იკავებს [[პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრის]] თანამდებობას და მალევე ხელს აწერს „სინას“ ხელშეკრულებას, რომლითაც ისრაელის შეიარაღებული თავდაცვის ძალებთან ერთად ახორციელებს ორგანიზებულ ოპერაციას ტერორისტების წინააღმდეგ უგანდაში. რაბინს პრემიერ-მინისტრის პოსტის დაკავება მოუწია პირველი პალესტინური პროტესტის პერიოდშიც, რომელიც მიმართული იყო ისრაელის სახელმწიფოს წინააღმდეგ. [[1992]] წელს, უკვე ხელმეორედ აირჩიეს პრემიერ-მინისტრად, რათა ხელი შეეწყო პლატფორმის წარმატებით განხორციელებისათვის, რომელიც ისრაელ-პალესტინის ურთიერთობის მშვიდობიანად მოგვარებას ისახავდა მიზნად. პალესტინასთან დადებული სამშვიდობო ხელშეკრულებების შემდეგ იცხაკ რაბინი და პალესტინის რამდენიმე ლიდერი მშვიდობის დარგში [[ნობელის პრემია|ნობელის პრემიით]] დააჯილდოვეს. [[1995]] წელს, ის მოკლულ იქნა ექსტრემისტ [[იგალ ამირი|იგალ ამირის]] მიერ, რომელიც აქტიურად გმობდა და ეწინააღმდეგებოდა სამშვიდობო ხელშეკრულებების მიღწევის პროცესს ისრაელსა და [[პალესტინა|პალესტინას]] შორის, თუმცა საბოლოო ჯამში, იცხაკ რაბინი დღესდღეობით ისრაელ-პალესტინური მშვიდობის სიმბოლოს წარმოადგენს. ==ბავშვობა და ადრეული წლები== დაიბადა ქალაქ [[იერუსალიმი|იერუსალიმში]] [[1922]] წლის [[1 მარტი|1 მარტს]], სიონისტების ოჯახში, რომლებსაც [[ებრაელები|ებრაელთა]] [[ემიგრაცია|ემიგრაციის]] მესამე ტალღის დროს ევროპიდან პალესტინაში გადასახლება მოუწიათ. მამა ადრეული წლებიდან გაწევრიანებული იყო მარქსისტულ-სიონისტურ პარტიაში და დედაც ძალზედ აქტიურად იყო დაინტერესებული სხვადასხვა პოლიტიკური თუ სოციალური პროცესებით, რომელიც მაშინ მიმდინარეობდა, იყო სიონისტ ქალთა ლიდერი, ერკვეოდა სოფლის მეურნეობის საკითხებშიც, რაც კარგად გამოიყენა იმის მიზეზად, რომ რამდენჯერმე ჩასულიყო პალესტინასა და იერუსალიმში და გაცნობოდა იქ არსებულ სიტუაციას. რაბინი სწავლობდა კადურის სასოფლო-სამეურნეო სკოლაში, სადაც ის გამოირჩეოდა საკუთარი აკადემიური მოსწრებითა და სამაგალითო პიროვნული თვისებებით. თავდაპირველად, მისი ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა საირიგაციო სისტემები და ზოგადად ამ სფეროსთან დაკავშირებული ყველა ასპექტი, თუმცა ამის პარალელურად, სამხედრო სფეროსადმი ინტერესი მასში გაძლიერდა [[1938]] წლის [[არაბები|არაბთა]] აჯანყებების გაუარესების ფონზე. რაბინს და სხვა კადურის სკოლის დაინტერესებულ ახალგაზრდებს სამხედრო საქმეებში გარკვეულ ცოდნას და გამოცდილებას უზიარებდა სერჟანტი, პოლიტიკოსი და ისრაელის შეიარაღებული ძალების მაშინდელი გენერალი იგალ ალონი. 1940 წელს, სკოლის დამთავრებისთანავე, რაბინმა არ მიატოვა საკუთარი პროფესია, დაფინანსებით ჩააბარა კალიფორნიის უნივერსიტეტში და ამავდროულად ის რჩებოდა ერთ-ერთ აქტიურ მებრძოლად პალესტინის საკითხებში. ==საწყისი ნაბიჯები სამხედრო კარიერაში== [[1941]] წელს, ჩრდილოეთ ისრაელში პრაქტიკული სამხედრო წვრთნების შემდეგ, იცხაკ რაბინი უერთდება ახლად ფორმირებულ ელიტურ საბრძოლო დანაყოფს-პალმახს, რომელიც იბრძოდა პალესტინის მანდატისათვის. მას ხელმძღვანელობდა აწ უკვე ზემოხსენებული სერჟანტი [[იგალ ალონი]]. ისინი გადიოდნენ წვრთნებს სხვადასხვა მცირე ზომის ოპერაციებში და არ იქცეოდნენ შესამჩნევად, რადგან ეს გამოიწვევდა დამატებით სახიფათო სცენარებს, გარკვეულ დროს ატარებდნენ ასევე მიწათმოქმედებაშიც, დადიოდნენ ყოველდღიური ტანსაცმლით, უნიფორმის გარეშე და ასევე ერიდებოდნენ საკუთარი საქმიანობის გაზიარებას საზოგადოების სხვა ჯგუფებისათვის. [[1943]] წელს რაბინი გახდა კომანდორი, რომელიც აქტიურად წვრთნიდა საკუთარ დანაყოფს და ასწავლიდა თანამედროვე ომისა და ელვისებური შეტევების ტაქტიკებს. [[მეორე მსოფლიო ომი|მეორე მსოფლიო ომის]] დასრულების შემდეგ პალმახსა და [[ბრიტანეთი|ბრიტანეთის]] ხელისუფლებას შორის ურთიერთობა დაიძაბა, განსაკუთრებით ებრაელთა ემიგრაციის საკითხთან დაკავშირებით. [[1945]] წელს კი რაბინი დაინიშნა პასუხისმგებელ პირად, რომელსაც ევალებოდა იძულებით ემიგრირებული ებრაელების სპეციალური ბანაკებიდან განთავისუფლება. ამის გამო, ის და რამდენიმე ხელშემწყობი პირი დიდი ბრიტანეთის ხელისუფლებამ ხუთი თვით პატიმრობაში ამყოფა, ხოლო განთავისუფლების შემდეგ კი, [[1947]] წელს დაინიშნა პალმახის ელიტური დანაყოფის კომანდორად და ასევე მთავარ ოფიცრად ოპერაციების განხორციელების დროს. ==ქორწინება და ოჯახი== [[1948]] წელს, არაბეთ-ისრაელის ომი დროს, იცხაკ რაბინი დაქორწინდა ლეა შლუზბერგზე, [[თელ-ავივი|თელ-ავივში]]. როდესაც ლეამ სკოლა დაამთავრა ის შეუერთდა პალმახის იმ ჯგუფს, რომელსაც რაბინი მეთაურობდა, ამავდროულად მუშაობდა პალმახის ჟურნალისტ-რეპორტიორად. ისინი თავდაპირველად ცხოვრობდნენ ლეას მშობლებთან ერთად, ხოლო მას შემდეგ, რაც სამხედრო საცხოვრებელი ერგოთ, უკვე ცალკე ცხოვრობდნენ თავიანთ შვილებთან ერთად. ჰყავდათ ორი შვილი. რაბინი იყო არარელიგიური პიროვნება, რომელზეც ამერიკელმა დიპლომატმა დენის როსმა თქვა, {{ციტატა|რაბინი არის ყველაზე სეკულარული ებრაელი, ვისაც აქამდე ისრაელში შევხვედრივარ}} ==ოპერაციული ქმედებები ისრაელის თავდაცვის ძალებში== [[1948]] წლის არაბეთ-ისრაელის ომის დროს რაბინმა ოპერაციები ჩაატარა იერუსალიმში და ეგვიპტურ არმიას ებრძოდა [[ნეგევი|ნეგევში]]. თავდაპირველად ის იყო ჰარელის ბრიგადის, იგივე სამხრეთ იერუსალიმის მხარის კომანდორი, ხელმძღვანელობდა სხვა სამხედრო დანაყოფებსაც, მოგვიანებით შეითავსა შეფის თანამდებობა და სამხრეთის ფრონტზე მოუწია ძალიან ბერვი საომარი მოქმედებების წარმართვა, როგორებიც იყო მაგალითად „იოვი“-სა და „ჰორევი“-ს ოპერაციები ნეგევის უდაბნოში. [[1949]] წლიდან რაბინი შედიოდა დელეგაციაში, რომელიც აწარმოებდა სამხედრო მოლაპარაკებებს [[ეგვიპტე|ეგვიპტესთან]], რუდის კუნძულზე, დღევანდელი [[საბერძნეთი|საბერძნეთის]] განაპირა ტერიტორიაზე. საბოლოო ჯამში, მიაღწიეს შეთანხმებას დემობილიზაციის თაობაზე და ამის შემდეგ, რაბინი გახლდათ პალმახის დანაყოფის ყველაზე გავლენიანი პიროვნება, რომელიც რჩებოდა ისრაელის თავდაცვის ძალებში. აქვე მნიშვნელოვანია ხაზი გავუსვათ მის პოლიტიკურ შეხედულებებსაც, რომ ის იყო მემარცხენე სოციალისტური იდეების მიმდევარი, ემხრობოდა ოპოზიციურ პარტიას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა ისრაელის იმდროინდელ პრემიერ-მინისტრს, [[დავიდ ბენ-გურიონი|დევიდ-ბენ გურიონს]], რის გამოც რაბინს და მის ზოგიერთ თანამოაზრე სამხედრო პირს, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, კარიერული წინსვლის პრობლემები შეექმნათ სხვადასხვა სახელმწიფოებრივ სფეროში. მაგრამ [[1963]] წლიდან, ისრაელის ახალმა პრემიერ-მინისტრმა რაბინი დანიშნა ისრაელის თავდაცვის ძალების შეფად, მას ებარა მთელი სამხედრო სფერო და მასთან დაკავშირებული ყველა საკითხი, პრემიერ-მინისტრი თვალდახუჭული ენდობოდა და მას საკუთარ მარჯენა ხელად მიიჩნევდა. [[1967]] წელს, რაბინის მეთაურობით ისრაელის არმიამ გამარჯვება მოიპოვა 6 დღიან ომში ეგვიპტესთან, [[იორდანია|იორდანიასთნ]] და [[სირია|სირიასთან]]. სწორედ ამ ომის შემდგომ შეიძლება ითქვას, რომ მან მიაღწია მნიშვნელოვან კარიერულ წარმატებას შეიარაღებულ ძალებში და ამაღლდა მისი რეპუტაცია, როგორც „ბატონი სახელად - ეროვნული უსაფრთხოება“(Mr. National Security). ==ელჩობა და შრომის მინისტრის პოსტი== [[1968]] წელს, როდესაც იცხაკ რაბინი შეიარაღებულ ძალებში მსახურების შემდგომ პენსიაზე გავიდა, დაინიშნა სრულუფლებიან ელჩად ამერიკის შეერტებულ შტატებში, სადაც მან 5 წელი იმსახურა. სწორედ ამ პერიოდში გახდა ამერიკა ისრაელის მთავარი იარაღმიმწოდებელი სახელმწიფო, რომელზეც არანაირი ემბარგო და სხვა დამატებითი ხასიათის შემზღუდველი ფაქტორები არ მოქმედებდა. რაბინი წარმატებულად ართმევდა თავს იმ მისიას, რასაც ისრაელში ტერიტორიული სტატუ-ქვოს მხარდაჭერა ერქვა [[ვაშინგტონი|ვაშინგტონის]] მხრიდან. [[1973]] წლის ბოლოს კი არჩეულ იქნა ისრაელის საკანონმდებლო ორგანოს, [[ქნესეთი|ქნესეტის]], შრომითი პარტიის წევრად, ხოლო მალევე, ერთ წელში კი დაინიშნა შრომის მინისტრად. ==პრემიერ-მინისტრობა პირველი ვადით== [[1974]] წელს, [[გოლდა მეირი|გოლდა მეიერი]] ტოვებს პრემიერ-მინისტრის პოსტს და მის ნაცვლად თანამდებობაზე ინიშნება იცხაკ რაბინი. აქვე აღვნიშნოთ, რომ პოსტზე საქმიანობის საწყისი ეტაპიდან მოყოლებული მის მთავარ მიზანს წარმოადგენდა ეკონომიკური სიძლიერე, სოციალური პროგრამების ხელშეწყობა და შეიარაღებული ძალების განვითარება. დაკომპლექტდა კოალიციური მთავრობა, რომელშიც შედიოდა სამოქალაქო უფლებებისათვის მებრძოლი პარტია „რატზ“-ი, დამოუკიდებელი ლიბერალები და სხვა. რელიგიურ ნიადაგზე შექმნილ პარტიებს საწყის ეტაპზე არ ქონდათ გაერთიანებაში შესვლის უფლება, მაგრამ [[1974]] წლის ზაფხულზე კოალიციას შეუერთდა „ეროვნულ-რელიგიური“ პარტიაც. საქმიანობის საწყის ეტაპზე რაბინმა გააფორმა „სინას“ ხელშეკრულება ეგვიპტესთან, [[1975]] წლის [[4 სექტემბერი|4 სექტემბერს]], რითაც ხაზი გაუსვეს იმას, რომ საჭირო იყო კონფლიქტის მშვიდობიანად მოგვარება და არა სამხედრო მოქმედებებითა და საშუალებებით, თუმცა შეთანხმების მიღწევას მნიშვნელოვანი ბიძგი მისცა ამერიკის შეერთებული შტატების მაშინდელმა პრეზიდენტმა, [[ჰენრი კისინჯერი|ჰენრი კისინჯერმა]], კერძოდ, მან თამამად განაცხადა, რომ წინააღმდეგ შემთხვევაში, ამერიკის რეგიონული პოლიტიკა და დიპლომატიური მიმართულებები შეიცვლებოდა ისრაელთან მიმართებაში. ამ შეთანხმებით მოხდა მხარეების მიერ სამხედრო შენაერთების დემილიტარიზაცია, ტერიტორიების გაყოფა, მაგალითად შემდეგნაირად, რომ ისრაელს შეეძლო საკუთარი ზედამხედველობის განხორციელება [[სუეცის არხი|სუეცის არხზე]], გარდა ამისა, აშშ ხელშეკრულების საფუძველზე ისრაელს დაჰპირდა, რომ დიდი რაოდენობით მატერიალურ დახმარებას გაუწევდა. სამშვიდობო მოლაპარაკებათა სერიები მოიცავდა ასევე [[1978]] წლის „კემპ-დევიდი“-სა და [[1979]] წლის ეგვიპტესთან სამშვიდობო ხელშეკრულებების გაფორმების პროცედურებს. იცხაკ რაბინმა მნიშვნელოვანი ოპერაცია ჩაატარა ასევე უგანდაში პალესტინელი შეიარაღებული მებრძოლებისა და ტერორისტული დაჯგუფებების წინააღმდეგ, მათ გვერდს უმაგრებდა ასევე გერმანიის რევოლუციური ჯგუფებიც, რომლებსაც თვითმფრინავით ჩვეულებრივი მოქალაქეები, მგზავრები ჰყავდათ გატაცებული, მაგრამ საბედნიეროდ, რაბინის ბრძანებით ისრაელის თავდაცვის ძალებმა მყისი და ეფექტიანი დისტანციური დაზვერვა განახორციელეს, რომლითაც საბოლოო ჯამში წარმატებით მოახერხეს მშვიდობიანი მოქალაქეების ამ დესტრუქციული ძალებისგან დახსნა. ამ ყველაფრის შემდგომ, [[1977]] წელს, იმართება შეხვედრები რაბინსა და ამერიკის პრეზიდენტ [[ჯიმი კარტერი|ჯიმი კარტერს]] შორის, თუმცა დადგა გარკვეული გაუგებრობის პერიოდი, რაც გამოწვეული იყო შემდეგი ფაქტით, რომ ამავე წელს ისრაელის ერთ-ერთი ტელევიზიის ჟურნალისტმა გამოაქვეყნა იცხაკ რაბინის ანგარიშები, რომელიც გახსნილი იყო აშშ-ს ეროვნულ ბანკში ისრაელის სავალუტო კანონის დარღვევით, რომლის მიხედვითაც მოქალაქეებისათვის აკრძალული იყო უცხოური საბანკო ანგარიშების შენარჩუნება იმ კონკრეტული პერიოდისათვის, რაბინს კი გამოუაშკარავეს ორი ასეთი შემთხვევა, დააკისრეს გარკვეული რაოდენობის ფულადი ჯარიმები. ამ ფაქტმა მის კარიერაზე უარყოფითი ზეგავლენა იქონია. მუშათა პარტია არჩევნებში დამარცხდა. რაბინი ჯერ გადადგა პარტიული ლიდერობიდან, ხოლო [[1977]] წლის [[8 აპრილი|8 აპრილს]] კი დატოვა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობაც. ის საკუთარ საქმიანობას განაგრძობდა მხოლოდ თავდაცვის მინისტრის თანამდებობაზე. ==პრემიერ-მინისტრობა მეორე ვადით== [[1992]] წელს რაბინი აირჩიეს ლეიბორისტული პარტიის თავმჯდომარედ და ამავე წელს პარტიულ არჩევნებში მოახერხა დაემარცხებინა არსებული ხელისუფლება. ეს იყო დრო, როდესაც ხანგრძლივი პოლიტიკური მოღვაწეობის განმავლობაში, რაბინმა პირველად მოახერხა და ჩამოაყალიბა მემარცხენე ლეიბორისტული პარტია, რომელსაც მხარდაჭერას აღუთქვამდა ასევე სოციალ-დემოკრატიული და მწვანეთა პარტიები, თითქმის ყველა მემარცხე და ასევე ულტრაორთოდოქსული რელიგიური პარტიაც. სწორედ [[1992]] წლიდან ბრუნდება რაბინი პრემიერ-მინისტრის პოსტზე მეორე ვადით და შეიძლება ითქვას, რომ ამ დროისათვის მას უკვე შედარებით უკეთესად აქვს გააზრებული ისრაელის სახელმწიფოებრივი მიზნები და ინტერესები და ზოგადად, ის სიტუაცია, რომელიც მიმდინარეობდა ისრაელ-პალესტინის საკითხთან დაკავშირებით. მას შემდეგ, რაც [[1993]] წელს [[ჰეზბოლა|ჰეზბოლამ]] შეტევები მიიტანა ჩრდილოეთ ისრაელზე, რაბინს მოუწია გარკვეული საპასუხო სამხედრო ქმედებების განხორციელება, მაგრამ საბოლოო ჯამში, პალესტინელ მეთაურებთან გააფორმა [[ოსლოს ხელშეკრულება]], რომლითაც მათ მიანიჭა უფლება ღაზას სექტორის, იორდანიისა და ჩრდილოეთ მკვდარი ზღვის სანაპიროების კონტროლისა. გარდა ამისა, პალესტინის ე.წ. გათავისუფლების ორგანიზაციის მეთაურმა, [[იასირ არაფატი|იასერ არაფატმა]], რომელიც მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ამ კონფლიქტის პერიოდში პალესტინის მხრიდან, აღიარა ისრაელის დამოუკიდებლობა და რაბინმაც ცნო პალესტინის დროებითი შეზღუდული ხელისუფლება, რომელსაც სათავეში იასერ არაფატი ედგა. შეთანხმების გაფორმებას ეჭვის თვალით უყურებდა ისრაელის მოსახლეობა და გარკვეულწილად, არ იყვნენ მომხრე მასში გაწერილი ვალდებულებებისა, თვლიდნენ, რომ ისრაელს ამით შეეზღუდებოდა სუვერენიტეტი, მოაწყვეს რამდენიმე საპროტესტო გამოსვლა, მაგრამ იცხაკ რაბინმა კარგად გათვალა ისიც, რომ ამ ხელშეკრულებით ისევ და ისევ მისი მოსახლეობის კეთლდღეობას შეინარჩუნებდა იმ საფრთხის აღკვეთის კუთხით, რასაც ერქვა მაშინდელი [[ტერორიზმი|ისლამური ტერორიზმის]] განხორციელება ისრაელის ტერიტორიაზე. იქიდან გამომდინარე, რომ რაბინი პარლამენტში უმრავლესობას წარმოადგენდა, მალევე მოახერხა ამ ბერკეტით ოპოზიციური პარტიების მხრიდან წაქეზებული საპროტესტო გამოსვლების ჩახშობა და მშვიდობის შენარჩუნება. [[1994]] წელს კი დამატებით გაფორმდა ისრაელ-იორდანული სამშვიდობო ხელშეკრულება, რომელიც ითვალისწინებდა ამ ორ მხარეს შორის სხვადასხვა სახელმწიფოებრივ სფეროში თანამშრომლობას. ==განხორციელებული პოლიტიკური რეფორმები== რაბინმა მნიშვნელოვნად შეცვალა ისრაელის ეკონომიკური სისტემა, განათლებისა და ჯანდაცვის სისტემებიც. მან გადაუხვია ვექტორი ქვეყნის ტრადიციული სოციალური ეკონომიკიდან და გააფართოვა ბიზნესის პრივატიზაციის ხარისხი. მისმა გუნდმა შეიმუშავა სპეციალური პროგრამა, რომელიც უცხოური ქვეყნის საწარმოებს პირდებოდა ეფექტურ საინვესტიციო პირობებს, როგორიცაა მაგალითად, მთავრობის დაფინანსებით გარკვეულ დონზეზე ინვესტორების მიერ ჩადებული ინვესტიციების გაორმაგება და სხვა. სწორედ ამ სფერომ გამოიწვია მაღალ-ტექნოლოგიური წარმოების პროგრესი ისრაელში, რომლითაც ის ერთ-ერთი ლიდერი გახდა მსოფლიოში და შესაბამისად გაიზარდა ქვეყნის [[ეკონომიკა|ეკონომიკაც]]. [[1995]] წელს გატარდა კანონი ეროვნული ჯანდაცვის უზრუნველყოფის შესახებ. სამედიცინო პერსონალს ხელფასები გაუორმაგდა და ისრაელის პერიფერიულ რეგიონებში მასწავლებლების ხელფასებიც 70%-ით გაიზარდა. რაბინის მოღვაწეობის პერიოდში დაიწყო ისრაელის მთავარი გზატკეცილისა და „ბენ გურიონი“-ს აეროპორტის მშენებლობა, რამაც შესაბამისად გამოიწვია სამუშაო ადგილებისა და დასაქმებულთა რიცხვის ზრდა. ==ნობელის პრემია მშვიდობის დარგში== [[1993]] წლის ოსლოს სამშვიდობო ხელშეკრულებების გათვალისწინებით, რომლებიც მიიღეს ნორვეგიელი დიპლომატების ნაწილობრივი შუამავლობით იმ ქალაქში, რომელიც მშვიდობის სიმბოლოდ შეგვიძლია მივიჩნიოთ ისტორიის განმავლობაში, შეთანხმდნენ რა მშვიდობის ჩარჩოზე, რომლითაც გადაჭრეს მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე პრობლემა შუა-აღმოსავლეთში - ისრაელის პრემიერ მინისტრმა რაბინმა, ისრაელის საგარეო საქმეთა მინისტრმა პერესმა და [[პალესტინის განთავისუფლების ორგანიზაცია|პალესტინის განთავისუფლების ორგანიზაციის]] ლიდერმა არაფატმა ერთობლივად მოიპოვეს [[1994]] წლის ნობელის პრიზი. ==მკვლელობა და შემდგომი პერიოდი== 25 წლის ექსტრემისტ ახალგაზრდა სტუდენტს, იგალ ამირს სამშვიდობო ხელშეკრულებების მიმდინარეობისას თვეების განმავლობაში სურდა რაბინის მოკვლა, მაგრამ ამისათვის ის საჭირო მომენტს ელოდებოდა. მისი მოკვლის მთავარ მიზეზს სწორედ ოსლოს ხელშეკრულებები წარმოადგენდა, რადგან ამირი მიიჩნევდა, რომ ამით რაბინი თითქოს ცდილობდა არაბებისათვის ისრაელის ტერიტორიის გადაცემას და მას მოღალატედ, მტრად აღიქვამდა. აქვე უნდა ითქვას, რომ ამ პირზე არც რაბინის დაცვას და მით უმეტეს უსაფრთხოების სამსახურს არანაირი ინფორმაცია აქამდე არ გააჩნდა. საბოლოოდ [[1995]] წლის [[4 ნოემბერი|4 ნოემბერს]], თელ-ავივში, შუა აღმოსავლეთის თემების განხილვის დასრულებისთანავე, იგალ ამირმა დრო იხელთა, რაბინს ჩაუსაფრდა და ცეცხლსასროლი იარაღით ორი ღრმა ჭრილობა მიაყენა. რაბინი მალევე გადაიყვანეს იჩილოვის საავადმყოფოში, თუმცა გადაყვანიდან რამდენიმე წუთში ის გარდაიცვალა. იცხაკ რაბინის მკვლელობის შემდეგ, მისი ქალიშვილი, [[დალია რაბინ-პელოსოფი]], ჩაერთო პოლიტიკურ საქმიანობაში და [[1999]] წელს აირჩიეს ქნესეტის წევრად და წარმოადგენდა ისრაელის ცენტრისტულ პარტიას. [[2001]] წლიდან კი ის განაგრძობდა საკუთარ პოლიტიკურ საქმიანობას უკვე თავდაცვის მინისტრის თანამდებობაზე. ის ხელმძღვანელობს ასევე იცხაკ რაბინის სახელობის ცენტრს და ამით ცდილობს მისი სახელის უკვდავყოფას სიცოცხლის დასრულების შემდეგაც. გარდა ამისა, სახელმწიფო დონეზე ხშირად იმართება იცხაკ რაბინისადმი მიძღვნილი სპეციალური ღონისძიებები და ცერემონიები, რომელზეც შეკრებილი ხალხი შემდეგი ლოზუნგებითა და საამაყო სიმბოლური ფრაზებით გამოდის, როგორებიცაა მაგალითად „იცხაკ რაბინი - მშვიდობის მცველი“, „მშვიდობიანი თაობა“, „არასდროს დაგვავიწყდები“ და სხვა. ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://www.pmo.gov.il/PMOEng/Government/Memorial/PrimeMinisters/Rabin.htm Memorial biography] *[http://www.pmo.gov.il/nr/exeres/BF18509C-3BAA-43E0-BD8B-CDB7DA3001EA.htm Official government biography] *[http://www.otn.com/netking Yitzhak Rabin Condolence and Memorial Website] *[http://www.isracast.com/transcripts/021105a_trans.htm One of the last recorded interviews with Yitzhak Rabin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060316021814/http://www.isracast.com/transcripts/021105a_trans.htm |date=2006-03-16 }} *[https://www.britannica.com/biography/Yitzhak-Rabin The Editors of Encyclopaedia Britannica, Yitzhak Rabin prime minister of Israel, Feb 26, 2020,] *[https://www.independent.co.uk/news/people/obituaryyitzhak-rabin-1580649.html Eric Silver, obituary : Yitzhak Rabin, 6 November 1995] *[http://www.mideastweb.org/bio-rabin.htm Ami Isseroff, Biography of Yitzhak Rabin, Middle East Gateway, 2004] *[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1994/rabin/biographical/ Tore Frängsmyr, Yitzhak Rabin Biographical, Stockholm, 1995] *[https://www.jpost.com/Magazine/Books-Balancing-security-and-necessity-484971 Seth J. Frantzman, New biography paints intimate profile of Yitzhak Rabin, May 5, 2017] *[https://www.tabletmag.com/scroll/230961/rabin-in-a-new-light Rosen, Rabin, In a new light, April 24, 2017] *[https://www.tabletmag.com/jewish-news-and-politics/237536/rabins-mission-to-washington Itamar Rabinovich, Yitzhak Rabin’s mission to Washington, June 20, 2017] *[https://rosenhebrewschool.com/articles/yitzhak-rabin/ Dan Bin Nun, Yitzhak Rabin, January 8, 2019] *[https://books.google.com/googlebooks/about/ Avraham Sela, The decline of the Arab-Israeli conflict: Middle East politics and the Quest for the regional order, State University of New York press, (p. 164)] *[https://foreignpolicy.com/2015/11/03/what-would-have-happened-if-yitzhak-rabin-had-lived-israel-palestine-peace/ Aaron David Miller, What Would Have Happened if Yitzhak Rabin Had Lived?, november 3, 2015] *[https://www.history.com/topics/middle-east/oslo-accords HISTORY.COM EDITORS, Oslo Accords, february 16, 2018] *[https://thejewishnews.com/2018/10/26/israel-and-jordan-sign-peace-treaty/ Jackie Headapohl, Israel and Jordan Sign Peace Treaty, october 26, 2018] *[https://apnews.com/4835c234ac4b4c088e64b822b4e0c710/Nobel-Peace-Prize:-The-winners-that-soared-and-sankMark Lewis, Nobel Peace Prize: The winners that soared and sank, September 29, 2017] *[https://www.thoughtco.com/yitzhak-rabin-assassination-1779440 Jennifer Rosenberg, Yitzhak Rabin Assassination, The Assassination That Tried to End the Middle East Peace Talks, March 17, 2017] *[https://books.google.com/googlebooks/about/ Vered Vinitzky-Seroussi, Yitzhak Rabin's Assassination and the Dilemmas of Commemoration, State University of New York Press, 2009, (p. 27)] {{ნობელის პრემია მშვიდობის განმტკიცებაში}} {{ისრაელის პრემიერ-მინისტრები}} {{ნობელის პრემია 1994}} {{DEFAULTSORT:რაბინი, იცხაკ}} [[კატეგორია:ისრაელის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები მშვიდობის განმტკიცებაში]] [[კატეგორია:დაბადებული 1 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1922]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 4 ნოემბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1995]] [[კატეგორია:ისრაელის VIII მოწვევის ქნესეთის წევრები]] [[კატეგორია:ისრაელის IX მოწვევის ქნესეთის წევრები]] [[კატეგორია:ისრაელის X მოწვევის ქნესეთის წევრები]] [[კატეგორია:ისრაელის XI მოწვევის ქნესეთის წევრები]] [[კატეგორია:ისრაელის XII მოწვევის ქნესეთის წევრები]] [[კატეგორია:ისრაელის XIII მოწვევის ქნესეთის წევრები]] [[კატეგორია:ებრაელი ნობელის პრემიის ლაურეატები]] [[კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] g2j0m7chegymz6datleyrs3un9nol4j 0 82494 5412203 4241012 2026-06-13T05:00:43Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412203 wikitext text/x-wiki {{ლიდერი | სახელი = სოლომონ ბანდარანაიკე | ქმარი = | სურათი= | სურათის ზომა = 150px | თანამდებობა დაიკავა = [[12 აპრილი]] [[1956]] | თანამდებობა დატოვა = [[26 სექტემბერი]] [[1959]] | წინამორბედი= [[ჯონ კოტელავალა]] | მემკვიდრე = [[ვიჯაიანანდა დაჰანაიაკე]] | დაბადების თარიღი = [[8 იანვარი]] [[1899]] | დაბადების ადგილი= [[კოლომბო]] [[ცეილონი]] | ქალი = | რელიგია = [[ბუდიზმი]] | რიგი = [[შრი-ლანკის პრემიერ-მინისტრი]] }} '''სოლომონ ბანდარანაიკე''' (დ. [[8 იანვარი]], [[1899]], [[კოლომბო]], [[ცეილონი]] — გ. [[26 სექტემბერი]], [[1959]]) — ცეილონის (ახლანდელი შრი-ლანკა) [[პრემიერ-მინისტრი]] [[1956]]–[[1959]] წლებში. == ბიოგრაფია == დაიბადა 1899 წლის 8 იანვარს კოლომბოში. სწავლობდა ადგილობრივ წმინდა ტომასის კოლეჯში, ხოლო შემდეგ [[ოქსფორდის უნივერსიტეტი|ოქსფორდის უნივერსიტეტში]], სადაც მიიღო იურისტის პროფესია. მისი პოლიტიკური კარიერა დაიწყო [[1925]] წელს, მას შემდეგ, რაც გახდა [[ერთიანი ეროვნული პარტია|ერთიანი ეროვნული პარტიის]] წევრი. ეკავა სხვადასხვა პოსტები კოლონიურ ადმინისტრაციაში. [[1947]]–[[1951]] წლებში იყო ჯანდაცვის მინისტრი, 1956 წლიდან კი პრემიერ-მინისტრი. საგარეო პოლიტიკაში სოლომონ ბანდარანაიკე ხელმძღვანელობდა მიუმხრობლობის პოლიტიკით, ხოლო საშინაო პოლიტიკას წარმართავდა ბუდისტურ-სინჰალური იდეოლოგიის საფუძველზე. 1959 წელს ბუდისტმა ბერმა [[ტალდუვე სომარამა]]მ 60 წლის პრემიერ-მინისტრი მძიმედ დაჭრა. მეორე დღეს მიღებული ჭრილობების შედეგად სოლომონ ბანდარანაიკე გარდაიცვალა. == ოჯახი == მისი მეუღლე იყო [[სირიმავო ბანდარანაიკე]], რომელიც გახდა მსოფლიოში პირველი ქალი პრემიერ-მინისტრი მისი მკვლელობის შემდეგ. მისი შვილებია [[ჩანდრიკა კუმარატუნგა]], შრი-ლანკის პრემიერ-მინისტრი და პრეზიდენტი; [[ანურა ბანდარანაიკე]] შრი-ლანკის პარლამენტის სპიკერი 2000–2001 წლებში და [[სუნეთრა ბანდარანაიკე]] ცნობილი შრი-ლანკელი ფილანთროპი და პოლიტიკოსი. == რესურსები ინტერნეტში == *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~lkawgw/gen1001.html The Bandaranaike Ancestry] *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~lkawgw/gen3060.html The Ratwatte Ancestry] *[http://www.dailynews.lk/2001/09/26/fea25.html Golden memories of a political prodigy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208223951/http://www.dailynews.lk/2001/09/26/fea25.html |date=2009-02-08 }} *[http://www.dailynews.lk/2001/09/26/fea04.html Commemorating the Bandaranaikes: The emergence of the political middle-class] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202155459/http://www.dailynews.lk/2001/09/26/fea04.html |date=2010-02-02 }} *[http://www.dailynews.lk/2002/01/08/fea03.html The Pensive Premier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221074221/http://www.dailynews.lk/2002/01/08/fea03.html |date=2009-12-21 }} *[http://www.dailynews.lk/2008/09/25/fea01.asp 49 years after S.W.R.D. Bandaranaike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005050718/http://www.dailynews.lk/2008/09/25/fea01.asp |date=2008-10-05 }} *[http://www.island.lk/2008/09/26/features3.html Trail-Blazing Leader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726001405/http://www.island.lk/2008/09/26/features3.html |date=2011-07-26 }} *[http://www.dailynews.lk/2009/01/08/fea01.asp The Great son of Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117064340/http://dailynews.lk/2009/01/08/fea01.asp |date=2009-01-17 }} *[http://www.parliament.lk/handbook_of_parliament/prime_ministers.jsp Website of the Parliament of Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325034304/http://www.parliament.lk/handbook_of_parliament/prime_ministers.jsp |date=2008-03-25 }} *[http://www.srilankafreedomparty.org/ Sri Lanka Freedom Party's official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302201452/http://www.srilankafreedomparty.org/ |date=2008-03-02 }} {{დაიწყე ყუთი}} {{მემკვიდრეობის ყუთი | წინამორბედი=[[ჯონ კოტელავალა]] | ტიტული=[[შრი-ლანკის პრემიერ-მინისტრი]]<br /> | წლები=[[1956]] – [[1959]] <br />| შემდეგი=[[ვიჯაიანანდა დაჰანაიაკე]]}} {{დაასრულე ყუთი}} {{შრი-ლანკის პრემიერ-მინისტრები}} {{DEFAULTSORT:ბანდარანაიკე, სოლომონ}} [[კატეგორია:შრი-ლანკის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:შრი-ლანკელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 8 იანვარი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1899]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 26 სექტემბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1959]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 6c12wsa9efxs7gtjwujlod8lf62ix3w 0 85282 5412192 4758042 2026-06-13T05:00:33Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412192 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''სვენ ულოფ იოაკიმ პალმე''' ({{lang-sv|Sven Olof Joachim Palme}}, დ. [[30 იანვარი]], [[1927]], [[სტოკჰოლმი]] — გ. [[28 თებერვალი]], [[1986]], იქვე) — შვედი პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე. პრემიერ-მინისტრ [[თაგე ერლანდერი]]ს თანამებრძოლი, [[შვედეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტია|შვედეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის]] ლიდერი 1969-1986 წლებში და ქვეყნის ორგზის პრემიერ-მინისტრი (1969 წლის 14 ოქტომბრიდან 1976 წლის ოქტომბრამდე და 1982 წლის 8 ოქტომბრიდან 1986 წლის 28 თებერვლამდე). მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო [[1976]] წლისა და 1979 წლის საარჩევნო მარცხი სოციალ-დემოკრატებისთვის, რამაც ამ პარტიის 40 წლიანი ჰეგემონია დაასრულა შვედეთში. ოპოზიციაში ყოფნისას პალმემ აქტიური როლი ითამაშა საერთაშორისო არენაზეც, ირან-ერაყის კონფლიქტისას იგი [[გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია|გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის]] სპეციალური მედიატორი გახდა, ხოლო 1979 წელს [[ჩრდილოეთის საბჭო]]ს პრეზიდენტადაც აირჩიეს. პალმეს მკვლელობა შვედეთის თანამედროვე ისტორიაში თავისი შინაარსით პირველია, რამაც [[სკანდინავია]]ში დიდი ზეგავლენა იქონია. ==ბიოგრაფია== ულოფ პალმე [[XX საუკუნე|XX საუკუნის]] ერთ-ერთი ცენტრალური პოლიტიკური ფიგურა იყო, როგორც საშინაო, ასევე საგარეო პოლიტიკური ხედვების თვალსაზრისითაც. საერთაშორისო ტრიბუნიდან ის ხშირად აკრიტიკებდა მისი დროის სუპერსახელმწიფოებს და ღიად უჭერდა მხარს მესამე მსოფლიოს ქვეყნებში გამათავისუფლებელ მოძრაობებსა და დეკოლონიზაციის პროცესს. ის პირველი დასავლელი ლიდერი იყო, რომელიც [[კუბის რევოლუცია|კუბის რევოლუციის]] შემდეგ ქვეყანას ეწვია და მეამბოხეები ღიად შეაქო. მისი კრიტიკის ძირითად სამიზნეებს XX საუკუნის იმპერიალისტური მისწრაფებებისა და ავტორიტარული რეჟიმების მქონე სახელწმიფოები წარმოადგენდნენ, როგორებიც გახლდნენ: [[ფრანსისკო ფრანკო|ფრანცისკო ფრანკოს]] [[ესპანეთი]], [[ლეონიდ ბრეჟნევი]]ს [[საბჭოთა კავშირი]], [[ანტონიუ დი სალაზარი]]ს [[პორტუგალია]] და [[გუსტავ ჰუსაკი]]ს [[ჩეხოსლოვაკია]]. პალმემ საჯაროდ დაგმო [[1972]] წლის ჰანოის დაბომბვაც აშშ-ის მიერ, რამაც დროებითი ბზარი გააჩინა შვედეთ-ამერიკის შეერთებული შტატების ურთიერთობაში. [[1792]] წელს [[გუსტავ III]]-ზე თავდასხმის შემდეგ, ულოფ პალმეს მკვლელობა (1986 წლის 28 თებერვალი) პირველი შემთხვევა იყო შვედეთში ეროვნული ლიდერის ლიკვიდაციისა, მკვლელობაში დამნაშავედ თავდაპირველად კრისტერ პეტერსონი სცნეს, თუმცა საკმარისი სამხილების არარსებობის გამო მოგვიანებით გაამართლეს. მკვლელის ვინაობა დღემდე უცნობია. ===ადრეული წლები=== ულოფ პალმე [[სტოკჰოლმი|სტოკჰოლმში]] საკმაოდ შეძლებულ, [[ლუთერანობა|ლუთერანულ]] ოჯახში დაიბადა. მისი მამა, გუნარ პალმე წარმატებული ბიზნესმენი იყო, რომელიც დედის მხრიდან [[დანია|დანიისა]] და [[ნორვეგია|ნორვეგიის]] მეფის, [[ფრედერიკ I]]-ის შთამომავალი გახლდათ. ულოფის დედა, ელიზაბედ ფონ კნიერიმი ბალტიურ-გერმანული წარმოშობის იყო, რომელიც [[შვედეთი|შვედეთში]] საცხოვრებლად [[1915]] წელს [[რუსეთი]]დან ჩავიდა. პალმეს მამა ჯერ კიდევ მაშინ გარდაიცვალა, როდესაც ის 7 წლის იყო. მიუხედავად მისი ქონებრივი მდგომარეობისა ულოფის პოლიტიკური ღირებულებები ნელ-ნელა სოციალ-დემოკრატიულ ხასიათს იძენდა, რაზეც დიდი გავლენა იქონია მისმა მოგზაურობამ მესამე სამყაროს ქვეყნებსა და [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]]. [[სამხრეთ ნახევარსფერო]]ში მან საკუთარი თვალით იხილა ღრმა ეკონომიკური უთანასწორობა და რასობრივი სეგრეგაცია. ბავშვობაში ხშირი ავადმყოფობის გამო განათლებას უმეტესწილად კერძო რეპეტიტორებისგან იღებდა, ამავე პერიოდში კარგად აითვისა [[ინგლისური ენა|ინგლისური]] და [[გერმანული ენა|გერმანული]] ენები. 17 წლის ასაკში მაღალი ნიშნებით ჩააბარა უნივერსიტეტის მისაღები გამოცდებიც. [[1945]] წლის [[იანვარი|იანვარში]] იგი გამოძახებულ იქნა სავალდებულო სამხედრო სამსახურში, სადაც საარტილერიო ქვედანაყოფში ორი წელი იმსახურა. აღსანიშნავია, რომ [[1956]] წელს პალმემ არტილერიის კაპიტნის წოდებაც მიიღო. [[1947]] წელს სამხედრო სამსახურის გავლის შემდეგ იგი [[სტოკჰოლმი]]ს უნივერსიტეტში ჩაირიცხა. მიუხედავად ამისა, ამავე წელს მან დაფინანსება მიიღო [[ოჰაიო]]ს, კენიონის კოლეჯიდან, სადაც სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ორწლიანი სწავლება ბაკალავრის დიპლომით დაასრულა. აღნიშნულ პერიოდში პალმემ გამოაქვეყნა კრიტიკული ესე [[ფრიდრიხ ჰაიეკი]]ს ნაშრომის „გზა ბატონყმობისაკენ“ წინააღმდეგ. პალმეს მთავარი საკურსო თეზისი [[აშშ]]-ში სწავლისას ეხებოდა საავტომობილო ქარხნებში მშრომელთა კავშირებს, რომელთაც იმ პერიოდში მისთვის განსაკუთრებით პატივსაცემი პროფკავშირელი ლიდერი ვოლტერ რეუზერი ხელმძღვანელობდა. პალმე მოგვიანებით ხშირად იხსენებდა რეუზერთან ინტერვიუს დეტროიტში და აღნიშნავდა, რომ სწორედ ამერიკაში გატარებულმა დრომ ჩამოაყალიბა ის სოციალისტად, რაც ხშირად ფართო მასებში დაბნეულობასაც იწვევდა. [[აშშ]]-ში სწავლის დასრულების შემდეგ ის შინ, შვედეთში დაბრუნდა, სადაც სტოკჰოლმის უნივერსიტეტის სამართლის ფაკულტეტზე ჩაირიცხა, ხოლო უკვე [[1949]] წელს იგი [[შვედეთი]]ს სოციალ-დემოკრატიულ პარტიაში გაწევრიანდა. უნივერსიტეტის პერიოდში პალმე აქტიურად მონაწილეობდა სტუდენტური პოლიტიკის შემუშავების პროცესში და მუშაობდა შვედეთის სტუდენტთა ეროვნულ გაერთიანებაში, რომლის პრეზიდენტადაც ის [[1952]] წელს აირჩიეს . როგორც სტუდენტი პოლიტიკოსი, მისი ინტერესის ძირითად სფეროს საერთაშორისო ურთიერთობები წარმოადგენდა. პალმე მისი სოციალ-დემოკრატიული ხედვების ჩამოყალიბებას სამ ძირითად მოვლენას უკავშირებდა: #[[1947]] წელს გამართულ დებატებს საგადასახადო პოლიტიკასთან დაკავშირებით, რომელშიც მონაწილეობას იღებდნენ სოციალ-დემოკრატი ერნესტ ვიგფორსი, ლიბერალი ელონ ანდერსონი და კონსერვატორი იარლ ჰალმარსონი. #[[1940]]-იან წლებში ამერიკაში მოგზაურობამ პალმეზე წარუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინა კლასობრივი დაყოფისა და რასიზმის მწვავე პრობლემების გამო. #[[აზია]]ში მოგზაურობამ [[1950]]-იანი წლების დასაწყისში, კონკრეტულად [[ინდოეთი|ინდოეთში]], [[იაპონია]]ში, [[ტაილანდი|ტაილანდსა]] და [[ინდონეზია]]ში საბოლოოდ განუმტკიცა წინააღმდეგობისა და მიუღებლობის გრძნობა კოლონიალიზმისა და იმპერიალიზმის მიმართ . ==პოლიტიკური კარიერა== პალმეს რეალური პოლიტიკური კარიერა [[1953]] წელს იწყება, როდესაც სოციალ-დემოკრატმა პრემიერ-მინისტრმა, თაგე ერლანდერნმა ის საკუთარ სამდივნოში სამუშაოდ მიიწვია. [[1955]] წლიდან ის [[შვედეთი]]ს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ახალგაზრდული ლიგის საბჭოს წევრი ხდება და ლექციებს კითხულობს პარტიის მიერვე დაარსებულ ბომერშვიკის კოლეჯში . ამავე პერიოდში პალმე მშრომელთა საგანმანათლებლო ასოციაციაშიც წევრიანდება. [[1957]] წელს ის პარლამენტში, რიქსდაგში პირდაპირი საარჩევნო წესით აირჩიეს სამხრეთ შვედეთში მდებარე ქალაქ იონკოპინის წარმომადგენლად. [[1960]]-იანი წლების დასაწყისში პალმე აქტიურად მონაწილეობდა საერთაშორისო დახმარების სააგენტოში, სადაც პირადად ის ხელმძღვანელობდა განვითარებადი ქვეყნებისათვის საგანმანათლებლო პროგრამებით დახმარებას. [[1963]] წელს იგი უპორტფელო მინისტრის თანამდებობას იკავებს და იმ დროინდელი პრემიერ-მინისტრის, თაგე ერლანდერის პოლიტიკური მრჩეველი ხდება. [[1965]] წელს პალმე ინიშნება ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის პოსტზე. აღნიშნულ თანამდებობაზე ყოფნისას მის მთავარ საზრუნავს წაემოადგენდა [[რადიო]]სა და [[ტელეკომუნიკაცია|ტელეკომუნიკაციების]] ხელმისაწვდომობის გაზრდა კომერციული ინტერესების გარეშე. [[1967]] წელს ის განათლების მინისტრი ხდება, რა დროსაც გადამწყვეტი როლი ითამაშა მემარცხენე სტუდენტების მიერ წამოწყებულ საპროტესტო ტალღის შეჩერებაში, რომლებიც უკმაყოფილონი იყვნენ მთავრობის სამომავლო რეფორმებით საუნივერსიტეტო პოლიტიკისათან დაკავშირებით. აქციების კულმინაცია სტუდენტების მიერ სტოკჰოლმის სტუდენტური ერთიანობის ცენტრის დაკავება იყო, სადაც პალმემ აქტიური დიალოგი აწარმოა ახალგაზრდებთან და მოუწოდა დემოკრატიული მეთოდების გამოყენებისაკენ სასურველი შედეგის მისაღწევად. 1969 წელს თაგე ერლანდერმა პარტიის თავმჯდომარის პოსტი დატოვა და პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან გადადგა, რის შემდეგაც პარტიულ კონგრესზე სოციალ-დემოკრატების თავმჯდომარედ ულოფ პალმე აირჩიეს და შესაბამისად მანვე დაიკავა პრემიერ-მინისტრის პოსტიც. პალმესა და სოციალ-დემოკრატების წყალობით უკვე [[1970]]-იანი წლების დასაწყისში შვედურმა კეთილდღეობის სისტემამ განვითარების კიდევ უფრო მაღალ საფეხურს მიაღწია. კეთილდღეობის სახელმწიფოს ახალი სისტემის აღსანიშნავად დამკვიდრდა ტერმინი „შვედური მოდელი“. მისთვის დემოკრატიის განმტკიცების უპირველესი საშუალება მშრომელთა ცხოვრებისა და პირობების გაუმჯობესება იყო, სწორედ ამიტომ პალმე უპირველესად უმუშევრობას ებრძოდა. ===პოლიტიკური ხედვები და რეფორმები=== პალმეს, როგორც სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ახალგაზრდა ლიდერს ხშირად ახასიათებდნენ „რევოლუციონერ რეფორმისტად“. პროფკავშირის უფლებების ზრდის გამო პალმე ბიზნეს-სექტორის კრიტიკის ხშირი სამიზნე ხდებოდა. პალმეს მმართველობის პერიოდში მნიშვნელოვანი კონსტიტუციური რეფორმები გატარდა, მათ შორის გამორჩეული იყო ბიკამერალური (ორპალატიანი) პარლამეტიდან უნიკამერალურზე (ერთპალატიანი) გადასვლა [[1971]] წელს. ასევე, უმნიშვენლოვანესი კონსტიტუციური ცვლილება იქნა მიღებული [[1975]] წელს, როდესაც ოფიციალურად გაუქმდა „დე იურე ავტოკრატიული მონარქია“ და შვედეთი საპარლამენტო დემოკრატიულ სახელმწიფოდ იქცა. ამავე რეფორმის მიხედვით მონარქს ყველანაირი პოლიტიკური ძალაუფლება ჩამოერთვა. [[1973]] წლის რიქსდაგის არჩევნებში სოციალ დემოკრატებმა 350 ადგილიდან მხოლოდ 156-ის მოპოვება მოახერხეს და უმრავლესობისთვის აუცილებელი მანდატების დაგროვება ვერ შეძლეს, თუმცა, პალმეს მთავრობამ რიგი ოპოზიციური ჯგუფების ლოიალოის ხარჯზე მაინც განაგრძო საქმიანოა. ამავე პერიოდში გადასახადები საგრძნობლად გაიზარდა და დასავლეთში ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია . პალმეს პრემიერ-მინისტრობის პერიოდში განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს ისეთ სოციალურ საკითხებს როგორებიცაა: ბავშვთა მოვლის ცენტრების განვითარება, სოციალური უსაფრთხოების ახალი ინსტიტუტების შექმნა, მოხუცების დაცვა, საბინაო საკითხების მოგვარება და ა.შ. მისი დამსახურებით შეიქმნა ეფექტიანი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემა, რომელმაც საგრძნობლად შეამცირა ჩვილების სიკვდილიანობის დონე. ასევე, გატარდა ძალზედ ამბიციური რედისტრიბუციული პროგრამა, რომელიც მიზნად ისახავდა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების, იმიგრანტების, დაბალანაზღაურებადი მუშახელისა და მარტოხელა მშობლების დახმარებას. უკვე [[1969]] წელს პენსია საშუალო ხელფასის 57% შეადგენდა, ხოლო [[1974]] წელს მიღებული რეფორმის შედეგად სახელმწიფოს მიერ შეთავაზებული ჯანდაცვის პაკეტი ამ სფეროში არსებულ ყველანაირ სერვისს ფარავდა. პალმეს კაბინეტი აქტიური იყო ხელმისაწვდომი განათლების სისტემის შექმნის კუთხითაც. [[1970]] წლის კანონის მიხედვით სტუდენტებს შეეძლოთ დაბალპროცენტიანი სესხებისა და სხვა შეღავათების მიღება. სახელმწიფოს ხარჯზე აშენდა მრავალი რეგიონული უნივერსიტეტი და შეიქმნა სკოლამდელი აღზრდის ცენტრებიც. [[1975]] წელს სოციალ-დემოკრატების ძალისხმევის შედეგად ძალაში შევიდა კანონი, რომელიც უნივერსიტეტებში უფასო სწავლებას ითვალისწინებდა. მნიშვნელოვანი რეფორმა იყო მშრომელთა პირობების გაუმჯობესების თვალსაზრისით „უსაფრთხოების ზედამხედველის“ ინსტიტუტის შემოღება სახელმწიფოს მიერ, რომელიც ამოწმებდა ახალი ტექნოლოგიების მავნე ზემოქმედებას დასაქმებულთა ჯანმრთელობაზე. 1974 წელს პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც სახელმწიფოს წახალისებით სამსახურიდან გათავისუფლებული მოქალაქის ხელმეორედ დასაქმებას უწყობდა ხელს. [[1976]] წლის აქტის მიხედვით მშრომელთა გაერთიანებებს ეძლეოდათ უფლება კომპანიის მენეჯმენტთან ერთად მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები ერთობლივად მიეღოთ. პალმეს უკანასკნელი მთავრობა მაშინ აირჩიეს, როდესაც შვედეთში განსაკუთრებით მძიმე ეკონომიკური პერიოდი იდგა, შესაბამისად სოციალ-დემოკრატების ძირითად მიზანს [[1980]]-იან წლებში ინვესტიციების, პროდუქტიულობისა და დასაქმების სტიმულირება წარმოადგენდა. საგარეო ვალმა და ბიუჯეტის დეფიციტის ზრდამ მთავრობა აიძულა განსხვავებული ეკონომიკური სტრატეგია აერჩია. პროგრესული საგადასახადო სისტემის გააქტიურებით, ქონებრივ და მემკვიდრეობით მიღებულ საკუთრებაზე გადასახადი გაიზარდა. [[1982]] წლიდან [[1986]] წლამდე პალმე ცდილობდა მემარჯვენე-ცენტრისტული კოალიციის შეცდომების გამოსწორებას. აღნიშნულ პერიოდში განხორციელდა უმუშევართა სრული სამედიცინო დაზღვევა და საკვებზე სუბსიდიების გაცემა დაბალანაზღაურებადი ოჯახებისათვის, ასევე აღდგენილ იქნა წინა მთავრობის მიერ გაუქმებული ბავშვთა მოვლის ცენტრებიც. აღსანიშნავი ნოვაცია იყო თანამშრომელთა საინვესტიციო ფონდების შექმნა, რომელიც მოგების თანაბრად გაზიარებას ისახავდა მიზნად. პალმე გენდერული თანასწორობის აქტიური მომხრე იყო. [[1970]] წლის 8 ივნისს გამართულ ქალთა ეროვნულ-დემოკრატიული კლუბის შეხვედრაზე სიტყვით გამოსვლისას პალმემ წაიკითხა მოხსენება, რომელმაც დამსწრე საზოგადოებაზე წარუშლელი შთაბეჭდილება დატოვა. ულოფ პალმე ღიად უჭერდა მხარს შვედეთში მწვანე პოლიტიკის გატარებასაც. მისი აზრით, ბირთვული ენერგიის სრული კონტროლი სახელმწიფოს ენერგოპოლიტიკის ძირითადი საზრუნავი უნდა ყოფილიყო. სწორედ მისი აქტიური მოწოდებების შედეგად [[1980]] წლის რეფერენდუმზე შვედეთის მოქალაქეებმა მხარი დაუჭირეს ბირთვული ატომური ელექტროსადგურების სახელმწიფო საკუთრებაში დატოვებას. ულოფ პალმეს მკლელობამდე ცოტა ხნით ადრე, იგი დაადანაშაულეს პროსაბჭოთა ტენდენციებში და შვედეთის ეროვნული ინტერესების უგულვებელყოფაში, რის შემდეგაც ის მოსკოვში გაემგზავრა, რათა ორმხრივი მოლაპარაკებების შედეგად საბჭოთა წყალქვეშა გემების გადაადგილება [[შვედეთი]]ს სახელმწიფო წყლებში აღკვეთილიყო. ===ულოფ პალმე საერთაშორისო არენაზე=== # [[აშშ]]-ის მიმართ მკაცრი კრიტიკა [[ვიეტნამის ომი|ვიეტნამის ომში]] ჩადენილი დანაშულებებისთვის. # [[საბჭოთა კავშირი]]ს მიმართ კრიტიკა [[პრაღა|პრაღის]] გაზაფხულის მოვლენების შემდეგ. # ევროპული კომუნისტური რეჟიმების დაგმობა, მათგან ყველაზე მწვავე კრიტიკა [[გუსტავ ჰუსაკი]]ს რეჟიმზე მოდიოდა. # ულოფ პალმე აქტიურ კამპანიას აწარმოებდა [[ბირთვული იარაღი]]ს გაუვრცელებლობისათვის. # აპარტეიდის წინააღმდეგ ბრძოლა და სამხრეთ აფრიკისათვის სანქციების დაწესების მხარდაჭერა. # 1975 წელს, პალმე ფიდელ კასტროს [[კუბა]]ში ჩავიდა, დაგმო ფულხენსიო ბატისტას რეჟიმი და შეაქო რევოლუციონერები. # ძლიერი კრიტიკა აუგუსტო პინოჩეტის რეჟიმის მიმართ ჩილეში. # მედიატორის როლი [[ირან-ერაყის ომი]]ს დარეგულირებაში. [[1968]] წლის 21 თებერვალს ჯერ კიდევ განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას პალმემ მონაწილეობა მიიღო საპროტესტო აქციაში, რომელიც [[აშშ]]-ის სამხედრო ქმედებებს ეწინააღმდეგებოდა ვიეტნამში. მასთან ერთად საპროტესტო მოძრაობაში მონაწილეობას იღებდა ჩრდილოეთ ვიეტნამის ელჩი საბჭოთა კავშირში, ნგუენ ტო ჩანი. აღნიშული მოვლენა უყურადღებოდ არ დარჩენილა აშშ-ის მთავრობის მიერ, რის შემდეგაც ამერიკელებმა შვედეთიდან ელჩი გაიწვიეს, რასაც ბუნებრივად მოჰყვა პალმეს კრიტიკა ოპოზიციის მხრიდან. უკვე 1972 წლის 23 დეკემბერს პალმემ ჰანოის დაბომბვები საჯაროდ გააკრიტიკა რადიოს საშუალებით და ქმედება ისეთივე ბოროტებად მონათლა, როგორც ტრებლინკას საკონცენტრაციო ბანაკში ებრაელთა მიზანმიმართული ხოცვა ან თუნდაც გერნიკას დაბომბვა. ვაშინგტონის საპასუხო ქმედება, შვედეთთან დიპლომატიური ურთიერთობების დროებით შეჩერება აღმოჩნდა, რამაც ერთ წელზე მეტხანს გასტანა . მიუხედავად დაძაბული ვითარებისა, შვედეთის მთავრობა ნატო-ს ეგიდით აქტიურად თანამშრომლობდა ვაშინგტონთან სამხედრო სფეროში. ==პალმეს მკვლელობა== [[1986]] წლის 28 თებერვალს სტოკჰოლმში, ულოფ პალმე საკუთარ მეუღლე, ლიზბეტთან ერთად კინოთეატრიდან გამოდიოდა, როდესაც დაცვა დაითხოვა და ქალაქის მთავარ ქუჩაზე გასეირნება გადაწყვიტა. შვედი ეთნოლოგის იონას ენგმანის განცხადებით, პალმე მაქსიმალურად ცდილობდა, როგორც ჩვეულებრივ მოქალაქეს ისე ეცხოვრა, ამიტომაც ხშირადაც ათავისუფლებდა დაცვის წევრებს სამუშო პერიოდში. 11 საათსა და 21 წუთზე შავ ქურთუკიანმა მამაკაცმა პალმეს ზურგში ცეცხლსასროლი იარაღით, „მაგნუმ 357“-ით ესროლა, ხოლო მისი მეუღლე მეორე გასროლით უმნიშვნელოდ გაკაწრა. გასროლის შემდეგ დამნაშვე უმალვე მიიმალა სტოკჰოლმის ხალხმრავალ ქუჩებში, პალმე კი შემთხვევიდან 6 წუთში უახლოეს საავადმყოფოში უკვე გარდაცვლილი გადაიყვანეს. მიუხედავად იმისა, რომ დანაშაულს ოცამდე თვითმხილველი ჰყავს, მკვლელი ვერ დააკავეს. [[2010]] წელს შვედეთის მთავრობამ ხანდაზმულობის ვადა აღნიშნულ საქმეზე გააუქმა, რათა გამოძიებას იქამდე გაეგრძელებინა კვლევა ვიდრე დამნაშავეს არ მიაგნებდნენ. [[1986]] წლიდან [[2019]] წლამდე საქმესთან დაკავშირებით 10 000-მდე ადანიანი დაიკითხა, თუმცა უშედეგოდ. პალმეს მკვლელობა შვედეთისთვის ეროვნულ ტრამვად იქცა, აღნიშნულ პერიოდში 130-მდე ადამიანმა ცრუ ჩვენებით თავი დამნაშავედ სცნო ყოფილი პრემიერის მკვლელობაში. ამჟამინდელმა პრემიერ-მინისტრმა შტეფან ლიოვენმა გასული წლის მაისში პალმეს საქმეს შვედეთის საზოგადოების ღია ჭრილობა უწოდა. ==პალმეს ყველაზე დასამახსოვრებელი გამოსვლა== პალმემ საერთაშორისო სოციალისტურ მოძრაობაში პოპულარობა სატელევიზიო დებატებში თავისი გამოსვლის დროს საბოლოოდ გაიმყარა. [[1982]] წელს პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატთა დისკუსიის მიმდინარეობისას მან მოკლედ და ლაკონიურად ახსნა, თუ რატომ მიიჩნევს თავს დემოკრატ სოციალისტად: {{ციტატა|მე დემოკრატი სოციალისტი ვარ, რასაც სიამაყითა და სიხარულით ვაცხადებ. ასეთი მაშინ გავხდი, როდესაც [[ინდოეთი|ინდოეთში]] ვიმოგზაურე და გადავაწყდი საშინელ სიღარიბეს, რომელიც მოქალაქეთა უმცირესი ნაწილის განსაკუთრებული სიმდიდრის მიუხედავად მაინც შესამჩნევი გახლდათ. დემოკრატი სოციალისტი მაშინ გავხდი, როდესაც მოგზაურობისას აღმოვაჩინე თავისებური, განსაკუთრებით დამამცირებელი სიღარიბე [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]]. დემოკრატი სოციალისტი მაშინ გავხდი, როდესაც საკუთარი თვალით ვნახე ტირანია, ჩაგვრა და დევნა, რომლითაც კომუნისტური სახელმწიფოები საკუთარ ხალხს უსწორდებოდნენ. ასეთი მაშინ გავხდი, როდესაც მივედი ნაცისტურ საკონცენტრაციო ბანაკში და დახოციალ სოციალ-დემოკრატთა და პროფკავშირელთა სიებს გავეცანი. ასეთი მაშინ გავხდი, როდესაც გავაცნობიერე, რომ შვედეთის დემოკრატიას საფუძველი სოციალისტებმა ჩაუყარეს; როდესაც გავიაზრე, რომ [[1930]]-იან წლებში სწორედ სოციალ-დემოკრატიამ გადაარჩინა ქვეყანა სიღარიბისა და უმუშევრობისაგან თავისი ანტიკრიზისული პოლიტიკის წყალობით. ასეთი მაშინ გავხდი, როდესაც თავად ვიღებდი მონაწილეობას საპენსიო სისტემის მუშაობაში. იმ დროს პრივილეგირებული ფენებისთვის „სოციალიზმის კამპანიები“ ეწყობოდა, რიგით დასაქმებულებს კი მხოლოდ ის სურდათ, რომ სიბერეში უსაფრთხოდ ეცხოვრათ, დაცულად ეგრძნოთ თავი… მე დემოკრატ სოციალისტად ტაგე ერლანდერთან (შვედეთის ლეგენდარული პრემიერი და სოციალ-დემოკრატთა ლიდერი თითქმის 25 წლის განმავლობაში) თანამშრომლობის საფუძველზე ჩამოვყალიბდი, როდესაც გავაცნობიერე თუ რა არის [[დემოკრატია|დემოკრატიისა]] და [[ჰუმანიზმი]]ს ნამდვილი არსი. ჩემზე გავლენა მოახდინეს ახლო მეგობრებმა – ვილი ბრანდტმა, ბრუნო კრაისკიმ, ტიგვე ბრატელიმ ([[გერმანია|გერმანიის]], [[ავსტრია|ავსტრიისა]] და [[ნორვეგია|ნორვეგის]] ლიდერები), რომელთაც საკუთარი სიცოცხლე გარისკეს ადამიანთა ღირსებისთვის ბრძოლაში. თუმცა, ყველაზე მნიშვნელოვანი არის ის, რომ ჩემი რწმენა ძლიერდება, როდესაც თანამედროვე მსოფლიოს ვაკვირდები; როდესაც ვხედავ ომებს, შეჯიბრებას შეიარაღებაში, მასობრივ უმუშევრობასა და ადამიანებს შორის არსებულ უზარმაზარ უთანასწორობას. მე მიმყარდება რწმენა, როდესაც ჩვენსავე ქვეყანაში ვამჩნევ, თუ როგორ იზრდება უსამართლობა, როგორ იმატებს უმუშევრობის დონე, როგორ იპყრობს ჩვენ ირგვლივ ყველაფერს სპეკულაცია და კორუფცია; როდესაც ვუყურებ, თუ როგორ განაპირობებს სხვადასხვა ქვეყნებში მემარჯვენე პოლიტიკა ხალხის უმუშევრობას. ისინი ანადგურებენ ადამიანის უსაფრთხოებას და თან ვერ ახერხებენ ეკონომიკური პრობლემების მოგვარებას. მე მიმყარდება დემოკრატიული [[სოციალიზმი]]სადმი რწმენა, როდესაც მომავლისკენ ვიხედები. როგორც სჩანს, მემარჯვენები მომავლისთვის მხოლოდ მშრომელთა კიდევ უფრო მეტად გაღარიბებასა და მდიდრების კიდევ უფრო მეტად გამდიდრებას გვპირდებიან. მემარჯვენეები გვპირდებიან მომავალს, სადაც სოციალური დაცვის ხარჯები შემცირდება და ერთეულთა ფეშენებელური იახტების რაოდენობა მოიმატებს; სადაც სოლიდარობა დასუსტდება და ეგოიზმი გაძლიერდება; სადაც ძლიერნი ყველაფერს მოიპოვებენ, რასაც კი მოისურვებენ, სუსტნი კი იძულებულნი გახდებიან დამორჩილდნენ ჩაგვრას, შევიწროვებასა და დამცირებას. მე ნამდვილად დემოკრატი სოციალისტი ვარ! ვამაყობ, რადგან ვიცი რას მიაღწია დემოკრატიულმა სოციალიზმმა ჩვენს ქვეყანაში. მიხარია, რადგან ვიცი, თუ რამხელა მნიშვნელობის ამოცანები გვაქვს ჩვენ წინ გადასაწყვეტი მემარჯვენეთა უთავბოლო მმართველობის შემდეგ. მაქვს ჩემი იდეების გამარჯვების მტკიცე რწმენა, რადგან ახლა ხალხმა უკვე იცის, თუ რა ბედი ელით სამუშაო ადგილებს, [[უსაფრთხოება]]სა და სტაბილურობას, როდესაც მემარჯვენეები იღებენ საკუთარ თავზე სახელისუფლებო პასუხისმგებლობას და მე ვარ დემოკრატი სოციალისტი, თან მხიარულად მეღიმება, რადგან ვიცი, რომ შვედეთის თანამედროვე ისტორია სავსეა რეფორმებით, რომელიც თქვენ საშინელ სოციალიზმად გამოაცხადეთ. შემდეგ კი, როდესაც ხალხმა ეს რეფორმები გამოსცადა და შეიცნო მისი რეალური არსი, ცდილობდით შედეგები საკუთარ მიღწევად გაგესაღებინათ. ნამდვილად, ფელდინ, მე დემოკრატი სოციალისტი ვარ! მსგავსად ბრანტინგისა, რომელმაც ჩვენს ქვეყანაში საყოველთაო საარჩევნო სისტემა დაამკვიდრა. მსგავსად პერ-ალბინისა, რომელიც [[1930]]-იან წლებში უმუშევრობას ებრძოდა და „სახალხო სახლის“ (კეთილდღეობის სახელმწიფოს) იდეით გამოდიოდა. მსგავსად ერლანდრისა, რომელმაც გააფართოვა სოციალური დაცვისა და საპენსიო სისტემები, რადგან ეს ყველაფერი სოლიდარობასა და ადამიანების ერთმანეთზე ზრუნვას უკავშირდება.}} პალმეს გამოსვლას დღემდე აქტიურად ციტირებენ დემოკრატ სოციალისტთა მრავალრიცხვოვან შეკრებებზე. ==ლიტერატურა== * Hendrik Hertzberg, “Death of a Patriot,” Politics. Obsercations and Arguments, 1966-2004 (New York: The Penguin Press, 2004) * B.Vivekanandan “Global Visions of Olof Palme, Bruno Kreisky and Willy Brandt,” 2016 (Jawaharlar Nehru University, New Delhi, India). ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://www.britannica.com/biography/Olof-Palme The Editors of Encyclopaedia Britannica, “Olof Palme Prime Minister of Sweden,”] * [https://jacobinmag.com/2020/02/olof-palme-sweden-prime-minister-chile-allende Anton Osgard/William Westgard-Cruice, “Olof Palme Was an Internationalist Hero,”] * [https://www.palmecenter.se/en/about-olof-palme/ Gunilla Banks, “About Olof Palme,” Olof Palme International Center] * [https://www.dorudi.nl/olof-palme-on-the-emancipation-of-man/ Heidi Dorudi, “Olof Palme on the Emancipation of Man,”] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პალმე, ულოფ}} [[კატეგორია:შვედეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:მოკლული პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 9zt4r2h2c5zopd6hpgy62juirsdi83e 0 99513 5412249 5365202 2026-06-13T08:58:16Z Gobrona 28077 5412249 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი =რძიანა სოკოები | სურათის ფაილი = Lactarius_torminosus_(3).JPG | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = [[ნაბადასოკო]] | ზესამეფო = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი = | ქვეტიპი = | superdivisio = | divisio = | subdivisio = | ზეკლასი = | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = [[ხრაშუნასოკოსნაირნი]] | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[ხრაშუნასოკოსებრნი]] | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი = '''რძიანა სოკოები''' | ქვეგვარი = | supersectio = | sectio = | subsectio = | სახეობა = | ქვესახეობა = | ლათ =Lactarius | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = }} '''რძიანა სოკოები''' ({{lang-la|Lactarius}}) — ქუდიანი სოკოების [[გვარი (ბიოლოგია)|გვარი]] [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] [[ოჯახი (ბიოლოგია)|ოჯახი]]სა, რომელიც მოიცავს 500-მდე სახეობას. მათი ნაყოფსხეულის გადატეხისას ან გადაჭრისას სხვადასხვა ფერის და გემოს [[რძეწვენი]] გამოიყოფა. ზოგი სახეობის რძეწვენი ჰაერზე ფერს იცვლის, რაც ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სისტემატიკური ნიშანია რძიანა სოკოების სახეობათა გასარჩევად. [[საქართველო]]ში ცნობილია რძიანა სოკოების 34 [[სახეობა]], მათგან ყველა ([[არყა]], [[მჭადა სოკო|მჭადა]], [[მიწაყარა]], [[ყვითელი პაჭიჭასოკო|ყვითელი პაჭიჭა]], [[ჭეჭკეტასოკო|ჭეჭკეტა]] და სხვა) საჭმელია. ==ლიტერატურა== {{ქსე|8|522|ნახუცრიშვილი ი.}} [[კატეგორია:რძიანა სოკოები|*]] qbkr9n0rtgzm8gobi77ue9a1hvtnpnc 0 99852 5412151 4428177 2026-06-12T21:44:23Z ~2026-34715-15 184166 დაემატა სექცია ეტიმოლოგიისა და პრეისტორიული ჰიდრონიმიის შესახებ (NWIE და პალეო-ბალტო-თრაკიული სუბსტრატი). 5412151 wikitext text/x-wiki {{მდინარე | სახელი = დნესტრი | ფოტო = Dniester01.jpg | ფოტოს_ზომა = | სათაური = | მდებარეობა = აღმოსავლეთი [[ევროპა]] | სიგრძე = 1352 | აუზის ფართობი = 72,1 | სათავე = [[კარპატები]] | ჩაედინება = [[შავი ზღვა]] | ქვეყნები = [[უკრაინა]], [[მოლდოვა]] | ქალაქები = }} '''დნესტრი''' ({{lang-uk|Дністе́р}}, {{lang-grc|Τύρας}}, {{lang-la|Tyras}}) — [[მდინარე]] [[აღმოსავლეთ ევროპა]]ში, მიედინება [[მოლდოვა|მოლდოვისა]] და [[უკრაინა|უკრაინის]] საზღვარზე, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე 1352 კმ. აუზის ფართობი -72,1 კმ². სათავეს იღებს [[კარპატები]]ს მთებში ზღვის დონიდან 900 მეტრზე. ერთვის [[შავი ზღვა|შავ ზღვას]]. ზღვის შესართავში ქმნის [[დნესტრის ლიმანი|დნესტრის ლიმანს]]. წყლის ხარჯი ქვემო დინებაში 310 მ³/წმ. საშუალო წლიური ნატანი 10 მლრდ. მ³. == ეტიმოლოგია და პრეისტორიული ჰიდრონიმია == თანამედროვე ენათმეცნიერების და შედარებითი ჰიდრონიმიის კვლევების მიხედვით, მდინარე დნესტრის სახელი ირანული წარმოშობისაა (სარმატულ-სკვითური) და უკავშირდება პროტო-ინდოევროპულ ფუძეს ''*dānu'' (რაც „მდინარეს“ ან „მდინარე წყალს“ ნიშნავს). ბრინჯაოს ხანაში (ძვ. წ. 2300–1500 წწ.), როდესაც დნესტრის ზემო აუზი დასახლებული იყო ჩრდილო-დასავლეთ ინდოევროპული (NWIE) დიალექტების მატარებელი ტომებით (მიერზანოვიცესა და კომაროვის კულტურები), მდინარეთა სახელწოდებები იქმნებოდა ძველი ევროპული ჰიდრონიმიის (''Alteuropäische Hydronymie'') მკაცრი წესების მიხედვით<ref>Hans Krahe: ''Unsere ältesten Flussnamen''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1964.</ref>. ბრინჯაოს ხანის მიწურულს და ადრეულ რკინის ხანაში (ძვ. წ. 1500–500 წწ.) ეს რეგიონი მოექცა ჰიბრიდული დიალექტების გავლენის ქვეშ, რომელსაც ისტორიოგრაფიაში პალეო-ბალტო-თრაკიულ (ან დაკო-ბალტიურ) სფეროს უწოდებენ. საბჭოთა ლინგვისტური სკოლის ფუნდამენტურმა კვლევებმა (ოლეგ ტრუბაჩოვი, ვლადიმერ ტოპოროვი) და არქეოლოგ მარია გიმბუტასის შრომებმა დაადასტურა ამ რეგიონში ძველი ბალტო-თრაკიული სუბსტრატის არსებობა, რაც პირდაპირ აისახა დნესტრის შენაკადების (მაგალითად, ჰნილა ლიპას – ''*Alvanta'' / ''*Saurā'') პრეისტორიულ სახელწოდებებში<ref>Marija Gimbutas: ''The Slavs''. London: Thames and Hudson, 1971.</ref><ref>Олег Н. Трубачёв: ''Названия рек Правобережной Украины''. Москва: Наука, 1968.</ref>. მოგვიანებით, სლავური ექსპანსიის პერიოდში, ეს ძველი ინდოევროპული და პალეო-ბალტო-თრაკიული ფორმები ნაწილობრივ ასიმილირდა ან ჩანაცვლდა პირდაპირი სლავური ტოპოგრაფიული აღწერებით<ref>Max Vasmer: ''Russisches etymologisches Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1953–1958.</ref>. == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Dniester}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167210/Dniester-River დნესტრი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა] * [http://www.dniester.org Dniester.org: a trans-boundary Dniester river project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818111223/http://www.dniester.org/ |date=2020-08-18 }} * [http://www.eco-tiras.org eco-tiras.org] * [http://pridnestrovie.net/image/tid/13 Dniester photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402142851/http://pridnestrovie.net/image/tid/13 |date=2007-04-02 }} {{უკრაინა}} {{მოლდოვა}} [[კატეგორია:ლვივის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ივანო-ფრანკივსკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ტერნოპილის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ჩერნივცის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ხმელნიცკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ვინიციის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ოდესის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:მოლდოვის მდინარეები]] bey7g5dhh41dovnj4n4gjrcqd72w0yk 5412152 5412151 2026-06-12T22:01:56Z ~2026-34715-15 184166 გრაფიკის შეცვლა უფრო შესაფერისით 5412152 wikitext text/x-wiki {{მდინარე | სახელი = დნესტრი | ფოტო = Dniester (1980). (20920070576).jpg | ფოტოს_ზომა = | სათაური = | მდებარეობა = აღმოსავლეთი [[ევროპა]] | სიგრძე = 1352 | აუზის ფართობი = 72,1 | სათავე = [[კარპატები]] | ჩაედინება = [[შავი ზღვა]] | ქვეყნები = [[უკრაინა]], [[მოლდოვა]] | ქალაქები = }} '''დნესტრი''' ({{lang-uk|Дністе́р}}, {{lang-grc|Τύρας}}, {{lang-la|Tyras}}) — [[მდინარე]] [[აღმოსავლეთ ევროპა]]ში, მიედინება [[მოლდოვა|მოლდოვისა]] და [[უკრაინა|უკრაინის]] საზღვარზე, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე 1352 კმ. აუზის ფართობი -72,1 კმ². სათავეს იღებს [[კარპატები]]ს მთებში ზღვის დონიდან 900 მეტრზე. ერთვის [[შავი ზღვა|შავ ზღვას]]. ზღვის შესართავში ქმნის [[დნესტრის ლიმანი|დნესტრის ლიმანს]]. წყლის ხარჯი ქვემო დინებაში 310 მ³/წმ. საშუალო წლიური ნატანი 10 მლრდ. მ³. == ეტიმოლოგია და პრეისტორიული ჰიდრონიმია == თანამედროვე ენათმეცნიერების და შედარებითი ჰიდრონიმიის კვლევების მიხედვით, მდინარე დნესტრის სახელი ირანული წარმოშობისაა (სარმატულ-სკვითური) და უკავშირდება პროტო-ინდოევროპულ ფუძეს ''*dānu'' (რაც „მდინარეს“ ან „მდინარე წყალს“ ნიშნავს). ბრინჯაოს ხანაში (ძვ. წ. 2300–1500 წწ.), როდესაც დნესტრის ზემო აუზი დასახლებული იყო ჩრდილო-დასავლეთ ინდოევროპული (NWIE) დიალექტების მატარებელი ტომებით (მიერზანოვიცესა და კომაროვის კულტურები), მდინარეთა სახელწოდებები იქმნებოდა ძველი ევროპული ჰიდრონიმიის (''Alteuropäische Hydronymie'') მკაცრი წესების მიხედვით<ref>Hans Krahe: ''Unsere ältesten Flussnamen''. Wiesbaden: Harrassowitz, 1964.</ref>. ბრინჯაოს ხანის მიწურულს და ადრეულ რკინის ხანაში (ძვ. წ. 1500–500 წწ.) ეს რეგიონი მოექცა ჰიბრიდული დიალექტების გავლენის ქვეშ, რომელსაც ისტორიოგრაფიაში პალეო-ბალტო-თრაკიულ (ან დაკო-ბალტიურ) სფეროს უწოდებენ. საბჭოთა ლინგვისტური სკოლის ფუნდამენტურმა კვლევებმა (ოლეგ ტრუბაჩოვი, ვლადიმერ ტოპოროვი) და არქეოლოგ მარია გიმბუტასის შრომებმა დაადასტურა ამ რეგიონში ძველი ბალტო-თრაკიული სუბსტრატის არსებობა, რაც პირდაპირ აისახა დნესტრის შენაკადების (მაგალითად, ჰნილა ლიპას – ''*Alvanta'' / ''*Saurā'') პრეისტორიულ სახელწოდებებში<ref>Marija Gimbutas: ''The Slavs''. London: Thames and Hudson, 1971.</ref><ref>Олег Н. Трубачёв: ''Названия рек Правобережной Украины''. Москва: Наука, 1968.</ref>. მოგვიანებით, სლავური ექსპანსიის პერიოდში, ეს ძველი ინდოევროპული და პალეო-ბალტო-თრაკიული ფორმები ნაწილობრივ ასიმილირდა ან ჩანაცვლდა პირდაპირი სლავური ტოპოგრაფიული აღწერებით<ref>Max Vasmer: ''Russisches etymologisches Wörterbuch''. Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag, 1953–1958.</ref>. == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Dniester}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167210/Dniester-River დნესტრი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა] * [http://www.dniester.org Dniester.org: a trans-boundary Dniester river project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818111223/http://www.dniester.org/ |date=2020-08-18 }} * [http://www.eco-tiras.org eco-tiras.org] * [http://pridnestrovie.net/image/tid/13 Dniester photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402142851/http://pridnestrovie.net/image/tid/13 |date=2007-04-02 }} {{უკრაინა}} {{მოლდოვა}} [[კატეგორია:ლვივის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ივანო-ფრანკივსკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ტერნოპილის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ჩერნივცის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ხმელნიცკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ვინიციის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ოდესის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:მოლდოვის მდინარეები]] 7vo53edqonbbifz30qs5mx5hcludw4m 5412282 5412152 2026-06-13T11:25:14Z Mehman 75871 [[Special:Contributions/~2026-34715-15|~2026-34715-15]]-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ის მიერ რედაქტირებული ვერსია 4428177 wikitext text/x-wiki {{მდინარე | სახელი = დნესტრი | ფოტო = Dniester01.jpg | ფოტოს_ზომა = | სათაური = | მდებარეობა = აღმოსავლეთი [[ევროპა]] | სიგრძე = 1352 | აუზის ფართობი = 72,1 | სათავე = [[კარპატები]] | ჩაედინება = [[შავი ზღვა]] | ქვეყნები = [[უკრაინა]], [[მოლდოვა]] | ქალაქები = }} '''დნესტრი''' ({{lang-uk|Дністе́р}}, {{lang-grc|Τύρας}}, {{lang-la|Tyras}}) — [[მდინარე]] [[აღმოსავლეთ ევროპა]]ში, მიედინება [[მოლდოვა|მოლდოვისა]] და [[უკრაინა|უკრაინის]] საზღვარზე, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე 1352 კმ. აუზის ფართობი -72,1 კმ². სათავეს იღებს [[კარპატები]]ს მთებში ზღვის დონიდან 900 მეტრზე. ერთვის [[შავი ზღვა|შავ ზღვას]]. ზღვის შესართავში ქმნის [[დნესტრის ლიმანი|დნესტრის ლიმანს]]. წყლის ხარჯი ქვემო დინებაში 310 მ³/წმ. საშუალო წლიური ნატანი 10 მლრდ. მ³. == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Dniester}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167210/Dniester-River დნესტრი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა] * [http://www.dniester.org Dniester.org: a trans-boundary Dniester river project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818111223/http://www.dniester.org/ |date=2020-08-18 }} * [http://www.eco-tiras.org eco-tiras.org] * [http://pridnestrovie.net/image/tid/13 Dniester photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402142851/http://pridnestrovie.net/image/tid/13 |date=2007-04-02 }} {{უკრაინა}} {{მოლდოვა}} [[კატეგორია:ლვივის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ივანო-ფრანკივსკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ტერნოპილის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ჩერნივცის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ხმელნიცკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ვინიციის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ოდესის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:მოლდოვის მდინარეები]] parjwjqsnadqxmpgowlfr7ny7girpu3 5412283 5412282 2026-06-13T11:27:47Z Mehman 75871 // Edit via Wikiplus 5412283 wikitext text/x-wiki {{მდინარე | სახელი = დნესტრი | ფოტო = IДністровський каньйон Субіч.jpg | ფოტოს_ზომა = | სათაური = | მდებარეობა = აღმოსავლეთი [[ევროპა]] | სიგრძე = 1352 | აუზის ფართობი = 72,1 | სათავე = [[კარპატები]] | ჩაედინება = [[შავი ზღვა]] | ქვეყნები = [[უკრაინა]], [[მოლდოვა]] | ქალაქები = }} '''დნესტრი''' ({{lang-uk|Дністе́р}}, {{lang-grc|Τύρας}}, {{lang-la|Tyras}}) — [[მდინარე]] [[აღმოსავლეთ ევროპა]]ში, მიედინება [[მოლდოვა|მოლდოვისა]] და [[უკრაინა|უკრაინის]] საზღვარზე, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე 1352 კმ. აუზის ფართობი -72,1 კმ². სათავეს იღებს [[კარპატები]]ს მთებში ზღვის დონიდან 900 მეტრზე. ერთვის [[შავი ზღვა|შავ ზღვას]]. ზღვის შესართავში ქმნის [[დნესტრის ლიმანი|დნესტრის ლიმანს]]. წყლის ხარჯი ქვემო დინებაში 310 მ³/წმ. საშუალო წლიური ნატანი 10 მლრდ. მ³. == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Dniester}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167210/Dniester-River დნესტრი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა] * [http://www.dniester.org Dniester.org: a trans-boundary Dniester river project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818111223/http://www.dniester.org/ |date=2020-08-18 }} * [http://www.eco-tiras.org eco-tiras.org] * [http://pridnestrovie.net/image/tid/13 Dniester photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402142851/http://pridnestrovie.net/image/tid/13 |date=2007-04-02 }} {{უკრაინა}} {{მოლდოვა}} [[კატეგორია:ლვივის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ივანო-ფრანკივსკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ტერნოპილის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ჩერნივცის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ხმელნიცკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ვინიციის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ოდესის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:მოლდოვის მდინარეები]] 5d4pm9aqrb8qbz5c7vjhnbhleu923j3 5412284 5412283 2026-06-13T11:28:38Z Mehman 75871 5412284 wikitext text/x-wiki {{მდინარე | სახელი = დნესტრი | ფოტო = IДністровський каньйон Субіч.jpg | ფოტოს_ზომა = | სათაური = | მდებარეობა = აღმოსავლეთი [[ევროპა]] | სიგრძე = 1352 | აუზის ფართობი = 72,1 | სათავე = [[კარპატები]] | ჩაედინება = [[შავი ზღვა]] | ქვეყნები = {{დროშა|უკრაინა}}<br /> {{დროშა|მოლდოვა}} | ქალაქები = }} '''დნესტრი''' ({{lang-uk|Дністе́р}}, {{lang-grc|Τύρας}}, {{lang-la|Tyras}}) — [[მდინარე]] [[აღმოსავლეთ ევროპა]]ში, მიედინება [[მოლდოვა|მოლდოვისა]] და [[უკრაინა|უკრაინის]] საზღვარზე, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე 1352 კმ. აუზის ფართობი -72,1 კმ². სათავეს იღებს [[კარპატები]]ს მთებში ზღვის დონიდან 900 მეტრზე. ერთვის [[შავი ზღვა|შავ ზღვას]]. ზღვის შესართავში ქმნის [[დნესტრის ლიმანი|დნესტრის ლიმანს]]. წყლის ხარჯი ქვემო დინებაში 310 მ³/წმ. საშუალო წლიური ნატანი 10 მლრდ. მ³. == რესურსები ინტერნეტში == {{Commonscat|Dniester}} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167210/Dniester-River დნესტრი, ენციკლოპედია ბრიტანიკა] * [http://www.dniester.org Dniester.org: a trans-boundary Dniester river project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200818111223/http://www.dniester.org/ |date=2020-08-18 }} * [http://www.eco-tiras.org eco-tiras.org] * [http://pridnestrovie.net/image/tid/13 Dniester photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402142851/http://pridnestrovie.net/image/tid/13 |date=2007-04-02 }} {{უკრაინა}} {{მოლდოვა}} [[კატეგორია:ლვივის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ივანო-ფრანკივსკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ტერნოპილის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ჩერნივცის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ხმელნიცკის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ვინიციის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:ოდესის ოლქის მდინარეები]] [[კატეგორია:მოლდოვის მდინარეები]] 451zcrwb33feqz6vv7bve0u1cuazkne 0 100649 5412202 4149323 2026-06-13T05:00:41Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412202 wikitext text/x-wiki [[ ფაილი:Canovas2.jpg|thumb|250px|ანტონიო კანოვას დელ კასტილიო]] '''ანტონიო კანოვას დელ კასტილიო''' ({{lang-es|Antonio Cánovas del Castillo}}; დ. [[8 თებერვალი]], [[1828]], [[მალაგა]], [[ესპანეთი]] — გ. [[8 აგვისტო]], [[1897]], [[სანტა-აგედა]], [[ესპანეთი]]) – [[ესპანეთი]]ს სახელმწიფო მოღვაწე, მწერალი, ისტორიკოსი. მონაწილეობდა ე.წ. [[მანსანერასის პროგრამა|მანსანერასის პროგრამის]] ([[1854]] წ.) შემუშავებაში, რომელიც ითვალისწინებდა დამფუძნებელი კორტესის მოწვევას, გადასახადების შემცირებას, სახალხო მილიციის შექმნას. [[1857]] [[კადისი]]ს გუბერნატორი, [[1864]] წელს ფინანსთა მინისტრი. [[1868]]–[[1874]] წწ. [[ესპანეთის მეხუთე რევოლუცია|მეხუთე რევოლუციის]] დროს რესპუბლიკის წინააღმდეგ გამოდიოდა. 1874 წელს რესტავრაციის ერთ-ერთი სულისჩამდგმელი. კონსერვატიული პარტიის დამაარსებელი ([[1875]] წ.) და ლიდერი. [[1875]]–[[1881]], [[1884]]–[[1885]], [[1890]]–[[1892]] და [[1895]]–[[1897]] წლებში ესპანეთის პრემიერ-მინისტრი. ხელი შეუწყო ესპანეთში კონსტიტუციური მონარქიის განმტკიცებას. მოკლა იტალიელმა ანარქისტმა. ==ლიტერატურა== {{ქსე|5|369|}} {{DEFAULTSORT:კანოვას დელ კასტილიო, ანტონიო}} [[კატეგორია:ესპანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ესპანეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:დაბადებული 8 თებერვალი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1828]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 8 აგვისტო]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1897]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] i7mmqinh3q9mg62472b6iyrjr9cilie 0 102680 5412197 3456638 2026-06-13T05:00:37Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412197 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ლუის კარერო ბლანკო | სურათი= Luis Carrero Blanco, 1963 (cropped).jpg | სურათის ზომა = 250px | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = [[4 მარტი]], [[1904]] | დაბადების ადგილი= [[სანტონია]], [[კანტაბრია]], [[ესპანეთი]] | გარდაცვალების თარიღი = [[20 დეკემბერი]], [[1973]] | გარდაცვალების ადგილი= [[მადრიდი]], [[ესპანეთი]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = [[ესპანელი]] | რეზიდენცია = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = | შვილები= | განათლება = | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = | საიტი= | რიგი = ესპანეთის პრემიერ-მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა = 9 ივნისი 1973 | თანამდებობა დატოვა = 20 დეკემბერი 1973 | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | რიგი2 = | თანამდებობა დაიკავა2 = | თანამდებობა დატოვა2= | წინამორბედი2 = | მემკვიდრე2 = | პრეზიდენტი2= | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | რიგი3 = | თანამდებობა დაიკავა3 = | თანამდებობა დატოვა3 = | წინამორბედი3 = | მემკვიდრე3 = | პრეზიდენტი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | რიგი4 = | თანამდებობა დაიკავა4 = | თანამდებობა დატოვა4 = | წინამორბედი4 = | მემკვიდრე4 = | პრეზიდენტი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | რიგი5 = | თანამდებობა დაიკავა5 = | თანამდებობა დატოვა5 = | წინამორბედი5 = | მემკვიდრე5 = | პრეზიდენტი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= }} '''ლუის კარერო ბლანკო''' ({{lang-es|Luis Carrero Blanco;}} დ. [[4 მარტი]], [[1904]] — გ. [[20 დეკემბერი]], [[1973]]) — [[ესპანეთი]]ს პრემიერ-მინისტრი, [[ადმირალი]] (1966), ნეოფრანკისტი. ესპანეთის მემარჯვენე და კონსერვატიული წრეები მას მიიჩნევდა როგორც [[ფრანსისკო ფრანკო|ფრანკოს]] ავტორიტატული პოლიტიკის გამგრძელებელს. [[1967]] წლის ივლისიდან ვიცე-თავმჯდომარე, ხოლო [[1973]] წლის [[8 ივნისი]]დან გარდაცვალებამდე, იმავე წლის [[20 დეკემბერი|20 დეკემბრამდე]] იყო ესპანეთის მთავრობისა და „ნაციონალური მოძრაობის“ თავჯმდომარე. [[1972]] წლის კანონის თანახმად ფრანკოს სიკვდილის ან სხვა შემთხვევის შემთხვევაში მისი ფუნქციები სწორედ თავმჯდომარის — ლუის კარერო ბლანკოს ხელში გადადიოდა.<ref>[http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/056/756.htm ესპანეთი — დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია]</ref> მოკლულ იქნა ტერორისტული აქტის შედეგად, ჩადენილი ბასკ ტერორისტულ ორგანიზაცია [[ეტა (ორგანიზაცია)|ეტას]] მიერ. ==იხილეთ აგრეთვე== *[[ესპანეთის სამოქალაქო ომი]] == რესურსები ინტერნეტში == * [http://iberianature.com/spain_culture/culture-and-history-of-spain-o/operation-ogre/ სტატია ლუის კარერო ბლანკოს მკვლელობის შესახებ] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კარერო ბლანკო, ლუის}} [[კატეგორია:ესპანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 4 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1904]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 20 დეკემბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1973]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] q09c9mtv5fgb8mwe4bwoh6ycfxxsybj 3 116656 5411916 5400667 2026-06-12T13:38:21Z Surprizi 14671 /* სპირალური გალაქტიკა */ ახალი სექცია 5411916 wikitext text/x-wiki {{მომწერეთ}} {{არქივის დაფა|დაფის-სიგანე=20em| *[[მომხმარებელი განხილვა:mikheil88/არქივი 1|არქივი 1]] - 13.01.2010 - 06.05.2011 *[[მომხმარებელი განხილვა:mikheil88/არქივი 2|არქივი 2]] - 09.05.2011 - 04.09.2011 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 3|არქივი 3]] - 04.09.2011 - 21.10.2011 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 4|არქივი 4]] - 23.10.2011 - 14.12.2011 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 5|არქივი 5]] - 14.12.2011 - 09.02.2012 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 6|არქივი 6]] - 09.02.2012 - 03.04.2012 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 7|არქივი 7]] - 03.05.2012 - 13.06.2012 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 8|არქივი 8]] - 13.06.2012 - 27.08.2012 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 9|არქივი 9]] - 27.08.2012 - 12.11.2012 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 10|არქივი 10]]- 12.11.2012 - 31.12.2012 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 11|არქივი 11]]- 01.01.2013 - 23.02.2013 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 12|არქივი 12]]- 23.02.2013 - 04.08.2013 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 13|არქივი 13]]- 05.08.2013 - 31.12.2013 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 14|არქივი 14]]- 31.12.2013 - 31.12.2014 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 15|არქივი 15]]- 31.12.2014 - 31.12.2015 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 16|არქივი 16]]- 31.12.2015 - 31.12.2016 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 17|არქივი 17]]- 31.12.2016 - 31.12.2017 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 18|არქივი 18]]- 31.12.2017 - 31.12.2019 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 19|არქივი 19]]- 31.12.2019 - 31.12.2020 *[[მომხმარებლის განხილვა:MIKHEIL/არქივი 20|არქივი 20]]- 31.12.2020 - 31.12.2025 }} == სანდო მომხმარებლის სტატუსი == გამარჯობა, გთხოვთ მომანიჭოთ სანდო მომხმარებლის სტატუსი. მადლობა. [[მომხმარებელი:Lado85|Lado85]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Lado85|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Lado85|წვლილი]]) 06:17, 8 თებერვალი 2026 (UTC) == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&user_group=all&year=2025&month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs. |} Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:53, 14 თებერვალი 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:მომხმარებელი:MIKHEIL]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&oldid=30070105 --> გამარჯობა, მიხეილ! თუ შეიძლება რჩევა გთხოვოთ, როგორც გამოცდილ მომხმარებელს და ადმინისტრატორს: რამდენიმე კვირის წინ ვიკიპედიაში განვაახლე სტატია ერთ ამერიკელ კალათბურთელზე, კონკრეტულად სკოტი პიპენზე. უფრო ზუსტად, თავიდან დავწერე. ცვლილებები ჯერ არ დადასტურებულა. მოკრძალებით გთხოვთ, იქნებ მცირე ხნით მოიცალოთ, გადახედოთ და მირჩიოთ, რა კონკრეტული ნაბიჯები გადავდგა, რა გავასწორო და ფორმა მივცე სტატიას, რომ გამოსაქვეყნებლად მისაღები გახდეს. ვიკიპედიაში ახალი ვარ, ჯერ კარგად ვერ ვერკვევი, მაგრამ დიდი ენთუზიაზმით შემიძლია ვწერო ან ვარედაქტირო კონკრეტული მიმართულების, კერძოდ სპორტული თემატიკის სტატიები. თუ ვინმე წამეხმარება ადაპტაციაში, ქართულ ვიკიპედიას სიამოვნებით შევმატებ სპორტის შესახებ კვალიფიკაციურ სტატიებს. პატივისცემით ირაკლი ფირაშვილიб Pirakli2 == ბიოგრაფია ქეთევან ბეზარაშვილის == გამარჯობა. მე მარიამ ჩავლეშვილი ვარ. გიგზავნით ინფორმაციას მნიშვნელოვანი პიროვნების — ქეთევან ბეზარაშვილის შესახებ. მე მისი ახლობელი ვარ. ქალბატონ ქეთევანის ბიოგრაფია დართულია მის საავტორო წიგნში, რომლის შესახებ ინფორმაციაც მისმა დამ მომაწოდა. ასევე შევეცდებით მოგაწოდოთ ყველა საჭირო მასალა, რათა მისი ბიოგრაფია ვიკიპედიაში განთავსდეს (ფოტოს ჩათვლით) ქალბატონი ქეთევანი ამჟამად ცოცხალია, თუმცა სამწუხაროდ ინსულტი გადაიტანა. მისი ნამუშევრების ნახვა შესაძლებელია სხვადასხვა საიტზე. გთხოვთ მითხრათ, რა დამატებითი ინფორმაცია ან მასალა იქნება საჭირო, რომ სტატია ვიკიპედიაში გამოქვეყნდეს. პატივისცემით, მარიამ ჩავლეშვილი ბიოგრაფია: ქეთევან ბეზარაშვილი დაიბადა თბილისში 1956 წლის 8 თებერვალს.1972 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტი. 1979-82 წლებში იყო თსუ ფილოლოგიის ფაკულტეტის ასპირანტი ქართულ-ბიზანტიურ ლიტერატურულ ურთიერთობათა სპეციალობით. 1983 წლიდან მუშაობდა ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში. 1990 წელს დაიცვა საკანდიდატო დესერტაცია „გრიგოლ ნაზიანზელის პოეზიის ქართული ვერსია” 2004 წელს სადოქტორო დისერტაცია „რიტორიკისა და თარგმანის თეორია და პრაქტიკა გრიგოლ ღვთისმეტყველის თხზულებათა ქართული თარგმანების მიხედვით”,რომელიც გამოსცა მონოგრაფიად (2004) და საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნულმა აკადემიამ 2009 წელს მიანიჭა აკად. კორნელი კეკელიძის სახელობის პრემია. 2006 წლიდან აროს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლინგვისტურ კვლევათა ცენტრის ასოცირებული პროფესორი. 2005 წელს დაჯილდოვდა ღირესების ორდენით მრავალი სტატიისა და ნაყოფიერი სამეცნიერო საქმიანობისთვის. არის გრიგოლ ნაზიანზელის თხზულებათა ძველი ქართული თარგმანების შემსწავლელი ევროპული საერთაშორისო პროგრამების წევრი.მრავალრიცხოვანი ქართული და უცხოენოვანი სამეცნიერო წერილის ავტორი, მთარგმნელი    ძველი ბერძნულიდან,ინგლისურიდან და რუსულიდან. [[მომხმარებელი:Mariamos2010|Mariamos2010]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Mariamos2010|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Mariamos2010|წვლილი]]) 18:16, 13 მარტი 2026 (UTC) :დამატებით გაცნობებთ,რომ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ოფიციალურ გვერდზე გამოქვეყნებულია ინფორმაცია ქეთევან ბეზარაშვილის გარდაცვალებისა და მისი აკადემიური საქმიანობის შესახებ.პოსტში მითითებულია მისი სამეცნიერო მიღწევები და დართულია დამატებითი ბმულიც. :აღნიშნული ცნობა შესაძლოა სასარგებლო იყოს ბიოგრაფიისთვის [[მომხმარებელი:Mariamos2010|Mariamos2010]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Mariamos2010|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Mariamos2010|წვლილი]]) 09:37, 26 მაისი 2026 (UTC) ::ასევე დამატებითი ინფორმაცია გამოქვეყნებულია ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ოფიციალურ ფეისბუქ გვერდზე. [[მომხმარებელი:Mariamos2010|Mariamos2010]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Mariamos2010|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Mariamos2010|წვლილი]]) 09:54, 26 მაისი 2026 (UTC) == სანდო მომხმარებლის სტატუსის მოთხოვნა == გამარჯობა, მე ვარ მომხმარებელი შალვა მინდაძე_11 და უკვე 1 წელზე მეტია აქტიურად ვმუშაობ ქართულ ვიკიპედიაში, განსაკუთრებით ისტორიული და აკადემიური სტატიების თარგმნასა და რედაქტირებაზე. სტატიების შექმნისა და დამუშავებისას ვცდილობ სრულად დავიცვა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტები, შევინარჩუნო სქოლიოები და წყაროები, ტექსტი გავმართო ენციკლოპედიური და აკადემიური სტილით და მაქსიმალურად ხარისხიანად შევიტანო წვლილი პროექტის განვითარებაში. ვფიქრობ, ჩემი აქტიურობა და პასუხისმგებლიანი მუშაობა მაძლევს საფუძველს, რომ მომენიჭოს სანდო მომხმარებლის სტატუსი, რაც შემდგომში კიდევ უფრო ეფექტიანად მუშაობის შესაძლებლობას მომცემს. წინასწარ გმადლობთ ყურადღებისა და განხილვისთვის. პატივისცემით, --[[მომხმარებელი:შალვა მინდაძე 11|შალვა მინდაძე 11]] ([[მომხმარებლის განხილვა:შალვა მინდაძე 11|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/შალვა მინდაძე 11|წვლილი]]) 11:00, 30 მარტი 2026 (UTC) :გამარჯობა, შალვა! მოხარული ვარ, რომ ასეთი სურვილი გაგიჩნდათ. ვინაიდან ბოლო დროს სათანადოდ ვერ გადენებთ თვალს, რაღაც პერიოდი დავაკვირდები თქვენს წვლილს და შემდეგ შევაფასებ, შესაძლებელი იქნება თუ არა ამ სტატუსის მონიჭება. იქამდე კი, თუ რომელიმე სხვა ადმინი უკეთესად იცნობს თქვენს წვლილს, შეუძლია მიიღოს ეს გადაწყვეტილება. — [[მომხმარებელი:MIKHEIL|<font color="#0000FF">Mikheil</font>]] <small>^{[[მომხმარებელი განხილვა:MIKHEIL|<span style="color:#00FF00">მიწერა</span>]]}</small> 10:50, 31 მარტი 2026 (UTC) == ფოტოს გამოყენების შესახებ == გამარჯობა! მაინტერესებს როგორ შემიძლია ქართულად ნათარგმნ სტატიაში ([[Man's Best Friend (საბრინა კარპენტერის ალბომი)|Man's Best Friend]]) გამოვიყენო ფოტო, რომელსაც აქვს Fair use, დაცულია საავტორო უფლებებით და არათავისუფალია. წინასწარ გიხდით მადლობას და ბოდიში შეწუხებისთვის. --[[მომხმარებელი:Andria Gagua|Andria Gagua]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Andria Gagua|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Andria Gagua|წვლილი]]) 10:29, 31 მარტი 2026 (UTC) :გამარჯობა, ანდრია! არათავისუფალი ფაილების ატვირთვა ვიკიპედიაში ძალიან მკაცრად კონტროლდება. ვიყენებთ მხოლოდ უკიდურეს, გამოუვალ სიტუაციაში კრიტიკულად მნიშვნელოვან სტატიებში. ამ შემთხვევაში, გირჩევ, სტატია იყოს სურათის გარეშე. — [[მომხმარებელი:MIKHEIL|<font color="#0000FF">Mikheil</font>]] <small>^{[[მომხმარებელი განხილვა:MIKHEIL|<span style="color:#00FF00">მიწერა</span>]]}</small> 10:47, 31 მარტი 2026 (UTC) == სტატია ზაქარია ლაშქარაშვილზე == ორჯერ წაიშალა ჩემ მიერ დაწერილი სტატია. ამ ადამიანზე შევქმენი რუსული, ფრანგული და გერმანული ვერსიები. არავის წაუშლია. წყაროდ მითითებული მაქვს ევროპაში უდიდესი დისიდენტთა ონლაინ ენციკლოპედია. ფრანგულ და გერმანულ სტატიებში, ჩემგან დამოუკიდებლად აიტვირთა ფოტოსურათი. რით ვერ დაიმსახურა ქართული ვიკიპედიის სტანდარტის დაკმაყოფილება? --[[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 06:05, 2 აპრილი 2026 (UTC) :იმ სახით, როგორითაც თქვენ ქმნით, არ აკმაყოფილებს ქართული ვიკიპედიის სტანდარტს. მხოლოდ ერთი წყაროც არ არის საკმარისი. ამის შესახებ მიგითითეს ფრანგულ ვიკიპედიაშიც. რაც შეეხება სურათას, ისიც თქვენ დაამატეთ, არავის სხვას არ აუტვირთავს და უკვე წასაშლელადაა მონიშნული. — [[მომხმარებელი:MIKHEIL|<font color="#0000FF">Mikheil</font>]] <small>^{[[მომხმარებელი განხილვა:MIKHEIL|<span style="color:#00FF00">მიწერა</span>]]}</small> 12:49, 2 აპრილი 2026 (UTC) ::მართალს ბრძანებთ, მიმითითეს და არ წაუშლიათ. სავარაუდოდ, ფრანგულენოვან წყაროებსაც ითხოვენ საბოლოოდ დასადასტურებლად. შეგეძლოთ თქვენც მასევე მოქცეულიყავით, პირდაპირ წაშლის სანაცვლოდ. მესმის, საქართველოში ხალხი მიდრეკილია საკუთარ "გამოჩენილ" ბიცოლებსა და ბიძიებზე "გააშანშალონ" სტატიები და ამიტომაც ბევრის წაშლა გიწევთ, მაგრამ ეს განსხვავებული შემთხვევაა. ::ქართველ ადამიანზე, უმსხვილეს ვიკიპედიებში არ შლიან სტატიას და ქართულში არ აჭაჭანებთ. ::სურათს რაც შეეხება, რუსულსა და ფრანგულში უბრალოდ სურათი ავტვირთე, გაფორმება ჩემი გაკეთებული არაა. გერმანულში კი სურათიც არ ამიტვირთავს, თვითონ დააყენეს და წყაროც რადგან გერმანულენოვანია, უპრობლემოდ დაადასტურეს სტატია, ყოველგვარი თარგის გარეშე. [[მომხმარებელი:L.CRANACHI|L.CRANACHI]] ([[მომხმარებლის განხილვა:L.CRANACHI|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/L.CRANACHI|წვლილი]]) 23:18, 2 აპრილი 2026 (UTC) == Bonjour de l'Italie == Bien cher Mikheil bonjour, tu te souviens de moi? :-) Comment-va-tu? Moi ça va bien!!! Pourrais tu m'aider en ouvrir un petite page-biographie dan Wiki.KA, s'il te plait? Je serais hereux de t'aider en Italien et Portugais. Merci beaucoup pour une réponse et à bientôt [[მომხმარებელი:Rei Momo|Rei Momo]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Rei Momo|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Rei Momo|წვლილი]]) 08:36, 10 აპრილი 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 აპრილი 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:20, 20 მაისი 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 --> == სპირალური გალაქტიკა == მიშა, ირმის ნახტომი არის სპირალური გალაქტიკის ერთ-ერთი სახეობა (Barred spiral galaxy, Спиральная галактика с перемычкой). ასტრონომიულ საფუძვლებში ტ. 2. 1991 წერია რომ ზოგი სპირალური გალაქტიკა თითქოს გადაკვეთილია ცენტრზე გამავალი და სპირალის ტოტების გადამკვეთი წრფე ტოტით. ასეთ გალაქტიკას აღნიშნავენ დამატებით B ასოთი (barred) და წერენ შესაბამისად SB. მაინტერესებს როგორ მოვიხსენოთ ეს „ბარი“, „ტოტი“ თუ რაცაა. მახსოვს თითქოს სადღაც შემხვდა კიდევ სხვა სახელწოდება. შენ რომელი ვარიანტზე აკეთებ არჩევანს?--[[მომხმარებელი:Surprizi|Surprizi]] ([[მომხმარებლის განხილვა:Surprizi|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/Surprizi|წვლილი]]) 13:38, 12 ივნისი 2026 (UTC) jmz3e3t14hhnd19zompvoi0wiwtbaf1 0 170083 5412263 4934587 2026-06-13T10:15:55Z ~2026-34709-34 184178 /* ადრე შუა საუკუნეები */ მოსაზრებები რჩება და არა რჩებიან... 5412263 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''აზერბაიჯანელები საქართველოში''' საერთო მოსახლეობის დაახლოებით 6,3%-ს შეადგენენ. მათ საქართველოში ჩამოსახლების თავისებური ისტორია და ადაპტაციის რთული გზა განვლეს. == ისტორია == === ადრე შუა საუკუნეები === ადრეულ შუა საუკუნეებში თურქულენოვანი ტომების საქართველოში შემოსვლისა და დამკვიდრების შესახებ ცნობები არ მოიპოვება, მაგრამ მათი მოძრაობა მეზობელ სომხეთსა და ალბანეთში მიგვანიშნებს, რომ მეტ-ნაკლები ინტენსივობით მსგავს პროცესებს საქართველოშიც უნდა ჰქონოდა ადგილი. ზოგიერთი აზერბაიჯანელი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ თურქულენოვანი ტომები (ბუნთურქები, საბირები) კავკასიაში და, კერძოდ, აღმოსავლეთ საქართველოს მიმდებარე ტერიტორიაზე ძვ. წ. IV საუკუნიდან ჩნდებიან, მაგრამ ეს მოსაზრებები ჯერ კიდევ ჰიპოთეზის დონეზე რჩება. === განვითარებული შუა საუკუნეები === თურქთა პირველი მასობრივი შემოსვლა-დამკვიდრება აღმოსავლეთ საქართველოში „დიდ თურქობას“ უკავშირდება. ამიერკავკასიაში თურქ-სელჩუკები XI საუკუნის 30-იან წლებში გამოჩნდნენ. მეფე გიორგი II-ის ხანაში (1072-1089) დაიწყო „დიდი თურქობა“. იქიდან მოკიდებული სელჩუკები ყოველ წელიწადს მოდიოდნენ, უკან იშვიათად ბრუნდებოდნენ და აქვე სახლდებოდნენ. მომთაბარეთა ჩამოსახლება უფრო და უფრო ინტენსიურ ხასიათს იღებდა. დავით IV აღმაშენებლის (1089-1125) მიერ ჩამოსახლებული ყივჩაყები ასევე თურქული მოდგმისა იყვნენ, მაგრამ მოგვიანებით მათი უმეტესობა კვლავ ჩრდილო კავკასიაში გაბრუნდა, ხოლო მეორე ნაწილი გაქართველდა. === გვიანი შუა საუკუნეები === [[ფაილი:1900TBSBazaarRugealer.jpg|right|thumb|250px| აზერბაიჯანელი ხალიჩის გამყიდველები ძველ თბილისში. 1900 წ.]] ==== XIII-XV საუკუნეები ==== XIII-XV საუკუნეებში თურქული მოსახლეობის შემოსვლა გრძელდებოდა, თუმცა ნაკლები ინტენსივობით. გეოგრაფიული მდებარეობისა და პოლიტიკური ვითარების გამო მომთაბარეთა მეურნეობას საქართველოში ისეთი მყარი საფუძველი არ გააჩნდა როგორც მეზობელ ალბანეთსა და სომხეთში, თუმცა მათი მცირე ჯგუფები აქაც შემოდიოდნენ და მკვიდრდებოდნენ. ისე რომ, საზღვრისპირა რაიონებში [[გიორგი ბრწყინვალე|გიორგი ბრწყინვალის]] გამეფებისას (1314-1346) თურქმენებს კომპაქტური დასახლებებიც ჰქონდათ. თურქმანთა შემდგომი მატება კავკასიაში თემურლენგის ლაშქრობებს (1370-1405) უკავშირდება. თემურმა კავკასიელ მთიელთა გამუსლიმების მიზნით „ელნი მაჰმადიანნი“ დაასახლა ჩრდილო-კავკასიაში. საქართველოში თემურლენგის მიერ ელების ჩამოსახლების შესახებ პირდაპირი ცნობები არ არსებობს, მაგრამ ცნობილია პირობა, რომლის მიხედვითაც ქართველ მეფეს აქ მცხოვრები მუსლიმების შევიწროება ეკრძალებოდა. ==== XV-XVII საუკუნეები ==== XV-XVI საუკუნეებიდან მახლობელ აღმოსავლეთში მომხდარი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ცვლილებების შედეგად აღმოსავლეთ საქართველოში დაიწყო ჯერ სომხების, ხოლო მოგვიანებით თურქმენული მოდგმის (ქართული წყაროებით — თათართა) ტომების ჩამოსახლება, მაგრამ XVII საუკუნემდე მომთაბარე თურქმენების ჩამოსახლებასა და დამკვიდრებას ძირითადად ფრაგმენტული ხასიათი ჰქონდა და ისინი ადვილად ახერხებდნენ ქართულ მოსახლეობასთან ინტეგრაციას. XVII საუკუნის დამდეგს შაჰ-აბას პირველმა ქართლის მეფე გიორგის საჩუქარი მოსთხოვა, სანაცვლოდ კი ირანში რამდენიმე სოფელი და 300 თუმანი შესთავაზა. შაჰმა „ნაჩუქარ“ მიწაზე ლორეს სახანო შექმნა, იქ ბორჩალოს მუსლიმი ტომები ჩამოასახლა და აღჯაყალის ციხისთავს დაუქვემდებარა. ვახუშტი ბაგრატიონი მოგვითხრობს: როდესაც შაჰ-აბასმა წაართვა აღჯაყალად წოდებული ციხე (თეთრი ციხე) მეფე გიორგის (1600-1605 წწ.), „მან მოიყვანა ელნი ბორჩალუ და დასხნა აქა, და ამით ეწოდა ბორჩალუ“. ლორის ხანად გამუსლიმებული ქართველი ფეოდალი დანიშნეს. აღსანიშნავია, რომ მანამდე საქართველოს ტერიტორიაზე ტოპონიმი «ბორჩალო» არსად გვხვდება. შაჰ-აბასმა ქართლის ანალოგიური პოლიტიკა გაატარა კახეთშიც. მან კახეთის მეფისაგან კაკენისელი იჩუქა და მომთაბარეთა ჩასახლება დაიწყო. ადგილობრივი მოსახლეობა აყარა და ირანში გადაასახლა, კაკენისელის სასულთნოში კი წახურელებმა დაიწყეს ჩამოსახლება. თურქმენული მოდგმის ტომების დამკვიდრების შემდეგ აქტუალური გახდა ელის საკითხი. ვახტანგ VI-ის „დასტურლამალის“ „ელის დებულებაში“ ჩამოთვლილია ქართლისა და კახეთის ყიზილბაშური თემები, რომლებიც ტომთა დაშლა-დანაწევრების შედეგად წარმოქმნილან, ესენია: ჯავანშირი, ქეშალუ, ნაჯბადილუ, არანლუ, დემურჩი, ჰასანლუ, აჰმადლუ, ხიალუ და ა.შ. ისინი ცენტრალურ და სამხრეთ ირანიდან შემოვიდნენ და აქედან მასობრივად გასახლებული ადგილობრივი მოსახლეობის ადგილებზე დაფუძნდნენ. ვახტანგ VI-ის „დასტურლამალში“ საკანონმდებლო ნორმა „ელის დებულებით“ განსაზღვრავდა თურქმენული მოსახლეობის უფლება-მოვალეობებს. მისთვის სრულიად უცხო სამეურნეო და ფისკალურ სისტემასთან შეგუება მომთაბარე ელ მოსახლეობას ძალზე უჭირდა. ვახტანგ მეფე ცდილობდა საკანონმდებლო საფუძველი შეექმნა ქართულ სამეფოში მათი ინტეგრირებისათვის. ==== XVIII საუკუნე ==== თურქმენთა მიგრაცია XVIII საუკუნეშიც გრძელდებოდა. აღმოსავლეთ საქართველოში ჩამოსახლდა ჰასანლუს ტომის ერთი ნაწილი. ისინი ძირითადად კახეთში (თელავთან 5 სოფელში) და ქვემო ქართლში (დღევანდელი მარნეულისა და გარდაბნის რაიონებში) დანაწილდნენ, ცხოვრობდნენ სოფ. კესალოში, ყაფანახჩში, ილმაზუში, ნაზარ-ლუსა და სარფანში. ამ ხანებში ელებმა გააფართოვეს საცხოვრისი, გადალახეს მათთვის მიჩენილი საზღვრები და ახალი მიწები აითვისეს. სომხითში შულავერამდე მისულან, ხოლო ნასიბუს ტომმა დმანისის ხეობაში შეაღწია, ქცია-ხრამის ხეობების გაყოლებით აღმოსავლეთისაკენ წავიდა და მდინარე მტკვრის გაღმა მხარეზე ლილოებსა და ყარაიის მდიდარ საძოვრებს მოეკიდა. ერეკლე II-ის მეფობისას, პაპუნა ორბელიანის ცნობის თანახმად, „ქორონიკონს უმე დაიცალა საბარათაშვილო, სომხითი, ორბელიანთ მამული და ზოგი გავიდა კახეთს, ზოგი ავიდნენ ზემო ქართლში და საერისთაოებში“. სწორედ ამ მოვლენებს უკავშირდება XVIII საუკუნეში ერეკლე II-ის მიერ ეთნიკურად არაქართველების მეშვეობით გაუკაცრიელებული მიწების შევსების მცდელობა. XVIII საუკუნის შუა წლებში ერეკლე II-ს მუღანის ველიდან გადმოუსახლებია სპარსელებისაგან შევიწროებული 250 თურქმენული ოჯახი, მათგან შეიქმნა სოფლები: მუღანლო, ყაფანახჩი და ყიზილ-ჰაჯილი, რომლებიც დღეს მარნეულის რაიონში მდებარეობენ. ქართლ-კახეთის მეფე მუდმივად აკვირდებოდა მიგრანტებს და არ აძლევდა მათ ქვეყნიდან წასვლის საშუალებას. 1755 წელს მან უკან დააბრუნა ერევნის სახანოსა და ყარა სუზე გადასახლებული ბორჩალოელები. 1756 წელს სამცხეში საიალაღოდ მდგომმა ელებმა გადაწყვიტეს ირანში წასვლა. მათ ყაზახის მომთაბარეებიც შეუერთდნენ. ერეკლე მეფე ყაიყულში დაეწია მათ, უკან დააბრუნა ისინი, განდგომილ ელთა მეთაურებიდან მძევლები აიყვანა, ხოლო ხალხი სოღანლუღს დააყენა. ელებს სამცხის ფაშისათვის მიყენებული ზარალი აანაზღაურებინა, შემდეგ კი ძველ საცხოვრებლებზე დააბრუნა, 1760 წელს ფანა ხანის დამარცხების შემდეგ ერეკლემ ყარაბაღსა და ნახჩევანში (ეს მხარეები მაშინ ირანს ექვემდებარებოდა) გადასახლებულთა დასაბრუნებლად ჯარი გააგზავნა, ააყრევინა ისინი და უკან დააბრუნა. მოგვიანებით ქვემო ქართლის ელების ერთი ნაწილი, თარაქამები, ალი-ბეგმა გადაიბირა ახალციხის საფაშოში დასასახლებლად (ეს იყო სამცხეში მომთაბარე თურქმენთა მასობრივად ჩასახლების პირველი შემთხვევა). ქართლ-კახეთის მეფე გიორგი XII-მ ხონთქართან იჩივლა მათი უკან დაბრუნების მოთხოვნით. ფორმალურად სულთანს არ ჰქონდა უფლება არ დაეკმაყოფილებინა ქართველი მეფის კანონიერი მოთხოვნა, ამიტომ თარაქამები ქართლის საზღვრის გაყოლებით დაასახლა. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე სამცხეში ისევ გადავიდნენ ყაზახ-შამშადილუდან თურქმენები თავიანთი ჯოგებიანად, ისინი ახალციხის ფაშამ გადასახადებისაგან გაათავისუფლა და სამხედრო საქმე დაავალა. პირველ ხანებში ჩამოსახლებულები მხოლოდ ირანის შაჰს ექვემდებარებოდნენ და მათ ქართლის სამეფოს აღწერებისას არ აფიქსირებდნენ, მაგრამ მოგვიანებით, ყიზილბაშობის განლევის კვალობაზე, თანდათანობით, ისინიც ქართულ ფეოდალურ სისტემაში შეერწყნენ. 1721 წლის აღწერაში შეტანილი არ არის ბამბაკის და ბედრუჯის მხარეები, ლორის, ყაიყულისა და ელის რაიონები. ბამბაკ-ბედრუჯის მხარეები ბორჩალოს ხანის საბატონო იყო, ცალკე იყო ლორეს სახანოც, ამ ორ სახანოს, როგორც ვასალურ ერთეულებს ცალკე აღწერა უტარდებოდათ. „დასტურლამალის“ თანახმად კი ელის აღწერა, სამხედრო და ფისკალური მიზნებით, ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ ხდებოდა, მაშინ, როდესაც ქართლის სამეფოს აღწერა 7 წელიწადში ერთხელ ტარდებოდა. მეფეზე იყო დამოკიდებული ელის კაცთა გათარხნება, მის მიერვე იყო დადგენილი სახელმწიფო გადასახადები. ელებისათვის დიდხანს შეუთავსებელი აღმოჩნდა მკვიდრი ცხოვრების წესი. ცნობილია მათი გაპარვისა და მასობრივი გაქცევის უამრავი შემთხვევა. „დასტურლამალში“ ელის 76 თაბუნია მოცემული. იასე ლორთქიფანიძემ 28 თაბუნის საცხოვრებელი ადგილის დაზუსტება შეძლო, აქე-დან — 3 ალგეთში, 6 — ქციის ხეობაში, 13 — მდინარე მტკვრის გაღმა მხარეს, 5 — სომხითში, 1 კი დმანისის ხეობაში მდებარეობდა. საქართველოში ჩამოსახლებული ყიზილბაშების სოციალური ორგანიზაცია საკმაოდ დაბალ საფეხურზე იდგა. მომთაბარეები თაბუნებად სახლდებოდნენ, თაბუნი ტომის მეთაურს ან მეფის მოხელეს ემორჩილებოდა. ქართლში ისინი ჯერ მდინარეების — ქციისა და ალგეთის ხეობებში ჩამოსახლდნენ. თავდაპირველად, შექმნილი ლორის სახანოს კვალდაკვალ, ქვემო ქართლში გაჩნდა ბორჩალოს, ბამბაკის, ბაიდრის, შურა-გელის სახანოები. ყიზილბაშურმა ტომებმა სეფიანთა სახელმწიფოს სხვადასხვა კუთხეში სამომთაბარეოდ მიიღეს მიწები, რის გამოც კიდევ უფრო დანაწევრდნენ. ერთი შინაარსის მქონე ტერმინები — თურქულ-აზერბაიჯანული „იღ“, არაბული „ტაიფა“ და მონღოლური „აიმაკი“ — ყიზილბაშებში ხან ტომს აღნიშნავდა, ხან მის ნაწილს. ეს მომთაბარე ტომები (მონღოლური და თურქმენული) უფრო ადრე, XIII-XV საუკუნეებში, პოლიტიკურ გაერთიანებებსაც არ წარმოადგენდნენ, მათი ერთობა უნდა დამყარებოდა უფრო სისხლით ნათესაობასა და საერთო წინაპრიდან წარმოშობის პრინციპს. ეს იყო ადრინდელი (ფეოდალიზმამდელი) გვაროვნულ ტომთა დაჯგუფებები. უკვე ჩინგის ხანის დროს ისინი სხვადასხვა გვარისაგან შედგებოდნენ, რომელთაც საერთო წინაპარი ჰყავდათ. სეფიანთა ხანაში „აიმაკი“, „ილ“, „ტაიფა“ აღნიშნავდა მომთაბარეთა გაერთიანებებს, რომლებიც არამარტო სხვადასხვა გვარის, არამედ სხვადასხვა ტომის წარმომადგენლებისაგან შედგებოდნენ, რაც მათ ტომის ელფერს აძლევდა. ამის მაგალითია XVI საუკუნეში თურქმენული და ქურთული ტომებისაგან ხელოვნურად შექმნილი „ოტუზ იქის“ გაერთიანება, რომლის ხელმძღვანელად ჯევანშირის ტომი ითვლებოდა. მოგვიანებით, ეს გაერთიანება საქართველოში შემოასახლეს. ელები ნაჯბადინამდე განსახლდნენ. ეს მხარე მარნეულის რაიონში მდებარეობს, საქართველოს სასაზღვრო მხარეს წარმოადგენს და იქ ამჟამადაც თურქმენული წარმომავლობის მოსახლეობა ჭარბობს, თუმცა თავად მარნეულში ვახუშტი ბატონიშვილი ელის მოსახლეობას არ იხსენიებს. ყულარად წოდებული ელები ცხოვრობდნენ მდინარე ქციისა და შულავრის წყლის შესართავთან, რაც დღევანდელ ტოპონიმიკაშიც არის ასახული (სოფ. ყულარი). ელებით იყო დასახლებული მდინარე მტკვრისა და ალგეთის შესართავი იაღლუჯის მთამდე. === მეფის რუსეთის ოკუპაციის ხანა === [[ფაილი:AzeriTsklisMzidavi.jpg|thumb|right|აზერბაიჯანელი წყლის მზიდავი საქართველოდან]] ქართულ მიწებზე მომთაბარე ელების დამკვიდრებას დიდ ყურადღებას აქცევდა რუსული მმართველობა. მოხელეები ყოველნაირად აფერხებდნენ წინარე სამშობლოში მათ გადასახლებას. თუმცა ეს პროცესი მაინც მიმდინარეობდა. XIX საუკუნის დამდეგს ბორჩალოს მოურავის მოხსენების თანახმად, მთელი სოფელი ნაჯბადილუ აიყარა. ელების აყრა-გაქცევამ იმ ხანებში იმდენად მასობრივი ხასიათი მიიღო, რომ ხელისუფლება იძულებული გახდა გარკვეულ პირებზე თვალთვალი დაეწესებინა. უნდა აღინიშნოს, რომ ცარისტული ხელისუფლება მკაცრად აკონტროლებდა ამ პროცესს. 1816 წელს ყარსის ყარაფაფახელთა და 15 სომხური ოჯახის ბორჩალოს დისტანციაში ჩამოსახლებით დასრულდა მარკიზ პაულიჩის წარმომადგენელ ლისანოვიჩისა და ყარაფაფახ აბულ აღა აბდალ-ოღლის რამდენიმეწლიანი მოლაპარაკება. მთავრობამ ნება დართო ადგილობრივ მმართველობას უკანვე მიეღო აქედან წასულები. 1824 წელს შამშადილუში დამკვიდრდნენ წინათ ყარაბაღსა და ერევანში გაქცეული ელები. 1865 წლის საქართველოს მოსახლეობის აღწერის მიხედვით აქ ცხოვრობდა 51,5 აზერბაიჯანელი; 1886 წელს - 62,6; 1897 წელს - 81,1. === საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა === === საბჭოთა ოკუპაციის ხანა === ამის შემდეგ ჩვენ გაგვაჩნია 1926 წლის აღწერის მონაცემები, რომლის მიხედვით საქართველოში იყო 143,951 აზერბაიჯანელი; 1939 წლის აღწერით კი 187,621; 1959 წელს - 153,6; 1970 წელს - 217,8; 1979 - 255,7; 1989 წელს - 307,5. აზერბაიჯანელი მოსახლეობა შედარებით ნელა იმატებდა რევოლუციამდელ პერიოდში და ომამდელი ხუთწლედების მანძილზე. რაც შეეხება გასული საუკუნის მეორე ნახევარს, ამ პერიოდში კი აზერბაიჯანელების რაოდენობა ძალზე დაჩქარებულად იზრდება, უსწრებს რა მატების ტემპებით საქართველოს მოსახლეობის ყველა დანარჩენ ეთნიკურ ჯგუფს. აღსანიშნავია, რომ აზერბაიჯანელთა რიცხოვნობა იზრდება მთლიანად ბუნებრივი მატების შედეგად. ამ მაჩვენებლით ისინი ბევრად უსწრებენ წინ საშუალო რესპუბლიკურ მონაცემს. საკმარისია აღინიშნოს, რომ 20 წლის მანძილზე (1959-1979წწ.) საქართველოს მთელი მოსახლეობის რიცხოვნობა გაიზარდა 24%-ით, აზერბაიჯანელების კი 66%-ით, ანუ მათი საშუალო წლიური ზრდა შეადგენდა 2,66%-ს. ეს მაშინ, როცა აღნიშნულ პერიოდში გარე მიგრაციულ პროცესებს აზერბაიჯანელებს შორის, მართალია სუსტად გამოსახული, მაგრამ მაინც უარყოფითი სალდო ჰქონდა. აღსანიშნავია, რომ არ ხდება აზერბაიჯანელების ასიმილაცია სხვა ხალხებთან. რუსებისა და სომხებისაგან განსხვავებით, საქართველოში დამკვიდრებული აზერბაიჯანელების მეტი ნაწილი სოფლად ცხოვრობს. 1970 წელს რესპუბლიკის ქალაქებში ცხოვრობდა მათი საერთო რაოდენობის 18,2%. 1979წ. თბილისში ცხოვრობდა 12,9 ათასი აზერბაიჯანელი, რუსთავში - 7,4 ათასი. აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ ქვემო ქართლის სოფლის მოსახლეობის უმეტეს ნაწილს (მარნეულის, ბოლნისის, გარდაბნის, დმანისის რაიონებში). მათი განსახლების მეორე არეალია კახეთი - საგარეჯოს, ლაგოდეხის, თელავის რაიონების ტერიტორია. აზერბაიჯანული სოფლები არსებობს შიდა ქართლში - კასპის, მცხეთის და ქარელის რაიონებში, აგრეთვე თრიალეთში და თეთრიწყაროს რაიონში. რესპუბლიკის დანარჩენ რეგიონებში აზერბაიჯანელების რაოდენობა შედარებით უმნიშვნელოა. დამახასიათებელია, რომ საქართველოში ბევრად მეტია მათი რაოდენობა, ვინც დედაენად აზერბაიჯანულს აღიარებს, ვიდრე თვით ამ ეროვნების მოსახლეობა. თურქეთიდან ჩამოსახლებული დაახლოებით 27 ათასი ბერძენი დედაენად თვლის აზერბაიჯანულს. თურქების გარემოცვაში ხანგრძლივი დროის მანძილზე ცხოვრების შედეგად ბერძნების ამ ნაწილმა, რომლებსაც ურუმებს უწოდებდნენ და ამჟამად თრიალეთში ცხოვრობენ, დაკარგა თავისი ენა და შეითვისა აზერბნაიჯანული. === დამოუკიდებელი საქართველო === ბოლო 2002 წლის აღწერით საქართველოში ცხოვრობდა 284,761 აზერბაიჯანელი, მათ შორის თბილისში - 10,942. დანარჩენი არაქართველი მოსახლეობისაგან, აზერბაიჯანელებს შორის XIX-XXსს. არ ჰქონია ადგილი მნიშვნელოვან მიგრაციას. მხოლოდ უკანასკნელ ხანებში მიდის მათი ახალგაზრდობა მეზობელი აზერბაიჯანის ქალაქებში (უპირატესად ბაქოში) უმაღლესი განათლების მისაღებად. == იხილეთ აგრეთვე == * [[აზერბაიჯანელები]] == ლიტერატურა == * [http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/collect/0001/000725/00-Tituli.pdf ეთნოსები საქართველოში] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128210231/http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/collect/0001/000725/00-Tituli.pdf |date=2012-01-28 }}, საქართველოს სახალხო დამცველის ბიბლიოთეკა, საქართველოს სახალხო დამცველთან არსებული ტოლერანტობის ცენტრი, თბილისი, 2008 * კომახია მ., საქართველოს აზერბაიჯანული მოსახლეობა, ტომი 1,№2, საქართველოს გაეროს ასოციაცია, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატი, 2003 * Комахиа М., Азербайджанцы Грузии: проблемы гражданской интеграции, Центральная Азия и Кавказ,№5 (35), 2004 [[კატეგორია:საქართველოს აზერბაიჯანელები]] [[კატეგორია:ეთნიკური უმცირესობები]] [[კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები]] h37nxwcsdjmsf67od0y9qkod5knc9mu 0 171069 5412238 4432120 2026-06-13T08:39:31Z Gobrona 28077 5412238 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი =ძაბრასოკო | სურათის ფაილი =Totentrompeten Herbsttrompeten.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | ქვეგანყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[Agaricomycetes]] | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზეტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი = | ქვეგვარი = | supersectio = | sectio = | subsectio = | სახეობა = [[ძაბრასოკო]] | ლათ ={{btname|Craterellus cornucopioides|([[L.]]) [[Pers.]], [[1825]]}} | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | ვიკისახეობები = | commons =Craterellus cornucopioides | itis = | ncbi = }} '''ძაბრასოკო''' ({{lang-la|Craterellus cornucopioides}}) — ქუდიანი სოკო. აქვს ძაფრისებრი ნაყოფ-სხეული, რომელიც ძირისკენ თანდათან წვრილდება და მთლიანად ფუყეა, გარედან კი გლუვი ან ოდნავ ნაოჭიანია, მონაცისფრო-მოლურჯო, შიგნით მურა-ნაცრისფერი, თითქმის შავი. სხეულის სიგრძე 5-10 სმ, დიამეტრი 3-5 სმ. ფეხები ძალზე მოკლე აქვს (სისქე 0,8 სმ).<ref>{{cite web|url=http://www.pakhom.ru/voronochnik.php|title=ძაბრასოკო/Craterellus cornucopioides|work=|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926032220/http://www.pakhom.ru/voronochnik.php|archivedate=2011-09-26}}</ref> იზრდება შერეულ ან ფოთლოვან ტყეში [[ზაფხული|ზაფხულ]]-[[შემოდგომა|შემოდგომით]]. გვხვდება ვარდნილი [[მუხა|მუხისა]] და [[წიფელი|წიფლის]] ფოთლებზე,<ref>Edible Wild Mushrooms of North America: A Field-to-Kitchen Guide. [http://americanmushrooms.com/edibles7.htm Craterellus cornucopioides].</ref> თიხოვან და კირქვის ნიადაგზე. ჩვეულებრივ ერთმანეთზე მჭიდროდ გადაბმული ჯგუფებით გვხვდება. უპირატესობას ანიჭებს ღია, ნათელ ადგილებს. ძაბრასოკო გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში [[ზომიერი სარტყლები|ზომიერი სარტყლიდან]] [[ტროპიკები|ტროპიკებამდე]]. გავრცელების არეალია: [[ევროპა]], [[აზია]] და [[ჩრდილოეთი ამერიკა]].<ref>Pilz D, Norvell L, Danell E, Molina R. (2002). Ecology and management of commercially harvested chanterelle mushrooms. United States Department of Agriculture. 90 pp.</ref> საჭმელად იხმარება ახალი, მოხრაკული (არცთუ ისე მაღალი ღირსების საჭმელი სოკოა). ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://mushroom-collecting.com/mushroomtrumpet.html Mushroom-collecting.com: Craterellus cornucopioides] * [http://www.mykoweb.com/CAF/species/Craterellus_cornucopioides.html MykoWeb California Fungi: Craterellus cornucopioides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003025535/http://www.mykoweb.com/CAF/species/Craterellus_cornucopioides.html |date=2009-10-03 }} * [http://healing-mushrooms.net/archives/craterellus-cornucopioides.html ''Craterellus cornucopioides''] ''Healing-Mushrooms.net'', March 2008. ==ლიტერატურა== {{ქსე|11|261|ნახუცრიშვილი ი.}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] [[ar:فطريات دعامية]] [[ca:Trompeta de la mort]] [[cs:Stroček trubkovitý]] [[de:Totentrompete]] [[en:Craterellus cornucopioides]] [[es:Craterellus]] [[fi:Mustatorvisieni]] [[fr:Trompette de la mort]] [[hu:Sötét trombitagomba]] [[it:Craterellus cornucopioides]] [[lt:Paprastasis trimitėlis]] [[no:Sort trompetsopp]] [[pl:Lejkowiec dęty]] [[pms:Craterellus cornucopioides]] [[ru:Вороночник рожковидный]] [[sv:Svart trumpetsvamp]] [[vec:Tronbeta da morto]] iejnwe6fjavagmby79falkfwb0hb3fp 0 173349 5412235 5402693 2026-06-13T08:36:59Z Gobrona 28077 5412235 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ჭეჭკეტა | სურათის ფაილი = Lactarius volemus var. flavus 100925.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | რიგი = [[ხრაშუნასოკოსნაირნი]] | ოჯახი = [[ხრაშუნასოკოსებრნი]] | გვარი = [[ლაქტიფლუუსი]] | სახეობა = '''ჭეჭკეტა''' | ლათ = {{bt|Lactarius volemus|([[Fr.]]) [[Kuntze]] (1891)}} | სექციის სახელი = სინონიმები<ref name="urlFungorum - Species synonymy"/><ref name=Smith1979/><ref name=Wang2007/> | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus lactifluus|[[L.]] (1753)}} *{{bt|Agaricus oedematopus|[[Scop.]] (1772)}} *{{bt|Agaricus volemus|[[Fr.]] (1821)}} *{{bt|Lactarius oedematopus|(Scop.) Fr. (1838)}} *{{bt|Lactarius volemus|Fr.) Fr. (1838)}} *{{bt|Galorrheus volemus|(Fr.) [[P.Kumm.]] (1871)}} *{{bt|Lactarius lactifluus''|L.) [[Quél.]]}} *{{bt|Lactifluus oedematopus|(Scop.) Kuntze (1891)}} *{{bt|Lactarius wangii''|H.A.Wen & J.Z.Ying (2005)}} | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | ვიკისახეობები = | commons =Lactarius volemus | itis = | ncbi = }} '''ჭეჭკეტა''' ({{lang-la|''Lactifluus volemus''}}; ადრე ცნობილი იყო როგორ '''''Lactarius volemus''''') — სოკოს სახეობა [[ლაქტიფლუუსი]]ს გვარისა. [[ფილოგენეტიკა|ფილოგენეტიკური]] ანალიზით დასტურდება, რომ ''Lactifluus volemus'' წარმოადგენს არა ერთ კონკრეტულ ტაქსონს, არამედ მორფოლოგიურად მსგავსი რამდენიმე სახეობის ან ქვესახეობის კომპლექსს. [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრია 11 [[სმ]], მოწითალო-ყავისფერი, ნარინჯისფერი-ყავისფერი ან მოყვითალოა; ჯერ ამობურცულია, მომწიფებისას შუაში ჩაღრმავდება და ხშირად დახეთქილი ზედაპირი აქვს. [[ნაყოფსხეული]]ს (განსაკუთრებით [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტების]]) დაზიანებისას გამოიყოფა თეთრი, რძისმაგვარი სითხე ([[ლატექსი]]), რომელიც [[ჰაერი|ჰაერზე]] წენგოსფერი და წებოვანი ხდება, გაშრობისას მის ადგილას ჩნდება მურა ლაქა.<ref name="ქსე">{{ქსე|11|392|ნახუცრიშვილი ი.|არა}}</ref> იზრდება ფოთლოვან წიწვოვან ტყეებში [[ზაფხული|ზაფხულში]] ([[აგვისტო]]) და [[შემოდგომა|შემოდგომით]] ([[ოქტომბერი]]). მას ახასიათებს სპეციფიკური თევზისმაგვარი სუნი, რომელიც გავლენას არ ახდენს მის გემოზე. საჭმელად იხმარება ახალი — შემწვარი, ზოგჯერ უმიც. დასავლეთში იგი დელიკატესად მიიჩნევა. ნაყოფსხეულების ქიმიურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ისინი შეიცავენ ერგოსტეროლთან დაკავშირებულ რამდენიმე სტეროლს, რომელთაგან ზოგიერთი უნიკალურია ამ სახეობისთვის. სოკო აგრეთვე შეიცავს ბუნებრივ [[კაუჩუკი|კაუჩუკს]], რომლის ქიმიური სტრუქტურაც შესწავლილია.<ref name=Litvinov2002/> ჭეჭკეტა ფართოდ არის გავრცელებული [[ჩრდილოეთ ნახევარსფერო]]ში — [[ევრაზია|ევრაზიისა]] და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] [[ზომიერი სარტყლები|ზომიერ სარტყლებში]], ისევე როგორც [[აზია|აზიის]] ზოგიერთ სუბტროპიკულ და ტროპიკულ რეგიონში. როგორც [[მიკორიზა|მიკორიზული]] სოკო, მისი ნაყოფსხეულები ზაფხულიდან შემოდგომამდე ნიადაგზე, სხვადასხვა სახეობის ხის ძირში იზრდება, როგორც ერთეულებად, ისე ჯგუფებად ==ტაქსონომია== სამეცნიერო ლიტერატურაში ''Lactifluus volemus'' პირველად ნახსენებია [[კარლ ლინე]]ს 1753 წლის ნაშრომში „Species Plantarum“, სადაც იგი აღწერილი იყო როგორ ''Agaricus lactifluus''.<ref name=Linnaeus1753/> [[1821]] წელს შვედმა მიკოლოგმა [[ელიას მაგნუს ფრისი|ელიას მაგნუს ფრისმა]] თავის ნაშრომში „Systema Mycologicum“ მას ''Agaricus volemus'' უწოდა.<ref name=Fries1821/> ამავე ნაშრომში მან წამოაყენა იდეა [[ქამასოკო]] გვარის შიგნით მონათესავე სახეობების დაჯგუფების შესახებ, რომელსაც ''Galorrheus'' დაარქვა. მოგვიანებით, [[1838]] წელს გამოცემულ ნაშრომში „Epicrisis Systematis Mycologici“, ფრისმა [[ლაქტარიუსი]] (რძიანა სოკოები) დამოუკიდებელ გვარად აღიარა, ხოლო ''Galorrheus'' მიუთითა როგორც მისი სინონიმი.<ref name="urlFungorum - Species synonymy"/><ref name=Fries1838/> მიუხედავად იმისა, რომ ლინემ ეს სახეობა ფრისზე ადრე გამოაქვეყნა, ფრისის მიერ მინიჭებული სახელი სანქცირებულია და, შესაბამისად, მას ნომენკლატურული პრიორიტეტი გააჩნია. [[1871]] წელს [[პაულ კუმერი|პაულ კუმერმა]] ფრისის მიერ გამოყოფილი ტრიბების უმეტესობას გვარის სტატუსი მიანიჭა, რის გამოც სახეობას სახელი შეუცვალა და ''Galorrheus volemus'' უწოდა.<ref name=Kummer1871/> ვარიაცია ''L. volemus'' var. ''subrugosus'' იდენტიფიცირებული იქნა [[ჩარლზ ჰორტონ პეკი]]ს მიერ [[1879]] წელს,<ref name=Peck1885/> თუმცა ამჟამად იგი კლასიფიცირებულია როგორც ცალკეული სახეობა — ''L. corrugis''.<ref name="Roody"/> [[1891]] წელს [[ოტო კუნცე]]მ სახეობა [[ლაქტიფლუუსი]]ს გვარში გადაიტანა,<ref name=Kuntze1891/> რომელიც ამის შემდეგ დიდხანს მიიჩნეოდა ლაქტარიუსის სინონიმად; თუმცა, [[2008]] წელს მოლეკულურ-ფილოგენეტიკური კვლევებითა და [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] ოჯახში შემდგომი ტაქსონომიური რეორგანიზაციით დადასტურდა, რომ იგი ცალკეულ გვარს წარმოადგენს.<ref name="Buyck2008"/><ref name="Buyck2010"/><ref name="verbeken2013"/> სოკოს კიდევ ერთი ისტორიული სინონიმია ''Lactarius lactifluus'', რომელიც გამოიყენა [[ლუსიენ კელე]]მ 1886 წელს.<ref name=Quelet1886/> ''Lactarius wangii'', რომელიც [[2005]] წელს მიკოლოგებმა ჩინეთიდან ახალ სახეობად აღწერეს,<ref name="Wen2005"/> ორი წლის შემდეგ ჭეჭკეტას სინონიმად იქნა მიჩნეული.<ref name=Wang2007/> „სპეციფიკური ეპითეტი „volemus“ მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან „vola“,<ref name=Frieze1882/> რაც მუჭს ან ხელისგულის ჩაღრმავებას ნიშნავს; ეს მიანიშნებს ფრისის ჩანაწერზე, რომლის მიხედვითაც სოკოდან იმდენად უხვი რძისებრი წვენი მოედინება, რომ მთელი მუჭის ავსება შეუძლია.<ref name="Metzler"/> საქართველოში ამ სოკოს აგრეთვე მოიხსენიებენ როგორც მჭადა,<ref>{{წიგნი|ავტორი=[[ალექსანდრე მაყაშვილი]]|სათაური=ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი|გამომცემლობა=საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი|გამოცემა=მე-3|ადგილი=[[თბილისი]]|Publisher=მეცნიერება|წელი=1991}}</ref> ჭადუა<ref>{{წიგნი|ავტორი=ღლონტი, ალ.|წელი=1974|სათაური=ქართულ კილო-თქმათა სიტყვის კონა|ადგილი=[[თბილისი]]|გამომცემლობა=„განათლება“}}</ref> ან ჭადილო.<ref>{{საქართველოს სოკოები|217}}</ref><ref>{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|336}}</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] — 5-11 სმ-მდე აღწევს, ხორციანი და ხავერდოვანი ან გლუვი ზედაპირით, რომლის ფორმაც მომწიფებასთან ერთად იცვლება: თავდაპირველად იგი ამომზნექილია, შიგნით შეკეცილი კიდეებით, მოგვიანებით კი ბრტყელდება და ცენტრში უჩნდება ჩაღრმავება. ხოლო მისი ფერი გარდამავალია გარგარისფრიდან მოყვითალო-ყავისფერში.<ref name="Phillips"/> თუმცა, ქუდის ფერი გარკვეულწილად ვარირებს, რაც შეინიშნება როგორც [[აზია|აზიურ]],<ref name=Wang2007/> ისე [[ევროპა|ევროპულ]]<ref name=Hellman-Clausen1998/> და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოამერიკულ ნიმუშებში]].<ref name=Smith1979/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]]ს სიგრძე — 4–12 სმ, სისქე — 1–1.5 სმ, ქუდთან შედარებით ოდნავ უფრო ღია შეფერილობისაა. მკვრივია, ხავერდოვანი ან გლუვი ზედაპირით, რომელსაც ხანდახან სიგრძივი ზოლები გასდევს. სოკოს უხვი, მოთეთრო რძისმაგვარი წვენი ([[ლატექსი]]) ჰაერზე შესაძლოა ყავისფერდებოდეს და სოკოს ქსოვილებს ყავისფრად ღებავდეს. [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ფეხზე შეზრდილი ან ოდნავ დაღმავალი, მყიფე, ვიწრო, საკმაოდ მჭიდროდ განლაგებული და ხანდახან დატოტვილი. როგორც წესი, მკრთალი ოქროსფერ-ყვითელი შეფერილობის, თუმცა დაზიანებისას ყავისფერდება. ძირითად ფირფიტებს შორის განლაგებულია მოკლე ფირფიტები, რომლებიც ფეხამდე ვერ აღწევს. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — მოთეთრო და მკვრივი. სოკოს ოდნავ [[თევზი|თევზისმაგვარი]] სუნი აქვს.<ref name="Phillips"/> [[ნაყოფსხეული]]ს გაშრობისას ეს სუნი კიდევ უფრო ძლიერდება. ამ სოკოს ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი სწორედ უხვი რძისმაგვარი წვენია — იგი იმდენად ბევრია, რომ ფირფიტებზე მცირე ნაკაწრიც კი იწვევს ამ რძისებრი სითხის ინტენსიურ დენას.<ref name="Arora"/> ეს ლატექსი ყავისფერ ლაქებს ტოვებს ყველაფერზე, რასაც კი შეეხება.<ref name="url Kuo"/> [[სპორების ანაბეჭდი]] — მოთეთრო. [[სპორები]] თითქმის სფერული ფორმისაა, გამჭვირვალე (ჰიალინური), ზომით 7.5–10.0 × 7.5–9.0 [[მკმ]].<ref name="Bessette2009/> სპორის ზედაპირი ბადისებრია. სპორების წარმომქმნელი უჯრედები — [[ბაზიდიუმები]], გურზისებრი ფორმისაა, ჰიალინურია, ოთხსპორიანი, ზომით 40–62 × 7.2–10.4 მკმ.<ref name=Montoya1996/> ბაზიდიუმებს შორის განლაგებულია სტერილური უჯრედები, რომლებსაც [[ცისტიდები]] ეწოდება. პლეუროცისტიდები თითქმის თითისტარისებრი ან გურზისებრი ფორმისაა, ზომით 48–145 × 5–13 მკმ. ქეილოცისტიდები შეიძლება იყოს თითისტარისებრი, გურზისებრი ან სადგისისებრი, ზომით 27–60 × 5–7 მკმ.<ref name=Smith1979/> გარდა ამისა, ცისტიდები აგრეთვე გვხვდება როგორც ქუდის, ისე ფეხის ზედაპირზეც.<ref name="Phillips"/> თუ სოკოს რბილობზე დავაწვეთებთ რკინის (II) სულფატის ხსნარს (რომელიც სოკოების იდენტიფიკაციისთვის ქიმიურ ტესტად გამოიყენება), იგი რბილობს მყისიერად მუქ ლურჯ-მწვანე ფერად შეღებავს.<ref name="Bessette2009/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Lactarius_volemus_54887.jpg ფაილი:Lactarius_volemus_a1_(1).JPG ფაილი:Lactarius_volemus_119880.jpg ფაილი:Lactarius_volemus_(Fr.)_Fr_244743.jpg ფაილი:AD2009Sep06_Lactarius_Volemus_03.jpg ფაილი:Milchbraetling-2-WJP.jpg </gallery> ==ვარიაციები== ვარიაცია ''Lactifluus volemus'' var. ''flavus'' აღწერილ იქნა [[ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითი]]სა და [[ლექსემიუელ რეი ჰესლერი]]ს მიერ [[1879]] წელს.<ref name=Smith1979/> ეს იშვიათი ვარიაცია [[აშშ]]-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გვხვდება ([[სამხრეთი კაროლინა|სამხრეთ კაროლინადან]] [[ფლორიდა]]მდე და დასავლეთით [[ტეხასი|ტეხასამდე]]), რომლის ქუდიც ზრდისა და განვითარების ყველა ეტაპზე მუდმივად ყვითელ შეფერილობას ინარჩუნებს. იგი კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა.<ref>{{cite book |last=Phillips |first=Roger |title=Mushrooms and Other Fungi of North America |year=2010 |orig-year=2005 |publisher=Firefly Books |location=Buffalo, NY |isbn=978-1-55407-651-2 |page=107}}</ref> ზოგიერთი ავტორი [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[სამხრეთი ევროპა|სამხრეთ ევროპაში]] გავრცელებულ, იშვიათ სახეობა ''L. volemus var. oedematopus''-ს განიხილავს როგორც დამოუკიდებელ ვარიაციას, რომელიც ძირითადი სახეობისგან უფრო მუქი, მოწითალო-ყავისფერი ქუდითა და გაბერილი ფეხით განსხვავდება.<ref name=Lalli1992/> ''L. volemus var. asiaticus''-ს სახელი მიენიჭა [[2004]] წელს [[ვიეტნამი|ვიეტნამში]] ნაპოვნი ნიმუშების საფუძველზე; იგი ასოცირებულია ''[[Pinus khasya]]''-სთან და ახასიათებს მცირე ზომის, მკრთალი ყავისფერი, ხავერდოვანი ნაყოფსხეულები.<ref name=Doerfelt2004/> ==მსგავსი სახეობები== ჭეჭკეტა მეტად გავს მისივე გვარის სახეობას ''[[Lactifluus corrugis]]'', რომელსაც როგორც წესი, ზედაპირზე მეტი ნაოჭი აღენიშნება, გააჩნია უფრო მუქი ფირფიტები, სუსტი ან საერთოდ არარსებული სუნი და ნაკლებად ნარინჯისფერი შეფერილობა, თუმცა მათ შორის გარდამავალი შეფერილობის ფორმებიც გვხვდება.<ref name="Roody"/> უფრო ზუსტად ამ ორი სახეობის ერთმანეთისგან გარჩევა მიკროსკოპული ნიშნებით არის შესაძლებელი: ''L. corrugis''-ს აქვს უფრო დიდი [[სპორები]], ზომით 10.4–12.8 × 9.6–11.8 მკმ, ზედაპირზე უფრო უხეში ბადე ახასიათებს და უფრო დიდი ზომის პლეუროცისტიდები.<ref name=Montoya1996/> აგრეთვე, ჭეჭკეტას ახლო მონათესავე სახეობაა ''[[Lactifluus austrovolemus]]'', რომელიც ხასიათდება უფრო მჭიდროდ განლაგებული ფირფიტებით; ხოლო ''[[Lactifluus lamprocystidiatus]]''-ის საფუძვლიანად გარჩევა ჭეჭკეტასაგან მხოლოდ მიკროსკოპული ნიშნებით არის შესაძლებელი.<ref name=Wang2007/> ''L. austrovolemus''-ის მსგავსად, ''L. lamprocystidiatus'' მხოლოდ [[პაპუა-ახალი გვინეა|პაპუა-ახალ გვინეაშია]] გავრცელებული.<ref name=Hongo1973/><ref name=Verbeken2000/> ჭეჭკეტას აგრეთვე წააგავს ''[[Lactifluus hygrophoroides]]'', რომელიც განსხვავდება მეჩხერი ფირფიტებით, ასევე სპორებით, რომლებსაც ზედაპირული ბადე არ გააჩნიათ.<ref name=Pegler1979/> გარკვეული მსგავსება შეინიშნება [[ლაქტარიუსი]]ს (რძიანა სოკოები) გვარის ზოგიერთ სახეობასთანაც: ტროპიკულ [[აფრიკა]]ში გავრცელებული ''[[Lactarius chromospermus]]'' ვიზუალურად წააგავს ჭეჭკეტას, მისი იდენტიფიცირება შესაძლებელია დარიჩინისფერ-ყავისფერი სპორების ანაბეჭდით, რაც უნიკალური მოვლენაა [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] ოჯახში.<ref name=Pegler1982/> ''[[Lactarius subvelutinus]]'' ასევე მსგავსი სახეობაა, თუმცა მას არ ახასიათებს თევზის სუნი, აქვს მკრთალი ყვითელ-ნარინჯისფერი ან ოქროსფერ-ნარინჯისფერი ქუდი, ვიწრო ფირფიტები და თეთრი რძისმაგვარი წვენი, რომელიც ფერს არ იცვლის.<ref name="Bessette2009/> <gallery mode="packed" heights="91"> Milde Milchling (Lactarius aurantiacus).JPG|''[[Lactarius aurantiacus]]'' 2010-08-28 Lactarius camphoratus 54601.jpg|''[[Lactarius camphoratus]]'' Ryzec09106.JPG|''[[Lactarius deterrimus]]'' 2007-08-14 Lactarius fuliginosus (Fr.) Fr 71480.jpg|''[[Lactarius fuliginosus]]'' Lactarius hygrophoroides 15959.jpg|''[[Lactarius hygrophoroides]]'' Lactarius hysginus 72083.jpg|''[[Lactifluus hygrophoroides]]'' 2007-09-23 Lactarius porninsis 1.jpg|''[[Lactarius porninsis]]'' Lactarius pyrogalus12.jpg|thumb|''[[Lactarius pyrogalus]]'' 2007-07-14 Lactarius rufus 1.jpg|''[[Lactarius rufus]]'' Süßlicher Milchling Lactarius subdulcis.jpg|''[[Lactarius subdulcis]]'' Lactarius_subumbonatus_41576.jpg|''[[Lactarius subumbonatus]]'' Milchling- Birken (2).JPG|''[[Lactarius torminosus]]'' Lactarius corrugis 54984.jpg|''[[Lactifluus corrugis]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== სხვა რძიანა სოკოების მსგავსად,<ref name="Bessette2009">{{cite book |vauthors=Bessette AR, Bessette A, Harris DM |title=Milk Mushrooms of North America: A Field Identification Guide to the Genus ''Lactarius'' |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |year=2009 |isbn=978-0-8156-3229-0}}</ref> ჭეჭკეტა სხვადასხვა სახეობის ხეებთან აყალიბებს [[ექტომიკორიზა]]ს. ამ დროს სოკოს ჰიფები იზრდება მცენარის ფესვის გარშემო და მის ქერქოვან უჯრედებს შორის, თუმცა მათში უშუალოდ არ აღწევს. ჰიფები გარეთ, ნიადაგში ვრცელდება, რითაც მცენარეს ნიადაგიდან საკვები ნივთიერებების ათვისებაში ეხმარება. იგი გვხვდება როგორც წიწვოვანი, ისე ფოთლოვანი ხეების ძირში, თუმცა უფრო მეტად ფართოფოთლოვან ტყეებშია გავრცელებული. ზოგჯერ მისი ნახვა [[ტორფის ხავსები|ტორფის ხავსის]] საფარშიც არის შესაძლებელი. საკმაოდ გავრცელებული სოკოა, რომელიც ზაფხულიდან შემოდგომამდე ჩნდება.<ref name="Smith1979" /> იზრდება როგორც ერთეულებად, ისე ჯგუფებად, განსაკუთრებით უხვად თბილ და ნესტიან ამინდში.<ref name="Metzler" /> სოკოს ნაყოფსხეულებში შეიძლება ბინადრობდნენ სხვადასხვა სახეობის მწერები. ჭეჭკეტა გავრცელებულია [[ჩრდილოეთ ნახევარსფერო]]ს თბილ ზომიერ, აგრეთვე ზოგიერთ სუბტროპიკულ და ტროპიკულ რეგიონში. სოკო ხშირია მთელ ევროპაში,<ref name="Shimono2007" /> თუმცა ზოგიერთ ქვეყანაში მისი პოპულაცია მცირდება, ხოლო [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებსა]] (და [[ფლანდრია]]ში) იმდენად იშვიათი გახდა, რომ გადაშენებულად მიიჩნევა.<ref name="urlGhent University" /> საქართველოში გავრცელებული ყველგან.<ref>{{cite web|url=https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-volemus-fr-fr/|title=Lactarius volemus (Fr.) Fr.|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია|accessdate=29 მაისი, 2026|archivedate=26 მარტი, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326215641/https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-volemus-fr-fr/}}</ref> იგი ცნობილია [[აზია|აზიიდან]], მათ შორის [[ჩინეთი]]დან ([[ცინლინი|ცინლინის მთები]],<ref name="Shen2009" /> [[კუიჭოუ]]<ref name="Wang2007" /> და [[იუნანი|იუნანის პროვინციები]])<ref name="Wang2000" />, [[იაპონია|იაპონიიდან]], [[ინდოეთი]]დან,<ref name="Saini1993" /> [[კორეა|კორეიდან]],<ref name="Jeune-Chung1987" /> [[ნეპალი]]დან<ref name="Christensen2008" /> და [[ვიეტნამი]]დან.<ref name="Doerfelt2004" /> სოკო აგრეთვე ნაპოვნია [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთში]], კერძოდ [[ირანი|ირანსა]]<ref name="Saber1989" /> და [[თურქეთი|თურქეთში]].<ref name="Colak2009" /> [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში იგი გვხვდება [[კანადა|კანადის]] სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში,<ref name="Smith1977" /> [[აშშ]]-ის აღმოსავლეთ სანაპიროსა<ref name="Arora" /> და [[მექსიკა]]ში, აგრეთვე [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალურ ამერიკაში]] ([[გვატემალა]]).<ref name="Montoya1996" /> ==გამოყენება== მიუხედავად თევზისმაგვარი სუნისა, რომელიც სოკოს მოკრეფის შემდეგ კიდევ უფრო მძაფრდება,<ref name="Smith"/> ჭეჭკეტა კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. მომზადების შემდეგ სუნი მთლიანად ქრება.<ref name=Kuo2007/> მისი რძისმაგვარი წვენი ხასიათდება რბილი, ნაზი გემოთი.<ref name="Phillips"/> კულინარიული თვალსაზრისით, სოკოს რბილობი რომ ძალიან არ გამაგრდეს, უმჯობესია მისი ნელ ცეცხლზე, ხანგრძლივად მომზადება.<ref name="Smith"/> ხოლო გამომშრალი სოკო უფრო ხანგრძლივ მომზადებას საჭიროებს, რათა მარცვლოვანი სტრუქტურა დარბილდეს.<ref name=Kuo2007/> სოკოს გამოყენება აგრეთე რეკომენდირებულია გამომცხვარ კერძებსა და სქელ სოუსებში.<ref name=Bessette1992/> კულინარიაში მისი ტაფაზე შეწვა არ არის რეკომენდებული, ვინაიდან სოკო დიდი რაოდენობით ლატექსს გამოყოფს.<ref name="Smith"/> დადგენილია, რომ ეს სახეობა ცილებისა და ნახშირწყლების კარგ წყაროს წარმოადგენს.<ref name="Colak2009" /> ჭეჭკეტა არის ერთ-ერთი იმ რამდენიმე რძიანა სოკოებიდან, რომლებიც ჩინეთში, იუნანის პროვინციის სოფლის ბაზრებში იყიდება,<ref name="Wang2000" /> ხოლო ნეპალში იგი ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ველური საჭმელი სოკოა, რომელიც ადგილობრივები მოიპოვებენ როგორც საკუთარი მოხმარებისთვის, ისე გასაყიდად.<ref name="Christensen2008" /> ჩრდილოეთ ამერიკის რძიანა სოკოების შესახებ [[2009]] წელს გამოცემულ წიგნში ალან ბესეტი და მისი კოლეგები ამ სოკოს აშშ-ის აღმოსავლეთ ნაწილში „ყველაზე ცნობილ და პოპულარულ საჭმელ რძიანა სოკოდ“ მოიხსენიებენ.<ref name="Bessette2009/> თურქეთში, ცენტრალური ანატოლიის რეგიონში, ორ ხანდაზმულ ადამიანს ჭეჭკეტას მიღების შემდეგ განუვითარდა ტრანზიტორული პანკრეატიტი. ორივე მათგანს ეს სოკო, რომელსაც ადგილობრივად „ტირმიტის“ სახელით იცნობდნენ, მანამდეც მრავალჯერ ჰქონდა მიღებული. ორივე პაციენტი ყოველგვარი სამედიცინო ჩარევის გარეშე განიკურნა.<ref>{{cite journal | journal=J Investig Med High Impact Case Rep | volume=4| issue=1| pages=232470961562747| year= 2016 |title=Acute Pancreatitis Caused By Mushroom Poisoning | vauthors=Karahan S, Erden A, Cetinkaya A, Avci D, Irfan A, Karagoz H, Bulut K, Basak M| doi=10.1177/2324709615627474| pmid=26835473| pmc=4724762}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == *{{Commonscat-inline|Lactifluus volemus}} *{{Mycobank|231740}} *{{IndexFungorum|231293}} *[https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-volemus-fr-fr/ ჭეჭკეტა] — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია ==სქოლიო== {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="Arora">{{cite book |title=Mushrooms Demystified |author=Arora D. |year=1986 |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |isbn=978-0-89815-169-5 |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=n3rVpkZII8IC&pg=PA79}}</ref> <ref name=Bessette1992>{{cite book |vauthors=Bessette A, Fischer DH |title=Edible Wild Mushrooms of North America: a Field-to-Kitchen Guide |publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas |year=1992 |page=68 |isbn=978-0-292-72080-0 |url=https://books.google.com/books?id=zsJN7NZutTAC&q=Lactarius%20volemus&pg=PA68 |access-date=2010-03-24}}</ref> <ref name=Buyck2008>{{Cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Eberhardt U, Verbeken A, Kauff F |title=Walking the thin line between ''Russula'' and ''Lactarius'': the dilemma of ''Russula'' sect. ''Ochricompactae'' |journal=Fungal Diversity |volume=28 |year=2008 |pages=15–40 |url=http://www.fungaldiversity.org/fdp/sfdp/28-2.pdf }}</ref> <ref name=Buyck2010>{{Cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Verbeken A, Walleyn R |title=Proposal to conserve ''Lactarius'' nom. cons. (Basidiomycota) with conserved type |journal=Taxon |volume=59 |year=2010 |pages=447–453 |doi=10.1002/tax.591031 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |title=Collection and use of wild edible fungi in Nepal |journal=Economic Botany |vauthors=Christensen M, Bhattarai S, Devkota S, Larsen HO |year=2008 |volume=62 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1007/s12231-007-9000-9|bibcode=2008EcBot..62...12C |s2cid=6985365 }}</ref> <ref name=Colak2009>Nutritional values are based on chemical analysis of Turkish specimens, conducted by Çolak and colleagues at the Department of Chemistry, Karadeniz Technical University. Source: {{cite journal |vauthors=Colak A, Faiz Ö, Sesli E |year=2009 |title=Nutritional composition of some wild edible mushrooms |journal=Türk Biyokimya Dergisi [Turkish Journal of Biochemistry] |volume=34 |issue=1 |pages=25–31 |url=http://www.turkjbiochem.com/2009/025-031.pdf |access-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717113207/http://www.turkjbiochem.com/2009/025-031.pdf |archive-date=2011-07-17 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Doerfelt2004>{{cite journal |vauthors=Dörfeld H, Kiet TT, Berg A |year=2004 |title=Neue Makromyceten-Kollektionen von Vietnam und deren systematische und ökogeographische Bedeutung |trans-title=New collections of macromycetes from Vietnam and their systematic and ecogeographical significance |journal=Feddes Repertorium |volume=115 |issue=1–2 |pages=164–77 |language=de |doi=10.1002/fedr.200311034}}</ref> <ref name=Fries1821>{{cite book |title=Systema Mycologicum |volume=1 |author=Fries EM. |year=1821 |publisher=Ex Officina Berlingiana |location=Lund, Sweden |page=69 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/title/5378#133 |language=la}}</ref> <ref name=Fries1838>{{cite book |title=Epicrisis Systematis Mycologici, seu Synopsis Hymenomycetum |author=Fries EM. |year=1838 |location=Uppsala, Sweden |publisher=Typographia Academica |page=344 |url=https://books.google.com/books?id=kuIUAAAAYAAJ&q=Epicrisis%20Systematis%20Mycologici&pg=RA1-PA344 |language=la}}</ref> <ref name=Frieze1882>{{cite book |title=A Vergilian dictionary embracing all the words found in the Eclogues, Georgics, and Aeneid of Vergil: with numerous references to the text verifying and illustrating the definitions |author=Frieze HS. |year=1882 |publisher=D. Appleton and company |location=New York, New York |page=227 |url=https://books.google.com/books?id=y_K-55nAOhEC&q=vola%20volemus%20latin&pg=PA227}}</ref> <ref name=Hellman-Clausen1998>{{cite book |title=The genus ''Lactarius'' |volume=2 |author=Hellman-Clausen J. |year=1998 |publisher=Svampetryk, for the Danish Mycological Society |location=Espergaerde, Denmark |isbn=978-87-983581-4-5}}</ref> <ref name=Hongo1973>{{cite journal|title=On some interesting larger fungi from New Guinea Mycological reports from New Guinea and the Solomon Islands 15 |journal=Reports of the Tottori Mycological Institute (Japan) |author=Hongo T. |year=1973 |volume=10 |pages=357–64 |url=http://rms1.agsearch.agropedia.affrc.go.jp/contents/JASI/pdf/society/08-2375.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105347/http://rms1.agsearch.agropedia.affrc.go.jp/contents/JASI/pdf/society/08-2375.pdf |archive-date=2011-07-22 }}</ref> <ref name=Jeune-Chung1987>{{cite journal |vauthors=Jeune-Chung KH, Kim MK, Chung SR |year=1987 |title=Studies on lectins from mushrooms II. Screening of bioactive substance lectins from Korean wild mushrooms |journal=Yakhak Hoeji |volume=31 |issue=4 |pages=213–18 |issn=0513-4234 |language=ko}}</ref> <ref name=Kummer1871>{{cite book |author=Kummer P. |year=1871 |title=Der Führer in die Pilzkunde |edition=1 |page=127 |trans-title=The Mycological Guide |language=de}}</ref> <ref name=Kuntze1891>{{cite book |title=Revisio Generum Plantarum |volume=2 |author=Kuntze O. |year=1891 |publisher=A. Felix |location=Leipzig, Germany |pages=856–57 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/7554#482 |language=la}}</ref> <ref name=Kuo2007>{{cite book |author=Kuo M. |title=100 Edible Mushrooms |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |year=2007 |page=[https://archive.org/details/100ediblemushroo00kuom/page/181 181] |isbn=978-0-472-03126-9 |url=https://archive.org/details/100ediblemushroo00kuom/page/181 }}</ref> <ref name=Lalli1992>{{cite journal |title=''Lactarius'' sect. ''Lactifluus'' and related species |journal=Mycotaxon |year=1994 |vauthors=Lalli G, Pacioni G |volume=44 |issue=1 |pages=155–95 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0044/001/0155.htm |access-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0044/001/0155.htm |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Linnaeus1753>{{cite book |title=Species Plantarum |volume=2 |author=Linnaeus C. |year=1753 |publisher=Impensis Laurentii Salvii |location=Stockholm, Sweden |page=1172 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/13830#614 |language=la}}</ref> <ref name=Litvinov2002>{{cite book |title=Spectroscopy of Rubber and Rubbery Materials |author=Litvinov VM. |year=2002 |publisher=iSmithers Rapra Technology |location=Shawbury, Shrewsbury, Shropshire, UK |isbn=978-1-85957-280-1 |page=431 |url=https://books.google.com/books?id=LualJ-bSrNYC&pg=PA431}}</ref> <ref name="Metzler">{{cite book |title=Texas Mushrooms |vauthors=Metzler S, Metzler V |year=1992 |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas |isbn=978-0-292-75125-5 |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=HRtfvVigMmsC&pg=PA118}}</ref> <ref name=Montoya1996>{{cite journal |vauthors=Montoya L, Bandala VM, Guzmán G |year=1996 |title=New and interesting species of ''Lactarius'' from Mexico including scanning electron microscope observations |journal=Mycotaxon |volume=57 |pages=411–24 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0057/0411.htm |access-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232852/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0057/0411.htm |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Peck1885>{{cite journal |author=Peck CH. |year=1885 |title=New York species of ''Lactarius''. Report of the State Botanist (for 1884) |journal=Annual Report of the New York State Museum |volume=38 |pages=111–33}}</ref> <ref name=Pegler1979>{{cite journal |vauthors=Pegler DN, Fiard JP |year=1979 |title=Taxonomy and ecology of ''Lactarius'' (Agaricales) in the lesser Antilles |journal=Kew Bulletin |volume=33 |issue=4 |pages=601–28 |jstor=4109804 |doi=10.2307/4109804 |bibcode=1979KewBu..33..601P }}</ref> <ref name=Pegler1982>{{cite journal |author=Pegler DN. |year=1982 |title=Agaricoid and boletoid fungi (Basidiomycota) from Malaŵi and Zambia |journal=Kew Bulletin |volume=37 |issue=2 |pages=255–71 |jstor=4109968 |doi=10.2307/4109968 |bibcode=1982KewBu..37..255P }}</ref> <ref name="Phillips">{{cite book |title=Mushrooms and other Fungi of Britain and Europe |author=Phillips R. |year=1981 |publisher=Pan Books |location=London, England |isbn=978-0-330-26441-9 |page=88}}</ref> <ref name=Quelet1886>{{cite book |title=Enchiridion Fungorum in Europa media et praesertim in Gallia Vigentium |author=Quélet L. |year=1886 |publisher=O. Doin |location=Paris, France |page=131 |language=la |url=https://books.google.com/books?id=k2EVAAAAYAAJ&q=Enchiridion%20Fungorum%20in%20Europa%20media%20et%20praesertim%20in%20Gallia%20Vigentium&pg=PA131}}</ref> <ref name="Roody">{{cite book |title= Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians |author=Roody WC. |year=2003 |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |isbn=978-0-8131-9039-6 |page=86 |url=https://books.google.com/books?id=5HGMPEiy4ykC&pg=PA86}}</ref> <ref name=Saber1989>{{cite journal |author=Saber M. |year=1989 |title=The species of ''Lactarius'' in Iran |journal=Iranian Journal of Plant Pathology |volume=25 |issue=1–4 |pages=13–16 |issn=0006-2774 |language=ar}}</ref> <ref name=Saini1993>{{cite journal |vauthors=Saini SS, Atri NS |year=1993 |title=Studies on genus ''Lactarius'' from India |journal=Indian Phytopathology |volume=46 |issue=4 |pages=360–64 |issn=0367-973X}}</ref> <ref name=Shen2009>{{cite journal |vauthors=Shen Q, Chen W, Yan Z, Xie X |title=Potential pharmaceutical resources of the Qinling Mountain in central China: medicinal fungi |journal=Frontiers of Biology in China |year=2009 |volume=4 |issue=1 |pages=89–93 |doi=10.1007/s11515-008-0089-8|s2cid=20702525 }}</ref> <ref name=Shimono2007>{{cite journal|vauthors=Shimono Y, Hiroi M, Iwase K, Takamatsu S |title=Molecular phylogeny of ''Lactarius volemus'' and its allies inferred from the nucleotide sequences of nuclear large subunit rDNA |journal=Mycoscience |year=2007 |volume=48 |issue=3 |pages=152–57 |doi=10.1007/s10267-006-0346-0|s2cid=85066524 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Smith1977>{{cite journal |author=Smith AH. |year=1977 |title=Variation in two common Lactarii |journal=Kew Bulletin |volume=31 |issue=3 |pages=449–53 |jstor=4119385 |doi=10.2307/4119385}}</ref> <ref name="Smith">{{cite book |title=The Mushroom Hunter's Field Guide |vauthors=Smith AH, Weber NS |year=1980 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-85610-7 |page=257 |url=https://books.google.com/books?id=TYI4f6fqrfkC&pg=RA5-PA257}}</ref> <ref name=Smith1979>{{cite book |title=North American Species of ''Lactarius'' |vauthors=Hesler LR, Smith AH |year=1979 |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |isbn=978-0-472-08440-1 |pages=162–66 |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=fung1tc;cc=fung1tc;sid=702e739606573d2078036355b7946896;q1=aac3719;op2=And;op3=And;rgn=mainheader;rgn1=citation;rgn2=author;rgn3=author;idno=AAC3719.0001.001;view=image;seq=00000174}}</ref> <ref name="urlGhent University">{{cite web |url=http://www.ugent.be/we/biology/en/research/mycology/projects/volemus |title=The fishy milkcaps (''Lactarius volemus'' sensu lato), cryptic species with a long and pandemic history |year=2010 |publisher=Department of Biology, Ghent University |access-date=2010-11-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109193220/https://www.ugent.be/we/biology/en/research/mycology/projects/volemus |archive-date=2010-11-09 }}</ref> <ref name="url Kuo">{{cite web |url=http://www.mushroomexpert.com/lactarius_volemus.html |title=Lactarius volemus |author=Kuo M |work=MushroomExpert.com |access-date=2010-11-16}}</ref> <ref name="urlFungorum - Species synonymy">{{cite web |url=http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=231293 |title=Species synonymy: ''Lactarius volemus'' |publisher=CAB International |work=Species Fungorum |access-date=2010-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610095210/http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=231293 |archive-date=2011-06-10 }}</ref> <ref name=Verbeken2000>{{cite journal |title=Studies in tropical African ''Lactarius'' species 8. A synopsis of the subgen. ''Plinthogali'' |journal=Persoonia |author=Verbeken A. |year=2000 |volume=17 |issue=3 |pages=377–406}}</ref> <ref name="verbeken2013">{{Cite journal |vauthors=Verbeken A, Nuytinck J |title=Not every milkcap is a ''Lactarius'' |journal=Scripta Botanica Belgica |volume=51 |year=2013 |pages=162–168 |url=http://fungi.fr/Html/VerbekenNuytinckLactarius.pdf}}</ref> <ref name=Wang2000>{{cite journal |author=Wang X-H. |year=2000 |title=A taxonomic study on some commercial species in the genus ''Lactarius'' (Agaricales) from Yunnan Province, China |journal=Acta Botanica Yunnanica |volume=22 |issue=4 |pages=419–27 |issn=0253-2700 |language=zh}}</ref> <ref name=Wang2007>{{cite journal |author=Wang X-H. |year=2007 |title=Type studies of ''Lactarius'' species published from China |journal=Mycologia |volume=99 |issue=2 |pages=253–68 |doi=10.3852/mycologia.99.2.253 |pmid=17682778}}</ref> <ref name=Wen2005>{{cite journal |vauthors=Wen HA, Ying JZ |year=2005 |title=Studies on the genus ''Lactarius'' from China II. Two new taxa from Guizhou |journal=Mycosystema |volume=24 |issue=2 |pages=155–58}}</ref> }} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] frc7d2qvmmeynkgdxqp5khm619oznzh 5412236 5412235 2026-06-13T08:37:34Z Gobrona 28077 5412236 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ჭეჭკეტა | სურათის ფაილი = Lactarius volemus var. flavus 100925.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | რიგი = [[ხრაშუნასოკოსნაირნი]] | ოჯახი = [[ხრაშუნასოკოსებრნი]] | გვარი = [[ლაქტიფლუუსი]] | სახეობა = '''ჭეჭკეტა''' | ლათ = {{bt|Lactarius volemus|([[Fr.]]) [[Kuntze]] (1891)}} | სექციის სახელი = სინონიმები<ref name="urlFungorum - Species synonymy"/><ref name=Smith1979/><ref name=Wang2007/> | სექციის ტექსტი = *{{bt|Agaricus lactifluus|[[L.]] (1753)}} *{{bt|Agaricus oedematopus|[[Scop.]] (1772)}} *{{bt|Agaricus volemus|[[Fr.]] (1821)}} *{{bt|Lactarius oedematopus|(Scop.) Fr. (1838)}} *{{bt|Lactarius volemus|Fr.) Fr. (1838)}} *{{bt|Galorrheus volemus|(Fr.) [[P.Kumm.]] (1871)}} *{{bt|Lactarius lactifluus''|L.) [[Quél.]]}} *{{bt|Lactifluus oedematopus|(Scop.) Kuntze (1891)}} *{{bt|Lactarius wangii''|H.A.Wen & J.Z.Ying (2005)}} | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | ვიკისახეობები = | commons =Lactarius volemus | itis = | ncbi = }} '''ჭეჭკეტა''' ({{lang-la|''Lactifluus volemus''}}; ადრე ცნობილი იყო როგორ '''''Lactarius volemus''''') — სოკოს სახეობა [[ლაქტიფლუუსი]]ს გვარისა. [[ფილოგენეტიკა|ფილოგენეტიკური]] ანალიზით დასტურდება, რომ ''Lactifluus volemus'' წარმოადგენს არა ერთ კონკრეტულ ტაქსონს, არამედ მორფოლოგიურად მსგავსი რამდენიმე სახეობის ან ქვესახეობის კომპლექსს. [[სოკოს ქუდი|ქუდის]] დიამეტრია 11 [[სმ]], მოწითალო-ყავისფერი, ნარინჯისფერი-ყავისფერი ან მოყვითალოა; ჯერ ამობურცულია, მომწიფებისას შუაში ჩაღრმავდება და ხშირად დახეთქილი ზედაპირი აქვს. [[ნაყოფსხეული]]ს (განსაკუთრებით [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტების]]) დაზიანებისას გამოიყოფა თეთრი, რძისმაგვარი სითხე ([[ლატექსი]]), რომელიც [[ჰაერი|ჰაერზე]] წენგოსფერი და წებოვანი ხდება, გაშრობისას მის ადგილას ჩნდება მურა ლაქა.<ref name="ქსე">{{ქსე|11|392|ნახუცრიშვილი ი.|არა}}</ref> იზრდება ფოთლოვან წიწვოვან ტყეებში [[ზაფხული|ზაფხულში]] ([[აგვისტო]]) და [[შემოდგომა|შემოდგომით]] ([[ოქტომბერი]]). მას ახასიათებს სპეციფიკური თევზისმაგვარი სუნი, რომელიც გავლენას არ ახდენს მის გემოზე. საჭმელად იხმარება ახალი — შემწვარი, ზოგჯერ უმიც. დასავლეთში იგი დელიკატესად მიიჩნევა. ნაყოფსხეულების ქიმიურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ისინი შეიცავენ ერგოსტეროლთან დაკავშირებულ რამდენიმე სტეროლს, რომელთაგან ზოგიერთი უნიკალურია ამ სახეობისთვის. სოკო აგრეთვე შეიცავს ბუნებრივ [[კაუჩუკი|კაუჩუკს]], რომლის ქიმიური სტრუქტურაც შესწავლილია.<ref name=Litvinov2002/> ჭეჭკეტა ფართოდ არის გავრცელებული [[ჩრდილოეთ ნახევარსფერო]]ში — [[ევრაზია|ევრაზიისა]] და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკის]] [[ზომიერი სარტყლები|ზომიერ სარტყლებში]], ისევე როგორც [[აზია|აზიის]] ზოგიერთ სუბტროპიკულ და ტროპიკულ რეგიონში. როგორც [[მიკორიზა|მიკორიზული]] სოკო, მისი ნაყოფსხეულები ზაფხულიდან შემოდგომამდე ნიადაგზე, სხვადასხვა სახეობის ხის ძირში იზრდება, როგორც ერთეულებად, ისე ჯგუფებად ==ტაქსონომია== სამეცნიერო ლიტერატურაში ''Lactifluus volemus'' პირველად ნახსენებია [[კარლ ლინე]]ს 1753 წლის ნაშრომში „Species Plantarum“, სადაც იგი აღწერილი იყო როგორ ''Agaricus lactifluus''.<ref name=Linnaeus1753/> [[1821]] წელს შვედმა მიკოლოგმა [[ელიას მაგნუს ფრისი|ელიას მაგნუს ფრისმა]] თავის ნაშრომში „Systema Mycologicum“ მას ''Agaricus volemus'' უწოდა.<ref name=Fries1821/> ამავე ნაშრომში მან წამოაყენა იდეა [[ქამასოკო]] გვარის შიგნით მონათესავე სახეობების დაჯგუფების შესახებ, რომელსაც ''Galorrheus'' დაარქვა. მოგვიანებით, [[1838]] წელს გამოცემულ ნაშრომში „Epicrisis Systematis Mycologici“, ფრისმა [[ლაქტარიუსი]] (რძიანა სოკოები) დამოუკიდებელ გვარად აღიარა, ხოლო ''Galorrheus'' მიუთითა როგორც მისი სინონიმი.<ref name="urlFungorum - Species synonymy"/><ref name=Fries1838/> მიუხედავად იმისა, რომ ლინემ ეს სახეობა ფრისზე ადრე გამოაქვეყნა, ფრისის მიერ მინიჭებული სახელი სანქცირებულია და, შესაბამისად, მას ნომენკლატურული პრიორიტეტი გააჩნია. [[1871]] წელს [[პაულ კუმერი|პაულ კუმერმა]] ფრისის მიერ გამოყოფილი ტრიბების უმეტესობას გვარის სტატუსი მიანიჭა, რის გამოც სახეობას სახელი შეუცვალა და ''Galorrheus volemus'' უწოდა.<ref name=Kummer1871/> ვარიაცია ''L. volemus'' var. ''subrugosus'' იდენტიფიცირებული იქნა [[ჩარლზ ჰორტონ პეკი]]ს მიერ [[1879]] წელს,<ref name=Peck1885/> თუმცა ამჟამად იგი კლასიფიცირებულია როგორც ცალკეული სახეობა — ''L. corrugis''.<ref name="Roody"/> [[1891]] წელს [[ოტო კუნცე]]მ სახეობა [[ლაქტიფლუუსი]]ს გვარში გადაიტანა,<ref name=Kuntze1891/> რომელიც ამის შემდეგ დიდხანს მიიჩნეოდა ლაქტარიუსის სინონიმად; თუმცა, [[2008]] წელს მოლეკულურ-ფილოგენეტიკური კვლევებითა და [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] ოჯახში შემდგომი ტაქსონომიური რეორგანიზაციით დადასტურდა, რომ იგი ცალკეულ გვარს წარმოადგენს.<ref name="Buyck2008"/><ref name="Buyck2010"/><ref name="verbeken2013"/> სოკოს კიდევ ერთი ისტორიული სინონიმია ''Lactarius lactifluus'', რომელიც გამოიყენა [[ლუსიენ კელე]]მ 1886 წელს.<ref name=Quelet1886/> ''Lactarius wangii'', რომელიც [[2005]] წელს მიკოლოგებმა ჩინეთიდან ახალ სახეობად აღწერეს,<ref name="Wen2005"/> ორი წლის შემდეგ ჭეჭკეტას სინონიმად იქნა მიჩნეული.<ref name=Wang2007/> „სპეციფიკური ეპითეტი „volemus“ მომდინარეობს [[ლათინური]] სიტყვიდან „vola“,<ref name=Frieze1882/> რაც მუჭს ან ხელისგულის ჩაღრმავებას ნიშნავს; ეს მიანიშნებს ფრისის ჩანაწერზე, რომლის მიხედვითაც სოკოდან იმდენად უხვი რძისებრი წვენი მოედინება, რომ მთელი მუჭის ავსება შეუძლია.<ref name="Metzler"/> საქართველოში ამ სოკოს აგრეთვე მოიხსენიებენ როგორც მჭადა,<ref>{{წიგნი|ავტორი=[[ალექსანდრე მაყაშვილი]]|სათაური=ბოტანიკური ლექსიკონი: მცენარეთა სახელწოდებანი|გამომცემლობა=საქ. მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი|გამოცემა=მე-3|ადგილი=[[თბილისი]]|Publisher=მეცნიერება|წელი=1991}}</ref> ჭადუა<ref>{{წიგნი|ავტორი=ღლონტი, ალ.|წელი=1974|სათაური=ქართულ კილო-თქმათა სიტყვის კონა|ადგილი=[[თბილისი]]|გამომცემლობა=„განათლება“}}</ref> ან ჭადილო.<ref>{{საქართველოს სოკოები|217}}</ref><ref>{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|336}}</ref> ==აღწერა== [[სოკოს ქუდი|ქუდი]] — 5-11 სმ-მდე აღწევს, ხორციანი და ხავერდოვანი ან გლუვი ზედაპირით, რომლის ფორმაც მომწიფებასთან ერთად იცვლება: თავდაპირველად იგი ამომზნექილია, შიგნით შეკეცილი კიდეებით, მოგვიანებით კი ბრტყელდება და ცენტრში უჩნდება ჩაღრმავება. ხოლო მისი ფერი გარდამავალია გარგარისფრიდან მოყვითალო-ყავისფერში.<ref name="Phillips"/> თუმცა, ქუდის ფერი გარკვეულწილად ვარირებს, რაც შეინიშნება როგორც [[აზია|აზიურ]],<ref name=Wang2007/> ისე [[ევროპა|ევროპულ]]<ref name=Hellman-Clausen1998/> და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოამერიკულ ნიმუშებში]].<ref name=Smith1979/> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]]ს სიგრძე — 4–12 სმ, სისქე — 1–1.5 სმ, ქუდთან შედარებით ოდნავ უფრო ღია შეფერილობისაა. მკვრივია, ხავერდოვანი ან გლუვი ზედაპირით, რომელსაც ხანდახან სიგრძივი ზოლები გასდევს. სოკოს უხვი, მოთეთრო რძისმაგვარი წვენი ([[ლატექსი]]) ჰაერზე შესაძლოა ყავისფერდებოდეს და სოკოს ქსოვილებს ყავისფრად ღებავდეს. [[ჰიმენოფორი]] — [[ფირფიტები (მიკოლოგია)|ფირფიტებიანი]], ფეხზე შეზრდილი ან ოდნავ დაღმავალი, მყიფე, ვიწრო, საკმაოდ მჭიდროდ განლაგებული და ხანდახან დატოტვილი. როგორც წესი, მკრთალი ოქროსფერ-ყვითელი შეფერილობის, თუმცა დაზიანებისას ყავისფერდება. ძირითად ფირფიტებს შორის განლაგებულია მოკლე ფირფიტები, რომლებიც ფეხამდე ვერ აღწევს. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — მოთეთრო და მკვრივი. სოკოს ოდნავ [[თევზი|თევზისმაგვარი]] სუნი აქვს.<ref name="Phillips"/> [[ნაყოფსხეული]]ს გაშრობისას ეს სუნი კიდევ უფრო ძლიერდება. ამ სოკოს ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი სწორედ უხვი რძისმაგვარი წვენია — იგი იმდენად ბევრია, რომ ფირფიტებზე მცირე ნაკაწრიც კი იწვევს ამ რძისებრი სითხის ინტენსიურ დენას.<ref name="Arora"/> ეს ლატექსი ყავისფერ ლაქებს ტოვებს ყველაფერზე, რასაც კი შეეხება.<ref name="url Kuo"/> [[სპორების ანაბეჭდი]] — მოთეთრო. [[სპორები]] თითქმის სფერული ფორმისაა, გამჭვირვალე (ჰიალინური), ზომით 7.5–10.0 × 7.5–9.0 [[მკმ]].<ref name="Bessette2009/> სპორის ზედაპირი ბადისებრია. სპორების წარმომქმნელი უჯრედები — [[ბაზიდიუმები]], გურზისებრი ფორმისაა, ჰიალინურია, ოთხსპორიანი, ზომით 40–62 × 7.2–10.4 მკმ.<ref name=Montoya1996/> ბაზიდიუმებს შორის განლაგებულია სტერილური უჯრედები, რომლებსაც [[ცისტიდები]] ეწოდება. პლეუროცისტიდები თითქმის თითისტარისებრი ან გურზისებრი ფორმისაა, ზომით 48–145 × 5–13 მკმ. ქეილოცისტიდები შეიძლება იყოს თითისტარისებრი, გურზისებრი ან სადგისისებრი, ზომით 27–60 × 5–7 მკმ.<ref name=Smith1979/> გარდა ამისა, ცისტიდები აგრეთვე გვხვდება როგორც ქუდის, ისე ფეხის ზედაპირზეც.<ref name="Phillips"/> თუ სოკოს რბილობზე დავაწვეთებთ რკინის (II) სულფატის ხსნარს (რომელიც სოკოების იდენტიფიკაციისთვის ქიმიურ ტესტად გამოიყენება), იგი რბილობს მყისიერად მუქ ლურჯ-მწვანე ფერად შეღებავს.<ref name="Bessette2009/> <gallery mode="packed" heights="100"> ფაილი:Lactarius_volemus_54887.jpg ფაილი:Lactarius_volemus_a1_(1).JPG ფაილი:Lactarius_volemus_119880.jpg ფაილი:Lactarius_volemus_(Fr.)_Fr_244743.jpg ფაილი:AD2009Sep06_Lactarius_Volemus_03.jpg ფაილი:Milchbraetling-2-WJP.jpg </gallery> ==ვარიაციები== ვარიაცია ''Lactifluus volemus'' var. ''flavus'' აღწერილ იქნა [[ალექსანდერ ჰენჩეტ სმითი]]სა და [[ლექსემიუელ რეი ჰესლერი]]ს მიერ [[1879]] წელს.<ref name=Smith1979/> ეს იშვიათი ვარიაცია [[აშშ]]-ის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში გვხვდება ([[სამხრეთი კაროლინა|სამხრეთ კაროლინადან]] [[ფლორიდა]]მდე და დასავლეთით [[ტეხასი|ტეხასამდე]]), რომლის ქუდიც ზრდისა და განვითარების ყველა ეტაპზე მუდმივად ყვითელ შეფერილობას ინარჩუნებს. იგი კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა.<ref>{{cite book |last=Phillips |first=Roger |title=Mushrooms and Other Fungi of North America |year=2010 |orig-year=2005 |publisher=Firefly Books |location=Buffalo, NY |isbn=978-1-55407-651-2 |page=107}}</ref> ზოგიერთი ავტორი [[ცენტრალური ევროპა|ცენტრალურ]] და [[სამხრეთი ევროპა|სამხრეთ ევროპაში]] გავრცელებულ, იშვიათ სახეობა ''L. volemus var. oedematopus''-ს განიხილავს როგორც დამოუკიდებელ ვარიაციას, რომელიც ძირითადი სახეობისგან უფრო მუქი, მოწითალო-ყავისფერი ქუდითა და გაბერილი ფეხით განსხვავდება.<ref name=Lalli1992/> ''L. volemus var. asiaticus''-ს სახელი მიენიჭა [[2004]] წელს [[ვიეტნამი|ვიეტნამში]] ნაპოვნი ნიმუშების საფუძველზე; იგი ასოცირებულია ''[[Pinus khasya]]''-სთან და ახასიათებს მცირე ზომის, მკრთალი ყავისფერი, ხავერდოვანი ნაყოფსხეულები.<ref name=Doerfelt2004/> ==მსგავსი სახეობები== ჭეჭკეტა მეტად გავს მისივე გვარის სახეობას ''[[Lactifluus corrugis]]'', რომელსაც როგორც წესი, ზედაპირზე მეტი ნაოჭი აღენიშნება, გააჩნია უფრო მუქი ფირფიტები, სუსტი ან საერთოდ არარსებული სუნი და ნაკლებად ნარინჯისფერი შეფერილობა, თუმცა მათ შორის გარდამავალი შეფერილობის ფორმებიც გვხვდება.<ref name="Roody"/> უფრო ზუსტად ამ ორი სახეობის ერთმანეთისგან გარჩევა მიკროსკოპული ნიშნებით არის შესაძლებელი: ''L. corrugis''-ს აქვს უფრო დიდი [[სპორები]], ზომით 10.4–12.8 × 9.6–11.8 მკმ, ზედაპირზე უფრო უხეში ბადე ახასიათებს და უფრო დიდი ზომის პლეუროცისტიდები.<ref name=Montoya1996/> აგრეთვე, ჭეჭკეტას ახლო მონათესავე სახეობაა ''[[Lactifluus austrovolemus]]'', რომელიც ხასიათდება უფრო მჭიდროდ განლაგებული ფირფიტებით; ხოლო ''[[Lactifluus lamprocystidiatus]]''-ის საფუძვლიანად გარჩევა ჭეჭკეტასაგან მხოლოდ მიკროსკოპული ნიშნებით არის შესაძლებელი.<ref name=Wang2007/> ''L. austrovolemus''-ის მსგავსად, ''L. lamprocystidiatus'' მხოლოდ [[პაპუა-ახალი გვინეა|პაპუა-ახალ გვინეაშია]] გავრცელებული.<ref name=Hongo1973/><ref name=Verbeken2000/> ჭეჭკეტას აგრეთვე წააგავს ''[[Lactifluus hygrophoroides]]'', რომელიც განსხვავდება მეჩხერი ფირფიტებით, ასევე სპორებით, რომლებსაც ზედაპირული ბადე არ გააჩნიათ.<ref name=Pegler1979/> გარკვეული მსგავსება შეინიშნება [[ლაქტარიუსი]]ს (რძიანა სოკოები) გვარის ზოგიერთ სახეობასთანაც: ტროპიკულ [[აფრიკა]]ში გავრცელებული ''[[Lactarius chromospermus]]'' ვიზუალურად წააგავს ჭეჭკეტას, მისი იდენტიფიცირება შესაძლებელია დარიჩინისფერ-ყავისფერი სპორების ანაბეჭდით, რაც უნიკალური მოვლენაა [[ხრაშუნასოკოსებრნი|ხრაშუნასოკოსებრთა]] ოჯახში.<ref name=Pegler1982/> ''[[Lactarius subvelutinus]]'' ასევე მსგავსი სახეობაა, თუმცა მას არ ახასიათებს თევზის სუნი, აქვს მკრთალი ყვითელ-ნარინჯისფერი ან ოქროსფერ-ნარინჯისფერი ქუდი, ვიწრო ფირფიტები და თეთრი რძისმაგვარი წვენი, რომელიც ფერს არ იცვლის.<ref name="Bessette2009/> <gallery mode="packed" heights="91"> Milde Milchling (Lactarius aurantiacus).JPG|''[[Lactarius aurantiacus]]'' 2010-08-28 Lactarius camphoratus 54601.jpg|''[[Lactarius camphoratus]]'' Ryzec09106.JPG|''[[Lactarius deterrimus]]'' 2007-08-14 Lactarius fuliginosus (Fr.) Fr 71480.jpg|''[[Lactarius fuliginosus]]'' Lactarius hygrophoroides 15959.jpg|''[[Lactarius hygrophoroides]]'' Lactarius hysginus 72083.jpg|''[[Lactifluus hygrophoroides]]'' 2007-09-23 Lactarius porninsis 1.jpg|''[[Lactarius porninsis]]'' Lactarius pyrogalus12.jpg|thumb|''[[Lactarius pyrogalus]]'' 2007-07-14 Lactarius rufus 1.jpg|''[[Lactarius rufus]]'' Süßlicher Milchling Lactarius subdulcis.jpg|''[[Lactarius subdulcis]]'' Lactarius_subumbonatus_41576.jpg|''[[Lactarius subumbonatus]]'' Milchling- Birken (2).JPG|''[[Lactarius torminosus]]'' Lactarius corrugis 54984.jpg|''[[Lactifluus corrugis]]'' </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== სხვა რძიანა სოკოების მსგავსად,<ref name="Bessette2009">{{cite book |vauthors=Bessette AR, Bessette A, Harris DM |title=Milk Mushrooms of North America: A Field Identification Guide to the Genus ''Lactarius'' |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |year=2009 |isbn=978-0-8156-3229-0}}</ref> ჭეჭკეტა სხვადასხვა სახეობის ხეებთან აყალიბებს [[ექტომიკორიზა]]ს. ამ დროს სოკოს ჰიფები იზრდება მცენარის ფესვის გარშემო და მის ქერქოვან უჯრედებს შორის, თუმცა მათში უშუალოდ არ აღწევს. ჰიფები გარეთ, ნიადაგში ვრცელდება, რითაც მცენარეს ნიადაგიდან საკვები ნივთიერებების ათვისებაში ეხმარება. იგი გვხვდება როგორც წიწვოვანი, ისე ფოთლოვანი ხეების ძირში, თუმცა უფრო მეტად ფართოფოთლოვან ტყეებშია გავრცელებული. ზოგჯერ მისი ნახვა [[ტორფის ხავსები|ტორფის ხავსის]] საფარშიც არის შესაძლებელი. საკმაოდ გავრცელებული სოკოა, რომელიც ზაფხულიდან შემოდგომამდე ჩნდება.<ref name="Smith1979" /> იზრდება როგორც ერთეულებად, ისე ჯგუფებად, განსაკუთრებით უხვად თბილ და ნესტიან ამინდში.<ref name="Metzler" /> სოკოს ნაყოფსხეულებში შეიძლება ბინადრობდნენ სხვადასხვა სახეობის მწერები. ჭეჭკეტა გავრცელებულია [[ჩრდილოეთ ნახევარსფერო]]ს თბილ ზომიერ, აგრეთვე ზოგიერთ სუბტროპიკულ და ტროპიკულ რეგიონში. სოკო ხშირია მთელ ევროპაში,<ref name="Shimono2007" /> თუმცა ზოგიერთ ქვეყანაში მისი პოპულაცია მცირდება, ხოლო [[ნიდერლანდები|ნიდერლანდებსა]] (და [[ფლანდრია]]ში) იმდენად იშვიათი გახდა, რომ გადაშენებულად მიიჩნევა.<ref name="urlGhent University" /> საქართველოში გავრცელებული ყველგან.<ref>{{cite web|url=https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-volemus-fr-fr/|title=Lactarius volemus (Fr.) Fr.|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია|accessdate=29 მაისი, 2026|archivedate=26 მარტი, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326215641/https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-volemus-fr-fr/}}</ref> იგი ცნობილია [[აზია|აზიიდან]], მათ შორის [[ჩინეთი]]დან ([[ცინლინი|ცინლინის მთები]],<ref name="Shen2009" /> [[კუიჭოუ]]<ref name="Wang2007" /> და [[იუნანი|იუნანის პროვინციები]])<ref name="Wang2000" />, [[იაპონია|იაპონიიდან]], [[ინდოეთი]]დან,<ref name="Saini1993" /> [[კორეა|კორეიდან]],<ref name="Jeune-Chung1987" /> [[ნეპალი]]დან<ref name="Christensen2008" /> და [[ვიეტნამი]]დან.<ref name="Doerfelt2004" /> სოკო აგრეთვე ნაპოვნია [[ახლო აღმოსავლეთი|ახლო აღმოსავლეთში]], კერძოდ [[ირანი|ირანსა]]<ref name="Saber1989" /> და [[თურქეთი|თურქეთში]].<ref name="Colak2009" /> [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში იგი გვხვდება [[კანადა|კანადის]] სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში,<ref name="Smith1977" /> [[აშშ]]-ის აღმოსავლეთ სანაპიროსა<ref name="Arora" /> და [[მექსიკა]]ში, აგრეთვე [[ცენტრალური ამერიკა|ცენტრალურ ამერიკაში]] ([[გვატემალა]]).<ref name="Montoya1996" /> ==გამოყენება== მიუხედავად თევზისმაგვარი სუნისა, რომელიც სოკოს მოკრეფის შემდეგ კიდევ უფრო მძაფრდება,<ref name="Smith"/> ჭეჭკეტა კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. მომზადების შემდეგ სუნი მთლიანად ქრება.<ref name=Kuo2007/> მისი რძისმაგვარი წვენი ხასიათდება რბილი, ნაზი გემოთი.<ref name="Phillips"/> კულინარიული თვალსაზრისით, სოკოს რბილობი რომ ძალიან არ გამაგრდეს, უმჯობესია მისი ნელ ცეცხლზე, ხანგრძლივად მომზადება.<ref name="Smith"/> ხოლო გამომშრალი სოკო უფრო ხანგრძლივ მომზადებას საჭიროებს, რათა მარცვლოვანი სტრუქტურა დარბილდეს.<ref name=Kuo2007/> სოკოს გამოყენება აგრეთე რეკომენდირებულია გამომცხვარ კერძებსა და სქელ სოუსებში.<ref name=Bessette1992/> კულინარიაში მისი ტაფაზე შეწვა არ არის რეკომენდებული, ვინაიდან სოკო დიდი რაოდენობით ლატექსს გამოყოფს.<ref name="Smith"/> დადგენილია, რომ ეს სახეობა ცილებისა და ნახშირწყლების კარგ წყაროს წარმოადგენს.<ref name="Colak2009" /> ჭეჭკეტა არის ერთ-ერთი იმ რამდენიმე რძიანა სოკოებიდან, რომლებიც ჩინეთში, იუნანის პროვინციის სოფლის ბაზრებში იყიდება,<ref name="Wang2000" /> ხოლო ნეპალში იგი ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ველური საჭმელი სოკოა, რომელიც ადგილობრივები მოიპოვებენ როგორც საკუთარი მოხმარებისთვის, ისე გასაყიდად.<ref name="Christensen2008" /> ჩრდილოეთ ამერიკის რძიანა სოკოების შესახებ [[2009]] წელს გამოცემულ წიგნში ალან ბესეტი და მისი კოლეგები ამ სოკოს აშშ-ის აღმოსავლეთ ნაწილში „ყველაზე ცნობილ და პოპულარულ საჭმელ რძიანა სოკოდ“ მოიხსენიებენ.<ref name="Bessette2009/> თურქეთში, ცენტრალური ანატოლიის რეგიონში, ორ ხანდაზმულ ადამიანს ჭეჭკეტას მიღების შემდეგ განუვითარდა ტრანზიტორული პანკრეატიტი. ორივე მათგანს ეს სოკო, რომელსაც ადგილობრივად „ტირმიტის“ სახელით იცნობდნენ, მანამდეც მრავალჯერ ჰქონდა მიღებული. ორივე პაციენტი ყოველგვარი სამედიცინო ჩარევის გარეშე განიკურნა.<ref>{{cite journal | journal=J Investig Med High Impact Case Rep | volume=4| issue=1| pages=232470961562747| year= 2016 |title=Acute Pancreatitis Caused By Mushroom Poisoning | vauthors=Karahan S, Erden A, Cetinkaya A, Avci D, Irfan A, Karagoz H, Bulut K, Basak M| doi=10.1177/2324709615627474| pmid=26835473| pmc=4724762}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == *{{Commonscat-inline|Lactifluus volemus}} *{{Mycobank|231740}} *{{IndexFungorum|231293}} *[https://fungi.biodiversity-georgia.iliauni.edu.ge/lactarius-volemus-fr-fr/ ჭეჭკეტა] — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია ==სქოლიო== {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name="Arora">{{cite book |title=Mushrooms Demystified |author=Arora D. |year=1986 |publisher=Ten Speed Press |location=Berkeley, California |isbn=978-0-89815-169-5 |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=n3rVpkZII8IC&pg=PA79}}</ref> <ref name=Bessette1992>{{cite book |vauthors=Bessette A, Fischer DH |title=Edible Wild Mushrooms of North America: a Field-to-Kitchen Guide |publisher=University of Texas Press|location=Austin, Texas |year=1992 |page=68 |isbn=978-0-292-72080-0 |url=https://books.google.com/books?id=zsJN7NZutTAC&q=Lactarius%20volemus&pg=PA68 |access-date=2010-03-24}}</ref> <ref name=Buyck2008>{{Cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Eberhardt U, Verbeken A, Kauff F |title=Walking the thin line between ''Russula'' and ''Lactarius'': the dilemma of ''Russula'' sect. ''Ochricompactae'' |journal=Fungal Diversity |volume=28 |year=2008 |pages=15–40 |url=http://www.fungaldiversity.org/fdp/sfdp/28-2.pdf }}</ref> <ref name=Buyck2010>{{Cite journal |vauthors=Buyck B, Hofstetter V, Verbeken A, Walleyn R |title=Proposal to conserve ''Lactarius'' nom. cons. (Basidiomycota) with conserved type |journal=Taxon |volume=59 |year=2010 |pages=447–453 |doi=10.1002/tax.591031 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Christensen2008>{{cite journal |title=Collection and use of wild edible fungi in Nepal |journal=Economic Botany |vauthors=Christensen M, Bhattarai S, Devkota S, Larsen HO |year=2008 |volume=62 |issue=1 |pages=12–23 |doi=10.1007/s12231-007-9000-9|bibcode=2008EcBot..62...12C |s2cid=6985365 }}</ref> <ref name=Colak2009>Nutritional values are based on chemical analysis of Turkish specimens, conducted by Çolak and colleagues at the Department of Chemistry, Karadeniz Technical University. Source: {{cite journal |vauthors=Colak A, Faiz Ö, Sesli E |year=2009 |title=Nutritional composition of some wild edible mushrooms |journal=Türk Biyokimya Dergisi [Turkish Journal of Biochemistry] |volume=34 |issue=1 |pages=25–31 |url=http://www.turkjbiochem.com/2009/025-031.pdf |access-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717113207/http://www.turkjbiochem.com/2009/025-031.pdf |archive-date=2011-07-17 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Doerfelt2004>{{cite journal |vauthors=Dörfeld H, Kiet TT, Berg A |year=2004 |title=Neue Makromyceten-Kollektionen von Vietnam und deren systematische und ökogeographische Bedeutung |trans-title=New collections of macromycetes from Vietnam and their systematic and ecogeographical significance |journal=Feddes Repertorium |volume=115 |issue=1–2 |pages=164–77 |language=de |doi=10.1002/fedr.200311034}}</ref> <ref name=Fries1821>{{cite book |title=Systema Mycologicum |volume=1 |author=Fries EM. |year=1821 |publisher=Ex Officina Berlingiana |location=Lund, Sweden |page=69 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/title/5378#133 |language=la}}</ref> <ref name=Fries1838>{{cite book |title=Epicrisis Systematis Mycologici, seu Synopsis Hymenomycetum |author=Fries EM. |year=1838 |location=Uppsala, Sweden |publisher=Typographia Academica |page=344 |url=https://books.google.com/books?id=kuIUAAAAYAAJ&q=Epicrisis%20Systematis%20Mycologici&pg=RA1-PA344 |language=la}}</ref> <ref name=Frieze1882>{{cite book |title=A Vergilian dictionary embracing all the words found in the Eclogues, Georgics, and Aeneid of Vergil: with numerous references to the text verifying and illustrating the definitions |author=Frieze HS. |year=1882 |publisher=D. Appleton and company |location=New York, New York |page=227 |url=https://books.google.com/books?id=y_K-55nAOhEC&q=vola%20volemus%20latin&pg=PA227}}</ref> <ref name=Hellman-Clausen1998>{{cite book |title=The genus ''Lactarius'' |volume=2 |author=Hellman-Clausen J. |year=1998 |publisher=Svampetryk, for the Danish Mycological Society |location=Espergaerde, Denmark |isbn=978-87-983581-4-5}}</ref> <ref name=Hongo1973>{{cite journal|title=On some interesting larger fungi from New Guinea Mycological reports from New Guinea and the Solomon Islands 15 |journal=Reports of the Tottori Mycological Institute (Japan) |author=Hongo T. |year=1973 |volume=10 |pages=357–64 |url=http://rms1.agsearch.agropedia.affrc.go.jp/contents/JASI/pdf/society/08-2375.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722105347/http://rms1.agsearch.agropedia.affrc.go.jp/contents/JASI/pdf/society/08-2375.pdf |archive-date=2011-07-22 }}</ref> <ref name=Jeune-Chung1987>{{cite journal |vauthors=Jeune-Chung KH, Kim MK, Chung SR |year=1987 |title=Studies on lectins from mushrooms II. Screening of bioactive substance lectins from Korean wild mushrooms |journal=Yakhak Hoeji |volume=31 |issue=4 |pages=213–18 |issn=0513-4234 |language=ko}}</ref> <ref name=Kummer1871>{{cite book |author=Kummer P. |year=1871 |title=Der Führer in die Pilzkunde |edition=1 |page=127 |trans-title=The Mycological Guide |language=de}}</ref> <ref name=Kuntze1891>{{cite book |title=Revisio Generum Plantarum |volume=2 |author=Kuntze O. |year=1891 |publisher=A. Felix |location=Leipzig, Germany |pages=856–57 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/7554#482 |language=la}}</ref> <ref name=Kuo2007>{{cite book |author=Kuo M. |title=100 Edible Mushrooms |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |year=2007 |page=[https://archive.org/details/100ediblemushroo00kuom/page/181 181] |isbn=978-0-472-03126-9 |url=https://archive.org/details/100ediblemushroo00kuom/page/181 }}</ref> <ref name=Lalli1992>{{cite journal |title=''Lactarius'' sect. ''Lactifluus'' and related species |journal=Mycotaxon |year=1994 |vauthors=Lalli G, Pacioni G |volume=44 |issue=1 |pages=155–95 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0044/001/0155.htm |access-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232805/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0044/001/0155.htm |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Linnaeus1753>{{cite book |title=Species Plantarum |volume=2 |author=Linnaeus C. |year=1753 |publisher=Impensis Laurentii Salvii |location=Stockholm, Sweden |page=1172 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/13830#614 |language=la}}</ref> <ref name=Litvinov2002>{{cite book |title=Spectroscopy of Rubber and Rubbery Materials |author=Litvinov VM. |year=2002 |publisher=iSmithers Rapra Technology |location=Shawbury, Shrewsbury, Shropshire, UK |isbn=978-1-85957-280-1 |page=431 |url=https://books.google.com/books?id=LualJ-bSrNYC&pg=PA431}}</ref> <ref name="Metzler">{{cite book |title=Texas Mushrooms |vauthors=Metzler S, Metzler V |year=1992 |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas |isbn=978-0-292-75125-5 |page=118 |url=https://books.google.com/books?id=HRtfvVigMmsC&pg=PA118}}</ref> <ref name=Montoya1996>{{cite journal |vauthors=Montoya L, Bandala VM, Guzmán G |year=1996 |title=New and interesting species of ''Lactarius'' from Mexico including scanning electron microscope observations |journal=Mycotaxon |volume=57 |pages=411–24 |url=http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0057/0411.htm |access-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232852/http://www.cybertruffle.org.uk/cyberliber/59575/0057/0411.htm |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Peck1885>{{cite journal |author=Peck CH. |year=1885 |title=New York species of ''Lactarius''. Report of the State Botanist (for 1884) |journal=Annual Report of the New York State Museum |volume=38 |pages=111–33}}</ref> <ref name=Pegler1979>{{cite journal |vauthors=Pegler DN, Fiard JP |year=1979 |title=Taxonomy and ecology of ''Lactarius'' (Agaricales) in the lesser Antilles |journal=Kew Bulletin |volume=33 |issue=4 |pages=601–28 |jstor=4109804 |doi=10.2307/4109804 |bibcode=1979KewBu..33..601P }}</ref> <ref name=Pegler1982>{{cite journal |author=Pegler DN. |year=1982 |title=Agaricoid and boletoid fungi (Basidiomycota) from Malaŵi and Zambia |journal=Kew Bulletin |volume=37 |issue=2 |pages=255–71 |jstor=4109968 |doi=10.2307/4109968 |bibcode=1982KewBu..37..255P }}</ref> <ref name="Phillips">{{cite book |title=Mushrooms and other Fungi of Britain and Europe |author=Phillips R. |year=1981 |publisher=Pan Books |location=London, England |isbn=978-0-330-26441-9 |page=88}}</ref> <ref name=Quelet1886>{{cite book |title=Enchiridion Fungorum in Europa media et praesertim in Gallia Vigentium |author=Quélet L. |year=1886 |publisher=O. Doin |location=Paris, France |page=131 |language=la |url=https://books.google.com/books?id=k2EVAAAAYAAJ&q=Enchiridion%20Fungorum%20in%20Europa%20media%20et%20praesertim%20in%20Gallia%20Vigentium&pg=PA131}}</ref> <ref name="Roody">{{cite book |title= Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians |author=Roody WC. |year=2003 |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |isbn=978-0-8131-9039-6 |page=86 |url=https://books.google.com/books?id=5HGMPEiy4ykC&pg=PA86}}</ref> <ref name=Saber1989>{{cite journal |author=Saber M. |year=1989 |title=The species of ''Lactarius'' in Iran |journal=Iranian Journal of Plant Pathology |volume=25 |issue=1–4 |pages=13–16 |issn=0006-2774 |language=ar}}</ref> <ref name=Saini1993>{{cite journal |vauthors=Saini SS, Atri NS |year=1993 |title=Studies on genus ''Lactarius'' from India |journal=Indian Phytopathology |volume=46 |issue=4 |pages=360–64 |issn=0367-973X}}</ref> <ref name=Shen2009>{{cite journal |vauthors=Shen Q, Chen W, Yan Z, Xie X |title=Potential pharmaceutical resources of the Qinling Mountain in central China: medicinal fungi |journal=Frontiers of Biology in China |year=2009 |volume=4 |issue=1 |pages=89–93 |doi=10.1007/s11515-008-0089-8|s2cid=20702525 }}</ref> <ref name=Shimono2007>{{cite journal|vauthors=Shimono Y, Hiroi M, Iwase K, Takamatsu S |title=Molecular phylogeny of ''Lactarius volemus'' and its allies inferred from the nucleotide sequences of nuclear large subunit rDNA |journal=Mycoscience |year=2007 |volume=48 |issue=3 |pages=152–57 |doi=10.1007/s10267-006-0346-0|s2cid=85066524 |doi-access=free }}</ref> <ref name=Smith1977>{{cite journal |author=Smith AH. |year=1977 |title=Variation in two common Lactarii |journal=Kew Bulletin |volume=31 |issue=3 |pages=449–53 |jstor=4119385 |doi=10.2307/4119385}}</ref> <ref name="Smith">{{cite book |title=The Mushroom Hunter's Field Guide |vauthors=Smith AH, Weber NS |year=1980 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-85610-7 |page=257 |url=https://books.google.com/books?id=TYI4f6fqrfkC&pg=RA5-PA257}}</ref> <ref name=Smith1979>{{cite book |title=North American Species of ''Lactarius'' |vauthors=Hesler LR, Smith AH |year=1979 |publisher=The University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |isbn=978-0-472-08440-1 |pages=162–66 |url=http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=fung1tc;cc=fung1tc;sid=702e739606573d2078036355b7946896;q1=aac3719;op2=And;op3=And;rgn=mainheader;rgn1=citation;rgn2=author;rgn3=author;idno=AAC3719.0001.001;view=image;seq=00000174}}</ref> <ref name="urlGhent University">{{cite web |url=http://www.ugent.be/we/biology/en/research/mycology/projects/volemus |title=The fishy milkcaps (''Lactarius volemus'' sensu lato), cryptic species with a long and pandemic history |year=2010 |publisher=Department of Biology, Ghent University |access-date=2010-11-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109193220/https://www.ugent.be/we/biology/en/research/mycology/projects/volemus |archive-date=2010-11-09 }}</ref> <ref name="url Kuo">{{cite web |url=http://www.mushroomexpert.com/lactarius_volemus.html |title=Lactarius volemus |author=Kuo M |work=MushroomExpert.com |access-date=2010-11-16}}</ref> <ref name="urlFungorum - Species synonymy">{{cite web |url=http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=231293 |title=Species synonymy: ''Lactarius volemus'' |publisher=CAB International |work=Species Fungorum |access-date=2010-03-27 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610095210/http://www.indexfungorum.org/Names/SynSpecies.asp?RecordID=231293 |archive-date=2011-06-10 }}</ref> <ref name=Verbeken2000>{{cite journal |title=Studies in tropical African ''Lactarius'' species 8. A synopsis of the subgen. ''Plinthogali'' |journal=Persoonia |author=Verbeken A. |year=2000 |volume=17 |issue=3 |pages=377–406}}</ref> <ref name="verbeken2013">{{Cite journal |vauthors=Verbeken A, Nuytinck J |title=Not every milkcap is a ''Lactarius'' |journal=Scripta Botanica Belgica |volume=51 |year=2013 |pages=162–168 |url=http://fungi.fr/Html/VerbekenNuytinckLactarius.pdf}}</ref> <ref name=Wang2000>{{cite journal |author=Wang X-H. |year=2000 |title=A taxonomic study on some commercial species in the genus ''Lactarius'' (Agaricales) from Yunnan Province, China |journal=Acta Botanica Yunnanica |volume=22 |issue=4 |pages=419–27 |issn=0253-2700 |language=zh}}</ref> <ref name=Wang2007>{{cite journal |author=Wang X-H. |year=2007 |title=Type studies of ''Lactarius'' species published from China |journal=Mycologia |volume=99 |issue=2 |pages=253–68 |doi=10.3852/mycologia.99.2.253 |pmid=17682778}}</ref> <ref name=Wen2005>{{cite journal |vauthors=Wen HA, Ying JZ |year=2005 |title=Studies on the genus ''Lactarius'' from China II. Two new taxa from Guizhou |journal=Mycosystema |volume=24 |issue=2 |pages=155–58}}</ref> }} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] [[კატეგორია:ლაქტიფლუუსი]] 3qy3nbda0q27n71hdbejihc9006rm4m 14 183738 5412239 2443208 2026-06-13T08:42:51Z Gobrona 28077 5412239 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:ფირფიტოვანნი]] 2ggyk4a9iwzxeheq8igr3thz8kfx2pm 0 246914 5412200 4946324 2026-06-13T05:00:40Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412200 wikitext text/x-wiki '''ნურ მუჰამედ თარაქი''' ({{lang-ps|نور محمد ترکۍ}}; დ. [[15 ივლისი]], [[1917]] — გ. [[9 ოქტომბერი]], [[1979]]) — ავღანეთის საზოგადო, პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე; მწერალი, ჟურნალისტი. [[ავღანეთის სახალხო დემოკრატიული პარტია|სახალხო დემოკრატიული პარტიის]] ცენტრალური კომიტეტის გენერალური მდივანი. [[აპრილის რევოლუცია|აპრილის რევოლუციის]] შემდეგ ხელისუფლებაში მოდის და ხდება რევოლუციური საბჭოს თავმჯდომარე და [[ავღანეთის პრემიერ-მინისტრი]] ([[1978]]-[[1979]] წწ.), ატარებდა [[მარქსიზმი]]ს პოლიტიკას ქვეყანაში. დაამხეს [[1979]] წელს და მალევე საიდუმლო ვითარებაში გარდაიცვალა. == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.applet-magic.com/afghancom.htm History of the brief period of Communist-controlled Government in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405170014/http://www.applet-magic.com/afghancom.htm |date=2008-04-05 }} {{ref-en}} * [http://www.afghanland.com/history/taraki.html Biography of President Taraki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221103903/http://afghanland.com/history/taraki.html |date=2008-02-21 }} at Afghanland.com {{ref-en}} * [http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft7b69p12h&chunk.id=appd&toc.depth=1&toc.id=&brand=eschol Telephone Conversation Between Kosygin and Taraki] {{ref-en}} {{DEFAULTSORT:თარაქი, ნურ მუჰამედ}} {{ავღანეთის პრეზიდენტები}} [[კატეგორია:ავღანეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:დაბადებული 15 ივლისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1917]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 9 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1979]] [[კატეგორია:ავღანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი პრეზიდენტები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 2e8w5591z9i7dph7tbtxz3vgsr3yhwo 0 283568 5411949 5410320 2026-06-12T15:06:57Z Surprizi 14671 მომხმარებელმა Surprizi გვერდი „[[ვარსკვლავთა გროვა]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[ვარსკვლავთგროვა]]“ გადამისამართებაზე 5410318 wikitext text/x-wiki [[სურათი:M92 arp 750pix.jpg|thumb|250px|[[მესიე 92]] [[ჰერკულესის თანავარსკვლავედი|ჰერკულესის თანავარსკვლავედში]].]] '''ვარსკვლავთა გროვა''', ''ვარსკვლავთგროვა'' — ურთიერთმიზიდულობის ძალებით დაკავშირებული, საერთო წარმოშობის, თითქმის ერთნაირი ასაკისა და ქიმიური შედგენილობის ვარსკვლავთა შეჯგუფება. ვარსკვლავთა გროვებისთვის დამახასიათებელია ცენტრალური შემკვრივება — ბირთვი და მისი გარემომცველი, უფრო ნაკლები სიმკვრივის კორონა. ვარსკვლავთა გროვების დიამეტრები რამდენიმე პს-იდან 150 პს-მდეა. კორონის ზომა ბირთვის ზომაზე დაახლოებით 10-ჯერ მეტია. ვარსკვლავთა გროვები დაყოფილია ორ ჯგუფად: [[ღია ვარსკვლავთა გროვები]], რომლებსაც ზოგჯერ გაბნეულ ან გალაქტიკურ გროვებსაც უწოდებენ (ცნობილია 1000-ზე მეტი), და [[სფერული ვარსკვლავთა გროვები]] (130-მდე). ისინი ერთმანეთისაგან ძირითადად მასითა და ასაკით განსხვავდებიან. სფერული ვარსკვლავთა გროვები საშუალოდ 100-1000-ჯერ უფრო ხნიერია და ამდენჯერვე მასიურია, ვიდრე ღია ვარსკვლავთა გროვები. ღია ვარსკვლავთა გროვები ჩვენს გალაქტიკაში კონცენტრირებულია გალაქტიკის სიბრტყეში. ახალგაზრდა, 10 წლის ასაკის ღია ვარსკვლავთა გროვები დაკავშირებულია გალაქტიკის სპირალურ სტრუქტურასთან. სფერული ვარსკვლავთა გროვები განაწილებულია გალაქტიკის სფეროიდულ მოცულობაში და ძლიერაა კონცენტრირებული გალაქტიკის ცენტრის მიმართ. მათთვის დამახასიათებელია გაწელილი ორბიტები (ღია ვარსკვლავთა გროვების საწინააღმდეგოდ) და დიდი სიჩქარეები მზის მიმართ (საშუალოდ 170 კმ/წმ). სფერული ვარსკვლავთა გროვების ატმოსფეროები პროცენტულად ლითონებს უფრო ნაკლები რაოდენობით შეიცავენ, ვიდრე ღია ვარსკვლავთა გროვებისა. სფერული ვარსკვლავთა გროვების კინემატიკური მახასიათებლები და სივრცული განაწილება ასახავს გალაქტიკაში გროვების წარმომქმნელი მატერიის განაწილების საწყის მდგომარეობას. საწყის ეპოქაში წარმოშობილ ღია ვარსკვლავთა გროვების ჩვენამდე არ მოუღწევია, ისინი (ცალკეულ ვარსკვლავებად დაიშალა. მზის ახლო ვარსკვლავთა გროვების მოძრავ გროვებს უწოდებენ (იხ. [[ვარსკვლავთა ნაკადი]]). ==ლიტერატურა== {{ქსე|4|308}} {{ვარსკვლავი}} [[კატეგორია:ვარსკვლავთა გროვები| ]] d39zq12kl8lxbxm4kk0mx1ty6u2ba6r 5411953 5411949 2026-06-12T15:09:43Z Surprizi 14671 5411953 wikitext text/x-wiki [[სურათი:M92 arp 750pix.jpg|thumb|250px|[[მესიე 92]] [[ჰერკულესის თანავარსკვლავედი|ჰერკულესის თანავარსკვლავედში]].]] '''ვარსკვლავთგროვა''', ''ვარსკვლავთგროვა'' — ურთიერთმიზიდულობის ძალებით დაკავშირებული, საერთო წარმოშობის, თითქმის ერთნაირი ასაკისა და ქიმიური შედგენილობის ვარსკვლავთა შეჯგუფება. ვარსკვლავთგროვებისთვის დამახასიათებელია ცენტრალური შემკვრივება — ბირთვი და მისი გარემომცველი, უფრო ნაკლები სიმკვრივის კორონა. ვარსკვლავთგროვების დიამეტრები რამდენიმე პს-იდან 150 პს-მდეა. კორონის ზომა ბირთვის ზომაზე დაახლოებით 10-ჯერ მეტია. ვარსკვლავთგროვები დაყოფილია ორ ჯგუფად: [[ღია ვარსკვლავთგროვები]], რომლებსაც ზოგჯერ გაბნეულ ან გალაქტიკურ გროვებსაც უწოდებენ (ცნობილია 1000-ზე მეტი), და [[სფერული ვარსკვლავთგროვები]] (130-მდე). ისინი ერთმანეთისაგან ძირითადად მასითა და ასაკით განსხვავდებიან. სფერული ვარსკვლავთგროვები საშუალოდ 100-1000-ჯერ უფრო ხნიერია და ამდენჯერვე მასიურია, ვიდრე ღია ვარსკვლავთგროვები. ღია ვარსკვლავთგროვები ჩვენს გალაქტიკაში კონცენტრირებულია გალაქტიკის სიბრტყეში. ახალგაზრდა, 10 წლის ასაკის ღია ვარსკვლავთგროვები დაკავშირებულია გალაქტიკის სპირალურ სტრუქტურასთან. სფერული ვარსკვლავთგროვები განაწილებულია გალაქტიკის სფეროიდულ მოცულობაში და ძლიერაა კონცენტრირებული გალაქტიკის ცენტრის მიმართ. მათთვის დამახასიათებელია გაწელილი ორბიტები (ღია ვარსკვლავთგროვების საწინააღმდეგოდ) და დიდი სიჩქარეები მზის მიმართ (საშუალოდ 170 კმ/წმ). სფერული ვარსკვლავთგროვების ატმოსფეროები პროცენტულად ლითონებს უფრო ნაკლები რაოდენობით შეიცავენ, ვიდრე ღია ვარსკვლავთგროვებისა. სფერული ვარსკვლავთგროვების კინემატიკური მახასიათებლები და სივრცული განაწილება ასახავს გალაქტიკაში გროვების წარმომქმნელი მატერიის განაწილების საწყის მდგომარეობას. საწყის ეპოქაში წარმოშობილ ღია ვარსკვლავთგროვების ჩვენამდე არ მოუღწევია, ისინი (ცალკეულ ვარსკვლავებად დაიშალა. მზის ახლო ვარსკვლავთგროვების მოძრავ გროვებს უწოდებენ (იხ. [[ვარსკვლავთა ნაკადი]]). ==ლიტერატურა== {{ქსე|4|308}} {{ვარსკვლავი}} [[კატეგორია:ვარსკვლავთგროვები| ]] 1hrmlu67j92ia9sd92dk554sk1jyvzr 5411954 5411953 2026-06-12T15:11:16Z Surprizi 14671 5411954 wikitext text/x-wiki [[სურათი:M92 arp 750pix.jpg|thumb|250px|[[მესიე 92]] [[ჰერკულესის თანავარსკვლავედი|ჰერკულესის თანავარსკვლავედში]].]] '''ვარსკვლავთგროვა''', ''ვარსკვლავთა გროვა''<ref>{{ქსე|4|308||არა}}</ref> — ურთიერთმიზიდულობის ძალებით დაკავშირებული, საერთო წარმოშობის, თითქმის ერთნაირი ასაკისა და ქიმიური შედგენილობის ვარსკვლავთა შეჯგუფება. ვარსკვლავთგროვებისთვის დამახასიათებელია ცენტრალური შემკვრივება — ბირთვი და მისი გარემომცველი, უფრო ნაკლები სიმკვრივის კორონა. ვარსკვლავთგროვების დიამეტრები რამდენიმე პს-იდან 150 პს-მდეა. კორონის ზომა ბირთვის ზომაზე დაახლოებით 10-ჯერ მეტია. ვარსკვლავთგროვები დაყოფილია ორ ჯგუფად: [[ღია ვარსკვლავთგროვები]], რომლებსაც ზოგჯერ გაბნეულ ან გალაქტიკურ გროვებსაც უწოდებენ (ცნობილია 1000-ზე მეტი), და [[სფერული ვარსკვლავთგროვები]] (130-მდე). ისინი ერთმანეთისაგან ძირითადად მასითა და ასაკით განსხვავდებიან. სფერული ვარსკვლავთგროვები საშუალოდ 100-1000-ჯერ უფრო ხნიერია და ამდენჯერვე მასიურია, ვიდრე ღია ვარსკვლავთგროვები. ღია ვარსკვლავთგროვები ჩვენს გალაქტიკაში კონცენტრირებულია გალაქტიკის სიბრტყეში. ახალგაზრდა, 10 წლის ასაკის ღია ვარსკვლავთგროვები დაკავშირებულია გალაქტიკის სპირალურ სტრუქტურასთან. სფერული ვარსკვლავთგროვები განაწილებულია გალაქტიკის სფეროიდულ მოცულობაში და ძლიერაა კონცენტრირებული გალაქტიკის ცენტრის მიმართ. მათთვის დამახასიათებელია გაწელილი ორბიტები (ღია ვარსკვლავთგროვების საწინააღმდეგოდ) და დიდი სიჩქარეები მზის მიმართ (საშუალოდ 170 კმ/წმ). სფერული ვარსკვლავთგროვების ატმოსფეროები პროცენტულად ლითონებს უფრო ნაკლები რაოდენობით შეიცავენ, ვიდრე ღია ვარსკვლავთგროვებისა. სფერული ვარსკვლავთგროვების კინემატიკური მახასიათებლები და სივრცული განაწილება ასახავს გალაქტიკაში გროვების წარმომქმნელი მატერიის განაწილების საწყის მდგომარეობას. საწყის ეპოქაში წარმოშობილ ღია ვარსკვლავთგროვების ჩვენამდე არ მოუღწევია, ისინი (ცალკეულ ვარსკვლავებად დაიშალა. მზის ახლო ვარსკვლავთგროვების მოძრავ გროვებს უწოდებენ (იხ. [[ვარსკვლავთა ნაკადი]]). ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ვარსკვლავი}} [[კატეგორია:ვარსკვლავთგროვები| ]] gyxn4t9pywrtxz7z1y8e2gb2cwa2e05 0 298341 5412193 3563183 2026-06-13T05:00:34Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412193 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Michael Collins 1922.jpg|thumb|190px|მაიკლ კოლინზი, 1922 წელი]] '''მაიკლ კოლინზი''' ({{lang-ga|Mícheál Ó Coileáin;}} დ. [[16 ოქტომბერი]], [[1890]] — გ. [[22 აგვისტო]] ,[[1922]]) — [[ირლანდიელები|ირალანდიელი]] რევოლუციონერი და პოლიტიკოსი. ირლანდიის ეროვნული გმირი. ფინანსთა მინისტრი 1919-1922 წლებში და დროებითი მთავრობის თავმჯდომარე 1922 წლის იანვრიდან გარდაცვალებამდე. იბრძოდა ირლანდიის დამოუკიდებლობისათვის მე-20 ს-ის დასაწყისში. 1916 წლის აჯანყების შემდეგ ინგლისის ციხეში მოხვდა, საიდანაც ყველასთვის გასაკვირად 1918 წელს გაათავისუფლეს. განთავისუფლების შემდეგ მან წამოიწყო [[ირლანდიის ომი დამოუკიდებლობისთვის|პარტიზანული ომი]]. ამ ომისა და საერთაშორისო მდგომარეობის შედეგად [[დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო|დიდმა ბრიტანეთმა]] მოლაპარაკება დაიწყო მეამბოხეებთან. 1921 წლის შეთანხმების თანახმად იქმნებოდა [[ირლანდიის რესპუბლიკა (1919-1922)|ირლანდიის რესპუბლიკის]] ნაცვლად [[ირლანდიის თავისუფალი სახელმწიფო]]. გარდა ამისა ქვეყნის [[ჩრდილოეთი ირლანდია|ჩრდილოეთით მნიშვნელოვანი ტერიტორია]] ბრიტანეთს რჩებოდა. ამგვარი ფორმულირება არ მოსწონდა მეამბოხეთა ნაწილს და არ ეთანხმებოდა მას. შედეგად გამწვავებული პოლიტიკური სიტუაციის გამო კოლინზი იძულებული გახდა მეამბოხეები, რომელთაც უკვე დაკავებული ჰქონდათ მნიშვნელოვანი შენობები, იქიდან გამოედევნა ახლად შექმნილი თავისუფალი სახელმწიფოს არმიის მეშვეობით. მაიკლ კოლინზი მოკლეს [[ირლანდიის სამოქალაქო ომი|მეამბოხეებმა]] 1922 წელს როდესაც ის მიემართებოდა ფაქტობრივად უკვე დამარცხებულ მეამბოხეთა ლიდერთან. მის დაკრძალვას 500 000 ადამიანი დაესწრო. ==ლიტერატურა== * Coogan Tim Pat. Michael Collins: The Man Who Made Ireland. — Palgrave Macmillan, 2002. — ISBN 0-312-29511-1. {{DEFAULTSORT:კოლინზი, მაიკლ}} {{ესკიზი-პოლიტიკოსი}} [[კატეგორია:ირლანდიელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 16 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1890]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 22 აგვისტო]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1922]] [[კატეგორია:ირლანდიელი რევოლუციონერები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 633mc3todf45yk4hs7tqrqded68jfoz 5412205 5412193 2026-06-13T05:04:29Z Jaba1977 3604 5412205 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსI}} '''მაიკლ კოლინზი''' ({{lang-ga|Mícheál Ó Coileáin;}} დ. [[16 ოქტომბერი]], [[1890]] — გ. [[22 აგვისტო]] ,[[1922]]) — [[ირლანდიელები|ირალანდიელი]] რევოლუციონერი და პოლიტიკოსი. ირლანდიის ეროვნული გმირი. ფინანსთა მინისტრი 1919-1922 წლებში და დროებითი მთავრობის თავმჯდომარე 1922 წლის იანვრიდან გარდაცვალებამდე. იბრძოდა ირლანდიის დამოუკიდებლობისათვის მე-20 ს-ის დასაწყისში. 1916 წლის აჯანყების შემდეგ ინგლისის ციხეში მოხვდა, საიდანაც ყველასთვის გასაკვირად 1918 წელს გაათავისუფლეს. განთავისუფლების შემდეგ მან წამოიწყო [[ირლანდიის ომი დამოუკიდებლობისთვის|პარტიზანული ომი]]. ამ ომისა და საერთაშორისო მდგომარეობის შედეგად [[დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო|დიდმა ბრიტანეთმა]] მოლაპარაკება დაიწყო მეამბოხეებთან. 1921 წლის შეთანხმების თანახმად იქმნებოდა [[ირლანდიის რესპუბლიკა (1919-1922)|ირლანდიის რესპუბლიკის]] ნაცვლად [[ირლანდიის თავისუფალი სახელმწიფო]]. გარდა ამისა ქვეყნის [[ჩრდილოეთი ირლანდია|ჩრდილოეთით მნიშვნელოვანი ტერიტორია]] ბრიტანეთს რჩებოდა. ამგვარი ფორმულირება არ მოსწონდა მეამბოხეთა ნაწილს და არ ეთანხმებოდა მას. შედეგად გამწვავებული პოლიტიკური სიტუაციის გამო კოლინზი იძულებული გახდა მეამბოხეები, რომელთაც უკვე დაკავებული ჰქონდათ მნიშვნელოვანი შენობები, იქიდან გამოედევნა ახლად შექმნილი თავისუფალი სახელმწიფოს არმიის მეშვეობით. მაიკლ კოლინზი მოკლეს [[ირლანდიის სამოქალაქო ომი|მეამბოხეებმა]] 1922 წელს როდესაც ის მიემართებოდა ფაქტობრივად უკვე დამარცხებულ მეამბოხეთა ლიდერთან. მის დაკრძალვას 500 000 ადამიანი დაესწრო. ==ლიტერატურა== * Coogan Tim Pat. Michael Collins: The Man Who Made Ireland. — Palgrave Macmillan, 2002. — ISBN 0-312-29511-1. {{DEFAULTSORT:კოლინზი, მაიკლ}} [[კატეგორია:ირლანდიელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 16 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1890]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 22 აგვისტო]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1922]] [[კატეგორია:ირლანდიელი რევოლუციონერები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] gr03uz0me9cj89dualf5qjqnyc2gpwg 5412206 5412205 2026-06-13T05:04:38Z Jaba1977 3604 5412206 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''მაიკლ კოლინზი''' ({{lang-ga|Mícheál Ó Coileáin;}} დ. [[16 ოქტომბერი]], [[1890]] — გ. [[22 აგვისტო]] ,[[1922]]) — [[ირლანდიელები|ირალანდიელი]] რევოლუციონერი და პოლიტიკოსი. ირლანდიის ეროვნული გმირი. ფინანსთა მინისტრი 1919-1922 წლებში და დროებითი მთავრობის თავმჯდომარე 1922 წლის იანვრიდან გარდაცვალებამდე. იბრძოდა ირლანდიის დამოუკიდებლობისათვის მე-20 ს-ის დასაწყისში. 1916 წლის აჯანყების შემდეგ ინგლისის ციხეში მოხვდა, საიდანაც ყველასთვის გასაკვირად 1918 წელს გაათავისუფლეს. განთავისუფლების შემდეგ მან წამოიწყო [[ირლანდიის ომი დამოუკიდებლობისთვის|პარტიზანული ომი]]. ამ ომისა და საერთაშორისო მდგომარეობის შედეგად [[დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო|დიდმა ბრიტანეთმა]] მოლაპარაკება დაიწყო მეამბოხეებთან. 1921 წლის შეთანხმების თანახმად იქმნებოდა [[ირლანდიის რესპუბლიკა (1919-1922)|ირლანდიის რესპუბლიკის]] ნაცვლად [[ირლანდიის თავისუფალი სახელმწიფო]]. გარდა ამისა ქვეყნის [[ჩრდილოეთი ირლანდია|ჩრდილოეთით მნიშვნელოვანი ტერიტორია]] ბრიტანეთს რჩებოდა. ამგვარი ფორმულირება არ მოსწონდა მეამბოხეთა ნაწილს და არ ეთანხმებოდა მას. შედეგად გამწვავებული პოლიტიკური სიტუაციის გამო კოლინზი იძულებული გახდა მეამბოხეები, რომელთაც უკვე დაკავებული ჰქონდათ მნიშვნელოვანი შენობები, იქიდან გამოედევნა ახლად შექმნილი თავისუფალი სახელმწიფოს არმიის მეშვეობით. მაიკლ კოლინზი მოკლეს [[ირლანდიის სამოქალაქო ომი|მეამბოხეებმა]] 1922 წელს როდესაც ის მიემართებოდა ფაქტობრივად უკვე დამარცხებულ მეამბოხეთა ლიდერთან. მის დაკრძალვას 500 000 ადამიანი დაესწრო. ==ლიტერატურა== * Coogan Tim Pat. Michael Collins: The Man Who Made Ireland. — Palgrave Macmillan, 2002. — ISBN 0-312-29511-1. {{DEFAULTSORT:კოლინზი, მაიკლ}} [[კატეგორია:ირლანდიელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 16 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1890]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 22 აგვისტო]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1922]] [[კატეგორია:ირლანდიელი რევოლუციონერები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 9l67hjrvppsf4srr4mi7hvjwjucyivm 5412207 5412206 2026-06-13T05:05:16Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5412207 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''მაიკლ კოლინზი''' ({{lang-ga|Mícheál Ó Coileáin;}} დ. [[16 ოქტომბერი]], [[1890]] — გ. [[22 აგვისტო]] ,[[1922]]) — [[ირლანდიელები|ირალანდიელი]] რევოლუციონერი და პოლიტიკოსი. ირლანდიის ეროვნული გმირი. ფინანსთა მინისტრი 1919-1922 წლებში და დროებითი მთავრობის თავმჯდომარე 1922 წლის იანვრიდან გარდაცვალებამდე. იბრძოდა ირლანდიის დამოუკიდებლობისათვის მე-20 ს-ის დასაწყისში. 1916 წლის აჯანყების შემდეგ ინგლისის ციხეში მოხვდა, საიდანაც ყველასთვის გასაკვირად 1918 წელს გაათავისუფლეს. განთავისუფლების შემდეგ მან წამოიწყო [[ირლანდიის ომი დამოუკიდებლობისთვის|პარტიზანული ომი]]. ამ ომისა და საერთაშორისო მდგომარეობის შედეგად [[დიდი ბრიტანეთისა და ირლანდიის გაერთიანებული სამეფო|დიდმა ბრიტანეთმა]] მოლაპარაკება დაიწყო მეამბოხეებთან. 1921 წლის შეთანხმების თანახმად იქმნებოდა [[ირლანდიის რესპუბლიკა (1919-1922)|ირლანდიის რესპუბლიკის]] ნაცვლად [[ირლანდიის თავისუფალი სახელმწიფო]]. გარდა ამისა ქვეყნის [[ჩრდილოეთი ირლანდია|ჩრდილოეთით მნიშვნელოვანი ტერიტორია]] ბრიტანეთს რჩებოდა. ამგვარი ფორმულირება არ მოსწონდა მეამბოხეთა ნაწილს და არ ეთანხმებოდა მას. შედეგად გამწვავებული პოლიტიკური სიტუაციის გამო კოლინზი იძულებული გახდა მეამბოხეები, რომელთაც უკვე დაკავებული ჰქონდათ მნიშვნელოვანი შენობები, იქიდან გამოედევნა ახლად შექმნილი თავისუფალი სახელმწიფოს არმიის მეშვეობით. მაიკლ კოლინზი მოკლეს [[ირლანდიის სამოქალაქო ომი|მეამბოხეებმა]] 1922 წელს როდესაც ის მიემართებოდა ფაქტობრივად უკვე დამარცხებულ მეამბოხეთა ლიდერთან. მის დაკრძალვას 500 000 ადამიანი დაესწრო. ==ლიტერატურა== * Coogan Tim Pat. Michael Collins: The Man Who Made Ireland. — Palgrave Macmillan, 2002. — ISBN 0-312-29511-1. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კოლინზი, მაიკლ}} [[კატეგორია:ირლანდიელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 16 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1890]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 22 აგვისტო]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1922]] [[კატეგორია:ირლანდიელი რევოლუციონერები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] j0zatgrpy2qynz5oez3vvtfkdn0cgiu 0 306784 5412194 4211208 2026-06-13T05:00:35Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412194 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ზორან ჯინჯიჩი | სურათი= Zoran Đinđić, Davos.jpg | სურათის ზომა =200პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = Zoran_Djindjic_signature.svg | დაბადების თარიღი = [[1 აგვისტო]], [[1952]] | დაბადების ადგილი = [[შამაცი]], [[იუგოსლავია]] | გარდაცვალების თარიღი = [[12 მარტი]], [[2003]] | გარდაცვალების ადგილი=[[ბელგრადი]], [[სერბეთი და ჩერნოგორია]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = [[სერბები|სერბი]] | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = | შვილები= | განათლება = [[ბელგრადის უნივერსიტეტი]] | სამეცნიერო ხარისხი = | წოდება = | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = [[მართლმადიდებლობა]] | ჯილდოები = | პარტია = [[სერბეთის დემოკრატიული პარტია]] | საიტი = | შენიშვნა = | რიგი = [[სერბეთის პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[25 იანვარი]], [[2001]] | თანამდებობა დატოვა = [[12 მარტი]], [[2003]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | თავმჯდომარე= | წინამორბედი= [[მირკო მარიანოვიჩი]] | მემკვიდრე = [[ზორან ჟივკოვიჩი]] | რიგი2 = [[ბელგრადი]]ს მერი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[21 თებერვალი]], [[1997]] | თანამდებობა დატოვა2=[[30 სექტემბერი]], [[1997]] | წინამორბედი2 = [[ნებოიშა ჩოვიჩი]] | მემკვიდრე2 = [[ვოისალავ მიხაილოვიჩი]] | პრეზიდენტი2 = | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2 = | თავმჯდომარე2 = | რიგი3 = | თანამდებობა დაიკავა3 = | თანამდებობა დატოვა3 = | წინამორბედი3 = | მემკვიდრე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | თავმჯდომარე3= | რიგი4 = | თანამდებობა დაიკავა4 = | თანამდებობა დატოვა4 = | წინამორბედი4 = | მემკვიდრე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | თავმჯდომარე4 = }} '''ზორან ჯინჯიჩი''' ({{lang-sr|Зоран Ђинђић}}; დ. [[1 აგვისტო]], [[1952]], [[შამაცი]], [[იუგოსლავია]] — გ. [[12 მარტი]], [[2003]], [[ბელგრადი]]) — [[სერბები|სერბი]] პოლიტიკოსი, [[ბელგრადი]]ს მერი ([[1997]] წელს), სერბეთის პრემიერ-მინისტრი ([[2001]]-[[2003]] წწ.). პროფესიით — [[ფილოსოფია|ფილოსოფოსი]]. ზორან ჯინჯიჩის ინიციატივით [[საერთაშორისო ტრიბუნალი ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე|ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე საერთაშორისო ტრიბუნალს]] საიდუმლოდ გადასცა დამხობილი პრეზოდენტი [[სლობოდან მილოშევიჩი]]. გარდაიცვალა სნაიპერის მიერ ნასროლი ტყვიით მიყენებული სასიკვდილო ჭრილობის შედეგად. ==რესურსები ინტერნეტში== {{Commons category|Zoran Đinđić}} * [http://www.fond-djindjic.org/ Fund "Dr Zoran Djindjic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115331/http://www.fond-djindjic.org/ |date=2015-04-02 }} * {{sr icon}} [http://www.zorandjindjic.org/ Official memorial website] {{DEFAULTSORT:ჯინჯიჩი, ზორან}} [[კატეგორია:სერბეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:მოკლული სერბი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1952]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 12 მარტი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2003]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 46v2p4fv0f20jsss6g2fkvzhmotvw57 0 306978 5412196 3457083 2026-06-13T05:00:36Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412196 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = ვაზგენ სარქისიანი | სურათი= Վազգեն_Սարգսյան.jpg | სურათის ზომა =250პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = [[5 მარტი]], [[1959]] | დაბადების ადგილი = [[არარატი (ქალაქი)|არარატი]], [[სომხეთის სსრ]] | გარდაცვალების თარიღი = [[27 ოქტომბერი]], [[1999]] | გარდაცვალების ადგილი=[[ერევანი]], [[სომხეთი]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = | დედა = | მეუღლე = | შვილები= | განათლება = | სამეცნიერო ხარისხი = | წოდება = | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = [[ქრისტიანობა]] | ჯილდოები = | პარტია = | საიტი = | შენიშვნა = | რიგი = [[სომხეთის პრემიერ-მინისტრი]] | თანამდებობა დაიკავა = [[11 ივნისი]], [[1999]] | თანამდებობა დატოვა = [[27 ოქტომბერი]], [[1999]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | თავმჯდომარე= | წინამორბედი= [[არმენ დარბინიანი]] | მემკვიდრე = [[არამ სარქისიანი]] | რიგი2 = სომხეთის თავდაცვის მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა2 = 1995 | თანამდებობა დატოვა2=1999 | წინამორბედი2 = [[სერჟ სარქისიანი]] | მემკვიდრე2 = [[ვაღარშაკ არუთიუნიანი]] | პრეზიდენტი2 = | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2 = | თავმჯდომარე2 = | რიგი3 = სომხეთის დავდაცვის მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა3 = 1991 | თანამდებობა დატოვა3 =1992 | წინამორბედი3 = თანამდებობა დაარსდა | მემკვიდრე3 = [[ვაზგენ მანუკიანი]] | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | თავმჯდომარე3= | რიგი4 = | თანამდებობა დაიკავა4 = | თანამდებობა დატოვა4 = | წინამორბედი4 = | მემკვიდრე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | თავმჯდომარე4 = }} '''ვაზგენ სარქისიანი''' ({{lang-hy|Վազգեն Սարգսյան}}, დ. [[5 მარტი]], [[1959]], [[არარატი (ქალაქი)|არარატი]] — გ. [[27 ოქტომბერი]], [[1999]], [[ერევანი]]) — სომხეთის პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, მწერალი. დაიღუპა [[სომხეთის პარლამენტი|სომხეთის პარლამენტში]] განხორციელებული [[ტერაქტი სომხეთის პარლამენტში|ტერაქტის]] დროს. წიგნებისა და პუბლიკაციური ნაშრომების ავტორი. ორჯერ ეკავა სომხეთის თავდაცვის მინისტრის თანამდებობა ([[1991]]–[[1992]] და [[1995]]–[[1999]] წლებში). [[1999]] წლის ივნის-ოქტომბერში კი ქვეყნის [[პრემიერ-მინისტრი]] იყო. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.gov.am/armversion/history/vazgen_sargsyan.htm ბიოგრაფია] {{DEFAULTSORT:სარქისიანი, ვაზგენ}} {{სომხეთის პრემიერ-მინისტრები}} [[კატეგორია:სომხეთის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:დაბადებული 5 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1959]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 27 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1999]] [[კატეგორია:სომხეთის თავდაცვის მინისტრები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] da4zcz81iqmpq4qeuf62lgscq3ahz2i 0 307178 5412199 3446811 2026-06-13T05:00:39Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412199 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სახელი = სტეფან სტამბოლოვი | სურათი= Stefan_Stambolov.jpg | სურათის ზომა =200პქ | წარწერა სურათის ქვეშ= | ხელმოწერა = | დაბადების თარიღი = [[12 თებერვალი]], [[1854]] | დაბადების ადგილი = [[ველიკო-ტირნოვო|ტირნოვო]], [[ოსმალეთის იმპერია]] | გარდაცვალების თარიღი = [[18 ივლისი]], [[1895]] | გარდაცვალების ადგილი= [[სოფია]], [[ბულგარეთი]] | მოქალაქეობა = | ეროვნება = | საარჩევნო ოლქი = | მამა = ნიკოლა | დედა =ევგენია | მეუღლე = პოლიქსენა სტანჩევა | შვილები=კონსტანტინე, ასენი, იზაბელა, მარია | განათლება = ოდესის სასულიერო სემინარია | სამეცნიერო ხარისხი = | წოდება = | პროფესია = | საქმიანობა = | რელიგია = | ჯილდოები = | პარტია = | საიტი = | შენიშვნა = | რიგი = ბულგარეთის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე | თანამდებობა დაიკავა = [[1 სექტემბერი]], [[1887]] | თანამდებობა დატოვა = [[31 მაისი]], [[1994]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = [[ფერდინანდ I (ბულგარეთი)|ფერდინანდ I]] | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | თავმჯდომარე= | წინამორბედი= [[კონსტანტინ სტოილოვი]] | მემკვიდრე = კონსტანტინ სტოილოვი | რიგი2 = [[ბულგარეთი]]ს საგარეო საქმეთა მინისტრი | თანამდებობა დაიკავა2 = [[16 ივნისი]] | თანამდებობა დატოვა2= [[14 ნოემბერი]], [[1890]] | წინამორბედი2 = [[გეორგი სტრანსკი]] | მემკვიდრე2 = [[დიმიტრ გრეკოვი]] | პრეზიდენტი2 = | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2 = | თავმჯდომარე2 = }} '''სტეფან სტამბოლოვი''' (დ. [[12 თებერვალი]] [[1854]], [[ველიკო-ტირნოვო|ტირნოვო]], [[ოსმალეთის იმპერია]] — გ. [[18 ივლისი]] [[1895]], [[სოფია]], [[ბულგარეთი]]) — ბულგარელი რევოლუციონერი, პოლიტიკური მოღვაწე, პოეტი და მწერალი. ბულგარეთის პრემიერ-მინისტრი, ([[1888]]–[[1894]]). მისი მოღვაწეობა არაერთგვაროვნადაა შეფასებული. თავის ისტორიოგრაფიულ ნაშრომში „თანამედროვე ბულგარეთის აღმშენებლობა“ პუბლიცისტი [[სიმეონ რადევი]] სტამბოლოვს ახასიათებს როგორც ერთ-ერთ ნათელ და თვალსაჩინო წარმომადგენელს ბულგარელ მოღვაწეებს შორის. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.slovo.bg/showauthor.php3?ID=161&LangID=1 Творчество] * [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/st_stambolov.htm «Стефан Стамболов — спасителят на България» — Борислав Гърдев] [[კატეგორია:ბულგარელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:ბულგარელი პოეტები]] [[კატეგორია:ბულგარელი მწერლები]] [[კატეგორია:დაბადებული 12 თებერვალი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1854]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 18 ივლისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1895]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 15elumbd43gtujraubpzszz0enzgipz 0 338102 5412216 4467753 2026-06-13T07:22:44Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:ბრიტანელი ფილოსოფოსი ქალები]]; დაემატა [[კატეგორია:ბრიტანელი ქალი ფილოსოფოსები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412216 wikitext text/x-wiki '''გერტრუდა ელიზაბეთ მარგარეტ ენსკომი''' ({{lang-en|Gertrude Elizabeth Margaret (G. E. M.) Anscombe;}} დ. [[18 მარტი]] [[1919]], [[ლიმერიკი]], [[ირლანდია]] — გ. [[5 იანვარი]], [[2001]], [[კემბრიჯი]]) — ბრიტანელი [[ანალიტიკოსი |ანალიტიკოსი]]-[[ფილოსოფოსი]]. ეთიკური ნეოარისტოტელიანელობის ინიციატორი, შემოიტანა ტერმინი „[[კონსეკვენციალიზმი |კონსეკვენციალიზმი]]“ [[ეთიკა|ეთიკაში]], ანალიზურ ფილოსოფიაში კი — [[ინტენცია|ინტენციის]] თემა. ფილოსოფიის პროფესორი [[კემბრიჯის უნივერსიტეტი|კემბრიჯში]], [[ბრიტანეთის აკადემია|ბრიტანეთის აკადემიის]] წევრი (1967), [[ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემია|ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემიის]] საპატიო წევრი (1979). განთქმული შრომის „თანამედროვე მორალური ფილოსოფია“ (Modern Moral Philosophy, 1958) ავტორი. == ბიოგრაფია == დაამთავრა კოლეჯი სანქტ-ჰიუ [[ოქსფორდი|ოქსფორდში]] 1941 წელს, სწავლა გააგრძელა [[კემბრიჯი|კემბრიჯის]] ნიუნხემ-კოლეჯში. [[ლუდვიგ ვიტგენშტაინი]]ს მოწაფე და მიმდევარი. ვიტგენშტაინის გარდაცვალების შემდეგ თარგმნიდა და გამოსცემდა მის შრომებს, რომელთა შორისაც არის ნაშრომი „[[ფილოსოფიური გამოკვლევები]]“. 1970-1986 წლებში — კემბრიჯის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი. ახალგაზრდობაში მიიღო [[კათოლიკობა]]. მისი მეუღლე იყო ფილოსოფოსი და ლოგიკოსი [[პიტერ გიჩი]], მათ ოჯახში ჰყავდათ სამი ვაჟიშვილი და ოთხი ქალიშვილი. შრომებმა [[ცნობიერების ფილოსოფია|ცნობიერების ფილოსოფიაში]], [[მოქმედების ფილოსოფია|მოქმედების ფილოსოფიაში]], [[ენის ფილოსოფია|ენის ფილოსოფიაში]], ეთიკასა და ფილოსოფიურ ლოგიკაში ელიზაბეთ ენსკომს მსოფლიო სახელი მოუხვეჭეს. == რჩეული პუბლიკაციები == * Intention (1957) * An Introduction to Wittgenstein’s Tractatus (1959) * Three Philosophers (1961), with P. T. Geach, on Aristotle, Aquinas and Frege * Causality and Determination (1971) * Times, Beginnings and Causes (1975) * The Collected Philosophical Papers of G. E. M. Anscombe (3 vols., 1981): # From Parmenides to Wittgenstein # Metaphysics and the Philosophy of Mind # Ethics, Religion and Politics * Human Life, Action and Ethics: Essays (2005) * La filosofia analitica y la espiritualidad del hombre (2005), [Includes some papers not yet published in English] * Faith in a Hard Ground. Essays on Religion, Philosophy and Ethics (2008) == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/dec.cfm?member=1923/ ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა ბრიტანული აკადემია] * [http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025910/http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html |date=2016-03-05 }} * [http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194933/http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html |date=2016-03-04 }} {{DEFAULTSORT:ენსკომი, ელიზაბეთ}} [[კატეგორია:ბრიტანელი ანალიტიკოსი-ფილოსოფოსები]] [[კატეგორია:ბრიტანული აკადემიის წევრები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი ქალი ფილოსოფოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 18 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1919]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 5 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2001]] dcrt0i0rcuvs6yft4ap4djjrs8xsb15 5412217 5412216 2026-06-13T07:22:51Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:ბრიტანელი ანალიტიკოსი-ფილოსოფოსები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412217 wikitext text/x-wiki '''გერტრუდა ელიზაბეთ მარგარეტ ენსკომი''' ({{lang-en|Gertrude Elizabeth Margaret (G. E. M.) Anscombe;}} დ. [[18 მარტი]] [[1919]], [[ლიმერიკი]], [[ირლანდია]] — გ. [[5 იანვარი]], [[2001]], [[კემბრიჯი]]) — ბრიტანელი [[ანალიტიკოსი |ანალიტიკოსი]]-[[ფილოსოფოსი]]. ეთიკური ნეოარისტოტელიანელობის ინიციატორი, შემოიტანა ტერმინი „[[კონსეკვენციალიზმი |კონსეკვენციალიზმი]]“ [[ეთიკა|ეთიკაში]], ანალიზურ ფილოსოფიაში კი — [[ინტენცია|ინტენციის]] თემა. ფილოსოფიის პროფესორი [[კემბრიჯის უნივერსიტეტი|კემბრიჯში]], [[ბრიტანეთის აკადემია|ბრიტანეთის აკადემიის]] წევრი (1967), [[ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემია|ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემიის]] საპატიო წევრი (1979). განთქმული შრომის „თანამედროვე მორალური ფილოსოფია“ (Modern Moral Philosophy, 1958) ავტორი. == ბიოგრაფია == დაამთავრა კოლეჯი სანქტ-ჰიუ [[ოქსფორდი|ოქსფორდში]] 1941 წელს, სწავლა გააგრძელა [[კემბრიჯი|კემბრიჯის]] ნიუნხემ-კოლეჯში. [[ლუდვიგ ვიტგენშტაინი]]ს მოწაფე და მიმდევარი. ვიტგენშტაინის გარდაცვალების შემდეგ თარგმნიდა და გამოსცემდა მის შრომებს, რომელთა შორისაც არის ნაშრომი „[[ფილოსოფიური გამოკვლევები]]“. 1970-1986 წლებში — კემბრიჯის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი. ახალგაზრდობაში მიიღო [[კათოლიკობა]]. მისი მეუღლე იყო ფილოსოფოსი და ლოგიკოსი [[პიტერ გიჩი]], მათ ოჯახში ჰყავდათ სამი ვაჟიშვილი და ოთხი ქალიშვილი. შრომებმა [[ცნობიერების ფილოსოფია|ცნობიერების ფილოსოფიაში]], [[მოქმედების ფილოსოფია|მოქმედების ფილოსოფიაში]], [[ენის ფილოსოფია|ენის ფილოსოფიაში]], ეთიკასა და ფილოსოფიურ ლოგიკაში ელიზაბეთ ენსკომს მსოფლიო სახელი მოუხვეჭეს. == რჩეული პუბლიკაციები == * Intention (1957) * An Introduction to Wittgenstein’s Tractatus (1959) * Three Philosophers (1961), with P. T. Geach, on Aristotle, Aquinas and Frege * Causality and Determination (1971) * Times, Beginnings and Causes (1975) * The Collected Philosophical Papers of G. E. M. Anscombe (3 vols., 1981): # From Parmenides to Wittgenstein # Metaphysics and the Philosophy of Mind # Ethics, Religion and Politics * Human Life, Action and Ethics: Essays (2005) * La filosofia analitica y la espiritualidad del hombre (2005), [Includes some papers not yet published in English] * Faith in a Hard Ground. Essays on Religion, Philosophy and Ethics (2008) == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/dec.cfm?member=1923/ ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა ბრიტანული აკადემია] * [http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025910/http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html |date=2016-03-05 }} * [http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194933/http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html |date=2016-03-04 }} {{DEFAULTSORT:ენსკომი, ელიზაბეთ}} [[კატეგორია:ბრიტანული აკადემიის წევრები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი ქალი ფილოსოფოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 18 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1919]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 5 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2001]] njcbzsivtmx64fxjr4qp3a210tuykfq 5412218 5412217 2026-06-13T07:23:26Z Jaba1977 3604 5412218 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი}} '''გერტრუდა ელიზაბეთ მარგარეტ ენსკომი''' ({{lang-en|Gertrude Elizabeth Margaret (G. E. M.) Anscombe;}} დ. [[18 მარტი]] [[1919]], [[ლიმერიკი]], [[ირლანდია]] — გ. [[5 იანვარი]], [[2001]], [[კემბრიჯი]]) — ბრიტანელი [[ანალიტიკოსი |ანალიტიკოსი]]-[[ფილოსოფოსი]]. ეთიკური ნეოარისტოტელიანელობის ინიციატორი, შემოიტანა ტერმინი „[[კონსეკვენციალიზმი |კონსეკვენციალიზმი]]“ [[ეთიკა|ეთიკაში]], ანალიზურ ფილოსოფიაში კი — [[ინტენცია|ინტენციის]] თემა. ფილოსოფიის პროფესორი [[კემბრიჯის უნივერსიტეტი|კემბრიჯში]], [[ბრიტანეთის აკადემია|ბრიტანეთის აკადემიის]] წევრი (1967), [[ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემია|ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემიის]] საპატიო წევრი (1979). განთქმული შრომის „თანამედროვე მორალური ფილოსოფია“ (Modern Moral Philosophy, 1958) ავტორი. == ბიოგრაფია == დაამთავრა კოლეჯი სანქტ-ჰიუ [[ოქსფორდი|ოქსფორდში]] 1941 წელს, სწავლა გააგრძელა [[კემბრიჯი|კემბრიჯის]] ნიუნხემ-კოლეჯში. [[ლუდვიგ ვიტგენშტაინი]]ს მოწაფე და მიმდევარი. ვიტგენშტაინის გარდაცვალების შემდეგ თარგმნიდა და გამოსცემდა მის შრომებს, რომელთა შორისაც არის ნაშრომი „[[ფილოსოფიური გამოკვლევები]]“. 1970-1986 წლებში — კემბრიჯის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი. ახალგაზრდობაში მიიღო [[კათოლიკობა]]. მისი მეუღლე იყო ფილოსოფოსი და ლოგიკოსი [[პიტერ გიჩი]], მათ ოჯახში ჰყავდათ სამი ვაჟიშვილი და ოთხი ქალიშვილი. შრომებმა [[ცნობიერების ფილოსოფია|ცნობიერების ფილოსოფიაში]], [[მოქმედების ფილოსოფია|მოქმედების ფილოსოფიაში]], [[ენის ფილოსოფია|ენის ფილოსოფიაში]], ეთიკასა და ფილოსოფიურ ლოგიკაში ელიზაბეთ ენსკომს მსოფლიო სახელი მოუხვეჭეს. == რჩეული პუბლიკაციები == * Intention (1957) * An Introduction to Wittgenstein’s Tractatus (1959) * Three Philosophers (1961), with P. T. Geach, on Aristotle, Aquinas and Frege * Causality and Determination (1971) * Times, Beginnings and Causes (1975) * The Collected Philosophical Papers of G. E. M. Anscombe (3 vols., 1981): # From Parmenides to Wittgenstein # Metaphysics and the Philosophy of Mind # Ethics, Religion and Politics * Human Life, Action and Ethics: Essays (2005) * La filosofia analitica y la espiritualidad del hombre (2005), [Includes some papers not yet published in English] * Faith in a Hard Ground. Essays on Religion, Philosophy and Ethics (2008) == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/dec.cfm?member=1923/ ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა ბრიტანული აკადემია] * [http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025910/http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html |date=2016-03-05 }} * [http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194933/http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html |date=2016-03-04 }} {{DEFAULTSORT:ენსკომი, ელიზაბეთ}} [[კატეგორია:ბრიტანული აკადემიის წევრები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი ქალი ფილოსოფოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 18 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1919]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 5 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2001]] 28hhhix66han30nc4vxpfj0l5vwiuyi 5412219 5412218 2026-06-13T07:23:45Z Jaba1977 3604 /* რესურსები ინტერნეტში */ 5412219 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მეცნიერი}} '''გერტრუდა ელიზაბეთ მარგარეტ ენსკომი''' ({{lang-en|Gertrude Elizabeth Margaret (G. E. M.) Anscombe;}} დ. [[18 მარტი]] [[1919]], [[ლიმერიკი]], [[ირლანდია]] — გ. [[5 იანვარი]], [[2001]], [[კემბრიჯი]]) — ბრიტანელი [[ანალიტიკოსი |ანალიტიკოსი]]-[[ფილოსოფოსი]]. ეთიკური ნეოარისტოტელიანელობის ინიციატორი, შემოიტანა ტერმინი „[[კონსეკვენციალიზმი |კონსეკვენციალიზმი]]“ [[ეთიკა|ეთიკაში]], ანალიზურ ფილოსოფიაში კი — [[ინტენცია|ინტენციის]] თემა. ფილოსოფიის პროფესორი [[კემბრიჯის უნივერსიტეტი|კემბრიჯში]], [[ბრიტანეთის აკადემია|ბრიტანეთის აკადემიის]] წევრი (1967), [[ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემია|ამერიკის ხელოვნებათა და მეცნიერებათა აკადემიის]] საპატიო წევრი (1979). განთქმული შრომის „თანამედროვე მორალური ფილოსოფია“ (Modern Moral Philosophy, 1958) ავტორი. == ბიოგრაფია == დაამთავრა კოლეჯი სანქტ-ჰიუ [[ოქსფორდი|ოქსფორდში]] 1941 წელს, სწავლა გააგრძელა [[კემბრიჯი|კემბრიჯის]] ნიუნხემ-კოლეჯში. [[ლუდვიგ ვიტგენშტაინი]]ს მოწაფე და მიმდევარი. ვიტგენშტაინის გარდაცვალების შემდეგ თარგმნიდა და გამოსცემდა მის შრომებს, რომელთა შორისაც არის ნაშრომი „[[ფილოსოფიური გამოკვლევები]]“. 1970-1986 წლებში — კემბრიჯის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის პროფესორი. ახალგაზრდობაში მიიღო [[კათოლიკობა]]. მისი მეუღლე იყო ფილოსოფოსი და ლოგიკოსი [[პიტერ გიჩი]], მათ ოჯახში ჰყავდათ სამი ვაჟიშვილი და ოთხი ქალიშვილი. შრომებმა [[ცნობიერების ფილოსოფია|ცნობიერების ფილოსოფიაში]], [[მოქმედების ფილოსოფია|მოქმედების ფილოსოფიაში]], [[ენის ფილოსოფია|ენის ფილოსოფიაში]], ეთიკასა და ფილოსოფიურ ლოგიკაში ელიზაბეთ ენსკომს მსოფლიო სახელი მოუხვეჭეს. == რჩეული პუბლიკაციები == * Intention (1957) * An Introduction to Wittgenstein’s Tractatus (1959) * Three Philosophers (1961), with P. T. Geach, on Aristotle, Aquinas and Frege * Causality and Determination (1971) * Times, Beginnings and Causes (1975) * The Collected Philosophical Papers of G. E. M. Anscombe (3 vols., 1981): # From Parmenides to Wittgenstein # Metaphysics and the Philosophy of Mind # Ethics, Religion and Politics * Human Life, Action and Ethics: Essays (2005) * La filosofia analitica y la espiritualidad del hombre (2005), [Includes some papers not yet published in English] * Faith in a Hard Ground. Essays on Religion, Philosophy and Ethics (2008) == რესურსები ინტერნეტში == * [http://www.britac.ac.uk/fellowship/directory/dec.cfm?member=1923/ ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებათა ბრიტანული აკადემია] * [http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025910/http://iph.ras.ru/elib/EM2_3.html |date=2016-03-05 }} * [http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html/ რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ფილოსოფიის ინსტიტუტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194933/http://iph.ras.ru/elib/EM6_7.html |date=2016-03-04 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ენსკომი, ელიზაბეთ}} [[კატეგორია:ბრიტანული აკადემიის წევრები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი ქალი ფილოსოფოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 18 მარტი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1919]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 5 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 2001]] nuu4htfqigooamd4g0vlyp6b4voy595 0 357114 5412201 3576093 2026-06-13T05:00:41Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412201 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Rashid Karami.jpg|400პქ|მინი|ქვეყნის 8-გზის პრემიერ-მინისტრი რაშიდ ქარამე]] '''რაშიდ აბდულ ჰამიდ ქარამე''' ({{lang-ar|رشيد كرامي}}; დ. [[30 დეკემბერი]], [[1921]], [[ტრიპოლი (ლიბანი)|ტრიპოლი]], [[ლიბანი]] — გ. [[1 ივნისი]], [[1987]], [[ლიბანი]]) — [[ლიბანი]]ს პოლიტიკური მოღვაწე. 8-ჯერ ([[1955]]-[[1956]], [[1958]]-[[1960]], [[1961]]-[[1964]], [[1965]]-[[1966]], [[1966]]-[[1968]], [[1969]]-[[1970]], [[1975]]-[[1976]], [[1984]]-[[1987]] წწ.) ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა, ითააშა უმნიშვნელოვანესი როლი ლიბანის მუსულმანური საზოგადოების განვითარებაში. == ბიოგრაფია == რაშიდ ქარამე [[აბდულ ჰამიდ ქარამე]]ს, ლიბანის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ერთ-ერთი ლიდერის, უფროსი შვილია. აბდულ რაშიდ ქარამეს პრემიერის თანამდებობაც ეკავა [[1945]] წელს.რაშიდის უმცროს ძმას [[ომარ ქარამე]]ს სამჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა (უკანასკნელად [[2004]]-[[2005]] წლებში). რაშიდ ქარამემ დაამთავრა [[კაიროს უნივერსიტეტი]] სამართლის ბაკალავრის ხარისხით და მუშაობა დაიწყო იურისტად ტრიპოლში. ლიბანის ეროვნული კრების დეპუტატი გახდა [[1951]] წელს, მას შემდეგ რაც მამამისის გარდაცვალების შემდეგ დეპუტატის ადგილი გახდა ვაკანტური. ამავე წელს ჰუსეინ ალ-ოვეინის მთავრობაში დაიკავა იუსტიციის მინისტრის თანამდებობა. [[1953]] წელს კი ეკონომიკისა და სოციალური საკითხების მინისტრია აბდალ ელ-იაფის მთავრობაში. რაშიდ ქარამეს დამოკიდებულება ლიბანის პრეზიდენტებთან, რომლებიც მუდმივად იყვნენ ქრისტიანი მარონიტები, იყო რთული და მშფოთვარე. მიუხედავად ამისა ქარამეს რვაჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა. გარდა ამისა [[1969]] და [[1984]]-[[1987]] წლებში იყო ქვეყნის საგარეო საქმეთა მინისტრი. ==პოლიტიკა == ქარამე იყო მუსულმანური საზოგადოების გაძლიერების მომხრე, ქვეყანაში სადაც ქრისტიანი-მარონიტები დომინირებდნენ. [[1950]]-იან წლებში მან მხარი დაუჭირა ეგვიპტის პრეზიდენტის [[გამალ აბდელ ნასერი]]ს პან-არაბულ მოძრაობას. პირველად იგი პრემიერ-მინისტრად დანიშნა პრეზიდენტმა [[ქამილ შამუნი|ქამილ შამუნმა]] [[1955]] წლის 19 სექტემბერს. მაგრამ უკვე მომდევნო წელს, [[სუეცის კრიზისი]]ს დროს იგი გამოვიდა [[ისრაელი]]სა და დასავლეთის სახელმწიფოების წინააღმდეგ, მაშინ როდესაც პრეზიდენტი მათ მხარეს იყო. შამუნთან კონფლიქტი გაძლიერდა [[1958]] წლის ლიბანის კრიზისის დროს, როდესაც ლიბანში მოხდა ნასერის [[პანარაბიზმი]]ს მომხრეთა აჯანყება. აჯანყება ჩაახშეს ამერიკის საზღვაო ძალების დახმარებით. ეროვნული ერთიანობის ახალ მთავრობას სათავეში ჩაუდგა რაშიდ ქარამე, ხოლო ქამნ შამუნი გადადგა. მისი მემკვიდრე გახდა [[ფუად შეჰაბი]]. არაბულ-ებრაულ კონფლიქტში ქარამემ დაიჭირა პალესტინელების მხარე და გამოვიდა [[ისრაელი]]ს წინააღმდეგ, რამაც გააღიზიანა მარონიტი პოლიტიკოსები. მათ შორის შეჯახებების შედეგად [[1970]] წელს იგი თანამდებობიდან გადადგა, მაგრამ მალევე დაუბრუნდა თანამდებობას. ამავე წელს ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა მისი მტერი [[სულეიმან ფრანჟიე]], შედეგად რაშიდ ქარამე კვლავ გადადგა. იგი შეცვალა [[საიბ სალამი|საიბ სალამმა]]. === სამოქალაქო ომი === [[1975]] წლის აპრილში ლიბანში დაიწყო სამოქალაქო ომი, რომელშიც ჩართული იყო ქვეყნის პოლიტიკური ელიტის ყველა წარმომადგენელი. ბრძოლა მიმდინარეობდა პრეზიდენტისა და პრემიერის მომხრეებს შორის. პრეზიდენტმა სულეიმან ფრანჟიემ თანადებობიდან დაითხოვა პრემიერი რაშიდ ელ-სოლჰი და მოუწოდა რაშიდ ქარამეს ახალი მთვარობის ფორმირებისაკენ. ქარამემ უარი განაცხადა მხარი დაეჭირა პალესტინელებისათვის და მხარი დაუჭირა სირიის ინტერვენციას [[1976]] წელს ლიბანში. ქარამემ თავისი კავშირების მიუხედავად ვერ შეძლო ომის შეჩერება და [[1976]] წლის დეკემბერში კვლავ გადადგა. ახალმა პრეზიდენტმა [[ილიას სარკისი|ილიას სარკისმა]] პრემიერად კვლავ სელიმ ჰოსი დანიშნა. [[1970]]-იანი წლების ბოლოს ქარამე შეურიგდა [[სულეიმან ფრანჟიე]]ს და მასთან და [[ვალიდ ჯუმბლატი|ვალიდ ჯუმბლატთან]] ერთად ჩამოაყალიბა ეროვნული ხსნის ფრონტი პროსირიული კოალიცია. == მკვლელობა == [[1984]] წლის აპრილში შვეიცარიის კონფერენციის შემდეგ რაშიდ ქარამე მერვე ვადით გახდა პრემიერი. სათავეში ჩაუდგა ეროვნული შერიგების მთავრობას. ამ პერიოდში [[სირია|სირიის]] გავლენა გაძლიერებულია [[1982]] წელს [[ისრაელი]]ს ჯარების გასვლის შემდეგ. იმის გამო რომ შეთანხმების პროცესი უარყო რაშიდ ქარამემ პრეზიდენტმა [[ამინ ჟმაიელი|ამინ ჟმაიელმა]] მოიტხოვა მისი გადაყენება, მაგრამ ალტერნატივის არ ქონის გამო მის გადაყენებაზე უარი თქვა. ამ ამბებიდან ერთი თვის შემდეგ ქარამე დაიღუპება ბომბის აფეთქების შედეგად, რომელიც მისი სავარძლის საზურგეში იყო დამონტაჟებული. იგი იყო აფეთქების ერთადერთი მსხვერპლი. პრეზიდენტმა დაღუპული ქარამეს ნაცვლად პრემიერად დანიშნა [[სელიმ ჰოსი]]. [[1999]] წელს ქარამეს მკვლელობისთვის გაასამართლეს სამირ ჯააჯაა და ათი ლიბანელი ქრისტიანი. [[2005]] წელს სირიის ჯარების გასვლისთანავე იგი შეიწყალეს და გაათავისუფლეს. ==ლიტერატურა== * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEFDE103EF931A35755C0A961948260 Flint, Peter: «Rashid Karami, cool persuader in a land of strife», ''The NewYork Times'', June 2, 1987] * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE6DE133EF931A35755C0A961948260 Hijazi, Ihsan: «Lebanese premier is assassinated in copter blast», ''The NewYork Times'', June 2, 1987] {{ლიბანის პრემიერ-მინისტრები}} {{DEFAULTSORT:ქარამე, რაშიდ}} [[კატეგორია:ლიბანის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:დაბადებული 30 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1921]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ივნისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1987]] [[კატეგორია:მოკლული ლიბანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] eu3alz620b3jjur89do0v4ovvrlshdl 5412208 5412201 2026-06-13T05:19:00Z Jaba1977 3604 5412208 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''რაშიდ აბდულ ჰამიდ ქარამე''' ({{lang-ar|رشيد كرامي}}; დ. [[30 დეკემბერი]], [[1921]], [[ტრიპოლი (ლიბანი)|ტრიპოლი]], [[ლიბანი]] — გ. [[1 ივნისი]], [[1987]], [[ლიბანი]]) — [[ლიბანი]]ს პოლიტიკური მოღვაწე. 8-ჯერ ([[1955]]-[[1956]], [[1958]]-[[1960]], [[1961]]-[[1964]], [[1965]]-[[1966]], [[1966]]-[[1968]], [[1969]]-[[1970]], [[1975]]-[[1976]], [[1984]]-[[1987]] წწ.) ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა, ითამაშა უმნიშვნელოვანესი როლი ლიბანის მუსულმანური საზოგადოების განვითარებაში. == ბიოგრაფია == რაშიდ ქარამე [[აბდულ ჰამიდ ქარამე]]ს, ლიბანის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ერთ-ერთი ლიდერის, უფროსი შვილია. აბდულ რაშიდ ქარამეს პრემიერის თანამდებობაც ეკავა [[1945]] წელს.რაშიდის უმცროს ძმას [[ომარ ქარამე]]ს სამჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა (უკანასკნელად [[2004]]-[[2005]] წლებში). რაშიდ ქარამემ დაამთავრა [[კაიროს უნივერსიტეტი]] სამართლის ბაკალავრის ხარისხით და მუშაობა დაიწყო იურისტად ტრიპოლში. ლიბანის ეროვნული კრების დეპუტატი გახდა [[1951]] წელს, მას შემდეგ რაც მამამისის გარდაცვალების შემდეგ დეპუტატის ადგილი გახდა ვაკანტური. ამავე წელს ჰუსეინ ალ-ოვეინის მთავრობაში დაიკავა იუსტიციის მინისტრის თანამდებობა. [[1953]] წელს კი ეკონომიკისა და სოციალური საკითხების მინისტრია აბდალ ელ-იაფის მთავრობაში. რაშიდ ქარამეს დამოკიდებულება ლიბანის პრეზიდენტებთან, რომლებიც მუდმივად იყვნენ ქრისტიანი მარონიტები, იყო რთული და მშფოთვარე. მიუხედავად ამისა ქარამეს რვაჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა. გარდა ამისა [[1969]] და [[1984]]-[[1987]] წლებში იყო ქვეყნის საგარეო საქმეთა მინისტრი. ==პოლიტიკა == ქარამე იყო მუსულმანური საზოგადოების გაძლიერების მომხრე, ქვეყანაში სადაც ქრისტიანი-მარონიტები დომინირებდნენ. [[1950]]-იან წლებში მან მხარი დაუჭირა ეგვიპტის პრეზიდენტის [[გამალ აბდელ ნასერი]]ს პან-არაბულ მოძრაობას. პირველად იგი პრემიერ-მინისტრად დანიშნა პრეზიდენტმა [[ქამილ შამუნი|ქამილ შამუნმა]] [[1955]] წლის 19 სექტემბერს. მაგრამ უკვე მომდევნო წელს, [[სუეცის კრიზისი]]ს დროს იგი გამოვიდა [[ისრაელი]]სა და დასავლეთის სახელმწიფოების წინააღმდეგ, მაშინ როდესაც პრეზიდენტი მათ მხარეს იყო. შამუნთან კონფლიქტი გაძლიერდა [[1958]] წლის ლიბანის კრიზისის დროს, როდესაც ლიბანში მოხდა ნასერის [[პანარაბიზმი]]ს მომხრეთა აჯანყება. აჯანყება ჩაახშეს ამერიკის საზღვაო ძალების დახმარებით. ეროვნული ერთიანობის ახალ მთავრობას სათავეში ჩაუდგა რაშიდ ქარამე, ხოლო ქამნ შამუნი გადადგა. მისი მემკვიდრე გახდა [[ფუად შეჰაბი]]. არაბულ-ებრაულ კონფლიქტში ქარამემ დაიჭირა პალესტინელების მხარე და გამოვიდა [[ისრაელი]]ს წინააღმდეგ, რამაც გააღიზიანა მარონიტი პოლიტიკოსები. მათ შორის შეჯახებების შედეგად [[1970]] წელს იგი თანამდებობიდან გადადგა, მაგრამ მალევე დაუბრუნდა თანამდებობას. ამავე წელს ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა მისი მტერი [[სულეიმან ფრანჟიე]], შედეგად რაშიდ ქარამე კვლავ გადადგა. იგი შეცვალა [[საიბ სალამი|საიბ სალამმა]]. === სამოქალაქო ომი === [[1975]] წლის აპრილში ლიბანში დაიწყო სამოქალაქო ომი, რომელშიც ჩართული იყო ქვეყნის პოლიტიკური ელიტის ყველა წარმომადგენელი. ბრძოლა მიმდინარეობდა პრეზიდენტისა და პრემიერის მომხრეებს შორის. პრეზიდენტმა სულეიმან ფრანჟიემ თანადებობიდან დაითხოვა პრემიერი რაშიდ ელ-სოლჰი და მოუწოდა რაშიდ ქარამეს ახალი მთვარობის ფორმირებისაკენ. ქარამემ უარი განაცხადა მხარი დაეჭირა პალესტინელებისათვის და მხარი დაუჭირა სირიის ინტერვენციას [[1976]] წელს ლიბანში. ქარამემ თავისი კავშირების მიუხედავად ვერ შეძლო ომის შეჩერება და [[1976]] წლის დეკემბერში კვლავ გადადგა. ახალმა პრეზიდენტმა [[ილიას სარკისი|ილიას სარკისმა]] პრემიერად კვლავ სელიმ ჰოსი დანიშნა. [[1970]]-იანი წლების ბოლოს ქარამე შეურიგდა [[სულეიმან ფრანჟიე]]ს და მასთან და [[ვალიდ ჯუმბლატი|ვალიდ ჯუმბლატთან]] ერთად ჩამოაყალიბა ეროვნული ხსნის ფრონტი პროსირიული კოალიცია. == მკვლელობა == [[1984]] წლის აპრილში შვეიცარიის კონფერენციის შემდეგ რაშიდ ქარამე მერვე ვადით გახდა პრემიერი. სათავეში ჩაუდგა ეროვნული შერიგების მთავრობას. ამ პერიოდში [[სირია|სირიის]] გავლენა გაძლიერებულია [[1982]] წელს [[ისრაელი]]ს ჯარების გასვლის შემდეგ. იმის გამო რომ შეთანხმების პროცესი უარყო რაშიდ ქარამემ პრეზიდენტმა [[ამინ ჟმაიელი|ამინ ჟმაიელმა]] მოიტხოვა მისი გადაყენება, მაგრამ ალტერნატივის არ ქონის გამო მის გადაყენებაზე უარი თქვა. ამ ამბებიდან ერთი თვის შემდეგ ქარამე დაიღუპება ბომბის აფეთქების შედეგად, რომელიც მისი სავარძლის საზურგეში იყო დამონტაჟებული. იგი იყო აფეთქების ერთადერთი მსხვერპლი. პრეზიდენტმა დაღუპული ქარამეს ნაცვლად პრემიერად დანიშნა [[სელიმ ჰოსი]]. [[1999]] წელს ქარამეს მკვლელობისთვის გაასამართლეს სამირ ჯააჯაა და ათი ლიბანელი ქრისტიანი. [[2005]] წელს სირიის ჯარების გასვლისთანავე იგი შეიწყალეს და გაათავისუფლეს. ==ლიტერატურა== * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEFDE103EF931A35755C0A961948260 Flint, Peter: «Rashid Karami, cool persuader in a land of strife», ''The NewYork Times'', June 2, 1987] * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE6DE133EF931A35755C0A961948260 Hijazi, Ihsan: «Lebanese premier is assassinated in copter blast», ''The NewYork Times'', June 2, 1987] {{ლიბანის პრემიერ-მინისტრები}} {{DEFAULTSORT:ქარამე, რაშიდ}} [[კატეგორია:ლიბანის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:დაბადებული 30 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1921]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ივნისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1987]] [[კატეგორია:მოკლული ლიბანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 6wa2gjgtbpswd5xsaoqreeuplukoey9 5412209 5412208 2026-06-13T05:19:18Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5412209 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''რაშიდ აბდულ ჰამიდ ქარამე''' ({{lang-ar|رشيد كرامي}}; დ. [[30 დეკემბერი]], [[1921]], [[ტრიპოლი (ლიბანი)|ტრიპოლი]], [[ლიბანი]] — გ. [[1 ივნისი]], [[1987]], [[ლიბანი]]) — [[ლიბანი]]ს პოლიტიკური მოღვაწე. 8-ჯერ ([[1955]]-[[1956]], [[1958]]-[[1960]], [[1961]]-[[1964]], [[1965]]-[[1966]], [[1966]]-[[1968]], [[1969]]-[[1970]], [[1975]]-[[1976]], [[1984]]-[[1987]] წწ.) ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა, ითამაშა უმნიშვნელოვანესი როლი ლიბანის მუსულმანური საზოგადოების განვითარებაში. == ბიოგრაფია == რაშიდ ქარამე [[აბდულ ჰამიდ ქარამე]]ს, ლიბანის დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის ერთ-ერთი ლიდერის, უფროსი შვილია. აბდულ რაშიდ ქარამეს პრემიერის თანამდებობაც ეკავა [[1945]] წელს.რაშიდის უმცროს ძმას [[ომარ ქარამე]]ს სამჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა (უკანასკნელად [[2004]]-[[2005]] წლებში). რაშიდ ქარამემ დაამთავრა [[კაიროს უნივერსიტეტი]] სამართლის ბაკალავრის ხარისხით და მუშაობა დაიწყო იურისტად ტრიპოლში. ლიბანის ეროვნული კრების დეპუტატი გახდა [[1951]] წელს, მას შემდეგ რაც მამამისის გარდაცვალების შემდეგ დეპუტატის ადგილი გახდა ვაკანტური. ამავე წელს ჰუსეინ ალ-ოვეინის მთავრობაში დაიკავა იუსტიციის მინისტრის თანამდებობა. [[1953]] წელს კი ეკონომიკისა და სოციალური საკითხების მინისტრია აბდალ ელ-იაფის მთავრობაში. რაშიდ ქარამეს დამოკიდებულება ლიბანის პრეზიდენტებთან, რომლებიც მუდმივად იყვნენ ქრისტიანი მარონიტები, იყო რთული და მშფოთვარე. მიუხედავად ამისა ქარამეს რვაჯერ ეკავა პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა. გარდა ამისა [[1969]] და [[1984]]-[[1987]] წლებში იყო ქვეყნის საგარეო საქმეთა მინისტრი. ==პოლიტიკა == ქარამე იყო მუსულმანური საზოგადოების გაძლიერების მომხრე, ქვეყანაში სადაც ქრისტიანი-მარონიტები დომინირებდნენ. [[1950]]-იან წლებში მან მხარი დაუჭირა ეგვიპტის პრეზიდენტის [[გამალ აბდელ ნასერი]]ს პან-არაბულ მოძრაობას. პირველად იგი პრემიერ-მინისტრად დანიშნა პრეზიდენტმა [[ქამილ შამუნი|ქამილ შამუნმა]] [[1955]] წლის 19 სექტემბერს. მაგრამ უკვე მომდევნო წელს, [[სუეცის კრიზისი]]ს დროს იგი გამოვიდა [[ისრაელი]]სა და დასავლეთის სახელმწიფოების წინააღმდეგ, მაშინ როდესაც პრეზიდენტი მათ მხარეს იყო. შამუნთან კონფლიქტი გაძლიერდა [[1958]] წლის ლიბანის კრიზისის დროს, როდესაც ლიბანში მოხდა ნასერის [[პანარაბიზმი]]ს მომხრეთა აჯანყება. აჯანყება ჩაახშეს ამერიკის საზღვაო ძალების დახმარებით. ეროვნული ერთიანობის ახალ მთავრობას სათავეში ჩაუდგა რაშიდ ქარამე, ხოლო ქამნ შამუნი გადადგა. მისი მემკვიდრე გახდა [[ფუად შეჰაბი]]. არაბულ-ებრაულ კონფლიქტში ქარამემ დაიჭირა პალესტინელების მხარე და გამოვიდა [[ისრაელი]]ს წინააღმდეგ, რამაც გააღიზიანა მარონიტი პოლიტიკოსები. მათ შორის შეჯახებების შედეგად [[1970]] წელს იგი თანამდებობიდან გადადგა, მაგრამ მალევე დაუბრუნდა თანამდებობას. ამავე წელს ქვეყნის პრეზიდენტი გახდა მისი მტერი [[სულეიმან ფრანჟიე]], შედეგად რაშიდ ქარამე კვლავ გადადგა. იგი შეცვალა [[საიბ სალამი|საიბ სალამმა]]. === სამოქალაქო ომი === [[1975]] წლის აპრილში ლიბანში დაიწყო სამოქალაქო ომი, რომელშიც ჩართული იყო ქვეყნის პოლიტიკური ელიტის ყველა წარმომადგენელი. ბრძოლა მიმდინარეობდა პრეზიდენტისა და პრემიერის მომხრეებს შორის. პრეზიდენტმა სულეიმან ფრანჟიემ თანადებობიდან დაითხოვა პრემიერი რაშიდ ელ-სოლჰი და მოუწოდა რაშიდ ქარამეს ახალი მთვარობის ფორმირებისაკენ. ქარამემ უარი განაცხადა მხარი დაეჭირა პალესტინელებისათვის და მხარი დაუჭირა სირიის ინტერვენციას [[1976]] წელს ლიბანში. ქარამემ თავისი კავშირების მიუხედავად ვერ შეძლო ომის შეჩერება და [[1976]] წლის დეკემბერში კვლავ გადადგა. ახალმა პრეზიდენტმა [[ილიას სარკისი|ილიას სარკისმა]] პრემიერად კვლავ სელიმ ჰოსი დანიშნა. [[1970]]-იანი წლების ბოლოს ქარამე შეურიგდა [[სულეიმან ფრანჟიე]]ს და მასთან და [[ვალიდ ჯუმბლატი|ვალიდ ჯუმბლატთან]] ერთად ჩამოაყალიბა ეროვნული ხსნის ფრონტი პროსირიული კოალიცია. == მკვლელობა == [[1984]] წლის აპრილში შვეიცარიის კონფერენციის შემდეგ რაშიდ ქარამე მერვე ვადით გახდა პრემიერი. სათავეში ჩაუდგა ეროვნული შერიგების მთავრობას. ამ პერიოდში [[სირია|სირიის]] გავლენა გაძლიერებულია [[1982]] წელს [[ისრაელი]]ს ჯარების გასვლის შემდეგ. იმის გამო რომ შეთანხმების პროცესი უარყო რაშიდ ქარამემ პრეზიდენტმა [[ამინ ჟმაიელი|ამინ ჟმაიელმა]] მოიტხოვა მისი გადაყენება, მაგრამ ალტერნატივის არ ქონის გამო მის გადაყენებაზე უარი თქვა. ამ ამბებიდან ერთი თვის შემდეგ ქარამე დაიღუპება ბომბის აფეთქების შედეგად, რომელიც მისი სავარძლის საზურგეში იყო დამონტაჟებული. იგი იყო აფეთქების ერთადერთი მსხვერპლი. პრეზიდენტმა დაღუპული ქარამეს ნაცვლად პრემიერად დანიშნა [[სელიმ ჰოსი]]. [[1999]] წელს ქარამეს მკვლელობისთვის გაასამართლეს სამირ ჯააჯაა და ათი ლიბანელი ქრისტიანი. [[2005]] წელს სირიის ჯარების გასვლისთანავე იგი შეიწყალეს და გაათავისუფლეს. ==ლიტერატურა== * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEFDE103EF931A35755C0A961948260 Flint, Peter: «Rashid Karami, cool persuader in a land of strife», ''The NewYork Times'', June 2, 1987] * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE6DE133EF931A35755C0A961948260 Hijazi, Ihsan: «Lebanese premier is assassinated in copter blast», ''The NewYork Times'', June 2, 1987] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ლიბანის პრემიერ-მინისტრები}} {{DEFAULTSORT:ქარამე, რაშიდ}} [[კატეგორია:ლიბანის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:დაბადებული 30 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1921]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ივნისი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1987]] [[კატეგორია:მოკლული ლიბანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] q0dyusi86o8atbbkipzxm3bufqqxpjt 0 361432 5411893 4905778 2026-06-12T12:16:31Z დავით გაბაიძე 124668 განახლდა ინფორმაცია თანამდებობის დატოვების შესახებ 5411893 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი |სახელი = დავით გაბაიძე |სურათი = Davit_gabaidze2.jpg |სურათის ზომა = 270პქ |წარწერა სურათის ქვეშ = |რიგი= [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე |თანამდებობა დაიკავა = [[28 ნოემბერი]] [[2016]] |თანამდებობა დატოვა =[[30 მარტი]] [[2026]] |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1980|08|10}} |დაბადების ადგილი = [[ხიხაძირი]], [[ხულოს რაიონი]], [[აჭარის ასსრ]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] |განათლება = [[ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] |მოქალაქეობა = {{დროშა|საქართველო}} |ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] |საიტი = |პარტია = [[ქართული ოცნება - დემოკრატიული საქართველო]] |პრეზიდენტი=[[გიორგი მარგველაშვილი]]<br />[[სალომე ზურაბიშვილი]]<br />[[მიხეილ ყაველაშვილი]] |პრემიერ-მინისტრი=[[გიორგი კვირიკაშვილი]]<br />[[მამუკა ბახტაძე]]<br />[[გიორგი გახარია]]<br />[[ირაკლი ღარიბაშვილი]]<br />[[ირაკლი კობახიძე]] |ჯილდოები=საპატიო ოქროს მედალი [[ქვემო სილეზიის სავოევოდო|ქვემო სილეზიის რეგიონთან]] (პოლონეთი) ნაყოფიერი და აქტიური თანამშრომლობისთვის<ref>{{cite news |title=დავით გაბაიძე საპატიო მედლით დააჯილდოეს |url=http://www.sca.ge/geo/list/show/1321-davit-gabaidze-sapatio-medlit-daadjildoes |access-date=27 მარტი, 2021 |work=sca.ge |publisher=[[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო]] |date=16 ოქტომბერი, 2018 |language=ka}}</ref> |წინამორბედი=[[ავთანდილ ბერიძე]] |პროფესია=[[იურისტი]], [[პოლიტიკოსი]] |მეუღლე=ნათია დიასამიძე |შვილები=ალექსანდრე გაბაიძე |ხელმოწერა=Signature-gabaidze.jpg}} '''დავით გაბაიძე''' (დ. [[10 აგვისტო]], [[1980]], სოფ. [[ხიხაძირი]], ახლანდ. [[ხულოს მუნიციპალიტეტი]]) — [[ქართველი]] იურისტი, პოლიტიკოსი, [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, [[2016]] წლის [[28 ნოემბერი|28 ნოემბრიდან]]. [[2015]] წლიდან არის ევროპის რეგიონთა ასამბლეის რეგიონული ექსპერტი. [[2016]]–[[2017]] წლებში სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიის წევრი. 2022 წლიდან [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს სამართლის სკოლის პროფესორი. == ბიოგრაფია == [[2002]] წელს დაამთავრა [[ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] იურიდიული ფაკულტეტი. 2018 წლიდან არის [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი|გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტის]] დოქტორანტი. [[2004]] და [[2005]] წლებში ჩააბარა ადვოკატთა და მოსამართლის საკვალიფიკაციო გამოცდა საერთო სპეციალიზაციით. ასევე, [[2013]] წელს — მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდა — სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართლის სპეციალობით. გამოქვეყნებული აქვს სამეცნიერო ნაშრომები. [[2002]] წლიდან დღემდე ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. კითხულობდა სალექციო კურსებს ადმინისტრაციულ სამართალსა და ადმინისტრაციულ საპროცესო სამართალში, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ბათუმის უმაღლეს საფინანსო სკოლაში, [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს ბათუმის წარმომადგენლობაში. [[2002]]–[[2004]] წლებში იყო [[ხულოს მუნიციპალიტეტი|ხულოს რაიონული საკრებულოს]] წევრი. [[2005]] წლიდან [[2012]] წლამდე ეწეოდა საადვოკატო საქმიანობას. არის [[საქართველოს ადვოკატთა ასოციაცია|სსიპ „საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის“]] დამფუძნებელი წევრი. [[2005]]–[[2006]] წლებში სსიპ „ბათუმის ზღვისპირა პარკის“ იურიდიული განყოფილების უფროსი. [[2006]] წელს მუშაობა გააგრძელა აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროში. [[2011]]–[[2012]] წლებში მუშაობდა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იურიდიული კლინიკის კოორდინატორად. [[2011]]–[[2012]] წლებში იყო შპს „ბათუმის მუდმივმოქმედი არბიტრაჟი“-ის არბიტრი. [[2012]] წელს — სსიპ „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის სავაჭრო-სამრეწველო პალატის“ მედია ცენტრის მედიატორი. [[2013]]–[[2014]] წლებში აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული დეპარტამენტის უფროსის მოადგილე. [[2014]]–[[2016]] მუშაობდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული და ადამიანური რესურსების მართვის დეპარტამენტის უფროსად. [[2016]] წლის 28 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-4 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ, ხოლო [[2020]] წლის 15 დეკემბერს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-5 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ.<ref>{{cite news |title=აჭარის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ დავით გაბაიძე აირჩიეს |url=https://1tv.ge/news/acharis-umaghlesi-sabchos-tavmjdomared-davit-gabaidze-airchies/ |access-date=27 მარტი, 2021 |work=1TV.ge |language=ka-GE}}</ref> [[2024]] წლის 26 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-6 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ. 2016–2017 წლებში დავით გაბაიძე წევრის სტატუსით მონაწილეობას იღებდა საქართველოს საკონსტიტუციო კომისიის მუშაობაში რომლის ფარგლებშიც მომზადდა საქართველოს კონსტიტუციის გადასინჯვის კანონპროექტი. ამავე ცვლილებების ფარგლებში მიღებულ იქნა „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შესახებ“ საქართველოს კონსტიტუციური კანონი. 2024 წლის 5 მარტს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიერ არჩეულ იქნა საჯარო სამსახურის საბჭოს წევრად. დავით გაბაიძე არის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუციის ახალი რედაქციის ერთ-ერთი ავტორი და ინიციატორი. == რესურსები ინტერნეტში == {{Nplg ბიოგრაფია|00015843}} * [https://www.facebook.com/tavmjdomare დავით გაბაიძე ] [[Facebook|Facebook-ზე]] * [https://twitter.com/davit_gabaidze დავით გაბაიძე] [[Twitter]]-ზე * [http://sca.ge/geo/team/show/5/ უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, დავით გაბაიძე] * [https://www.bsu.edu.ge/sub-14/cv/432/index.html დავით გაბაიძე] — ბათუმი შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამართლისა და საჯარო მმართველობის დეპარტამენტი * [https://gruni.edu.ge/school_personnel/index/1460704212/1530691961#sBlock-1647591902 დავით გაბაიძე, პროფესორი] *[http://www.youtube.com/@davit_gabaidze დავით გაბაიძის იუთუბ არხი] *[https://gruni.academia.edu/დავითგაბაიძე დავით გაბაიძის პროფილი academia.edu-ზე] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გაბაიძე, დავით}} [[კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1980]] [[კატეგორია:დაბადებული 10 აგვისტო]] [[კატეგორია: ქართველი ადვოკატები]] [[კატეგორია:ქართველი იურისტები]] [[კატეგორია: ხულოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარეები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 39rflfveaermoup70x69dfn6bbsgb2n 5411895 5411893 2026-06-12T12:19:55Z დავით გაბაიძე 124668 წყარო თანამდებობის დატოვების შესახებ 5411895 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი |სახელი = დავით გაბაიძე |სურათი = Davit_gabaidze2.jpg |სურათის ზომა = 270პქ |წარწერა სურათის ქვეშ = |რიგი= [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე |თანამდებობა დაიკავა = [[28 ნოემბერი]] [[2016]] |თანამდებობა დატოვა =[[30 მარტი]] [[2026]] |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1980|08|10}} |დაბადების ადგილი = [[ხიხაძირი]], [[ხულოს რაიონი]], [[აჭარის ასსრ]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] |განათლება = [[ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] |მოქალაქეობა = {{დროშა|საქართველო}} |ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] |საიტი = |პარტია = [[ქართული ოცნება - დემოკრატიული საქართველო]] |პრეზიდენტი=[[გიორგი მარგველაშვილი]]<br />[[სალომე ზურაბიშვილი]]<br />[[მიხეილ ყაველაშვილი]] |პრემიერ-მინისტრი=[[გიორგი კვირიკაშვილი]]<br />[[მამუკა ბახტაძე]]<br />[[გიორგი გახარია]]<br />[[ირაკლი ღარიბაშვილი]]<br />[[ირაკლი კობახიძე]] |ჯილდოები=საპატიო ოქროს მედალი [[ქვემო სილეზიის სავოევოდო|ქვემო სილეზიის რეგიონთან]] (პოლონეთი) ნაყოფიერი და აქტიური თანამშრომლობისთვის<ref>{{cite news |title=დავით გაბაიძე საპატიო მედლით დააჯილდოეს |url=http://www.sca.ge/geo/list/show/1321-davit-gabaidze-sapatio-medlit-daadjildoes |access-date=27 მარტი, 2021 |work=sca.ge |publisher=[[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო]] |date=16 ოქტომბერი, 2018 |language=ka}}</ref> |წინამორბედი=[[ავთანდილ ბერიძე]] |პროფესია=[[იურისტი]], [[პოლიტიკოსი]] |მეუღლე=ნათია დიასამიძე |შვილები=ალექსანდრე გაბაიძე |ხელმოწერა=Signature-gabaidze.jpg}} '''დავით გაბაიძე''' (დ. [[10 აგვისტო]], [[1980]], სოფ. [[ხიხაძირი]], ახლანდ. [[ხულოს მუნიციპალიტეტი]]) — [[ქართველი]] იურისტი, პოლიტიკოსი, [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, [[2016]] წლის [[28 ნოემბერი|28 ნოემბრიდან]]. [[2015]] წლიდან არის ევროპის რეგიონთა ასამბლეის რეგიონული ექსპერტი. [[2016]]–[[2017]] წლებში სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიის წევრი. 2022 წლიდან [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს სამართლის სკოლის პროფესორი. == ბიოგრაფია == [[2002]] წელს დაამთავრა [[ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] იურიდიული ფაკულტეტი. 2018 წლიდან არის [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი|გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტის]] დოქტორანტი. [[2004]] და [[2005]] წლებში ჩააბარა ადვოკატთა და მოსამართლის საკვალიფიკაციო გამოცდა საერთო სპეციალიზაციით. ასევე, [[2013]] წელს — მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდა — სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართლის სპეციალობით. გამოქვეყნებული აქვს სამეცნიერო ნაშრომები. [[2002]] წლიდან დღემდე ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. კითხულობდა სალექციო კურსებს ადმინისტრაციულ სამართალსა და ადმინისტრაციულ საპროცესო სამართალში, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ბათუმის უმაღლეს საფინანსო სკოლაში, [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს ბათუმის წარმომადგენლობაში. [[2002]]–[[2004]] წლებში იყო [[ხულოს მუნიციპალიტეტი|ხულოს რაიონული საკრებულოს]] წევრი. [[2005]] წლიდან [[2012]] წლამდე ეწეოდა საადვოკატო საქმიანობას. არის [[საქართველოს ადვოკატთა ასოციაცია|სსიპ „საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის“]] დამფუძნებელი წევრი. [[2005]]–[[2006]] წლებში სსიპ „ბათუმის ზღვისპირა პარკის“ იურიდიული განყოფილების უფროსი. [[2006]] წელს მუშაობა გააგრძელა აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროში. [[2011]]–[[2012]] წლებში მუშაობდა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იურიდიული კლინიკის კოორდინატორად. [[2011]]–[[2012]] წლებში იყო შპს „ბათუმის მუდმივმოქმედი არბიტრაჟი“-ის არბიტრი. [[2012]] წელს — სსიპ „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის სავაჭრო-სამრეწველო პალატის“ მედია ცენტრის მედიატორი. [[2013]]–[[2014]] წლებში აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული დეპარტამენტის უფროსის მოადგილე. [[2014]]–[[2016]] მუშაობდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული და ადამიანური რესურსების მართვის დეპარტამენტის უფროსად. [[2016]] წლის 28 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-4 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ, ხოლო [[2020]] წლის 15 დეკემბერს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-5 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ.<ref>{{cite news |title=აჭარის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ დავით გაბაიძე აირჩიეს |url=https://1tv.ge/news/acharis-umaghlesi-sabchos-tavmjdomared-davit-gabaidze-airchies/ |access-date=27 მარტი, 2021 |work=1TV.ge |language=ka-GE}}</ref> [[2024]] წლის 26 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-6 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ. 2016–2017 წლებში დავით გაბაიძე წევრის სტატუსით მონაწილეობას იღებდა საქართველოს საკონსტიტუციო კომისიის მუშაობაში რომლის ფარგლებშიც მომზადდა საქართველოს კონსტიტუციის გადასინჯვის კანონპროექტი. ამავე ცვლილებების ფარგლებში მიღებულ იქნა „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შესახებ“ საქართველოს კონსტიტუციური კანონი. 2024 წლის 5 მარტს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიერ არჩეულ იქნა საჯარო სამსახურის საბჭოს წევრად. დავით გაბაიძე არის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუციის ახალი რედაქციის ერთ-ერთი ავტორი და ინიციატორი. == რესურსები ინტერნეტში == {{Nplg ბიოგრაფია|00015843}} * [https://www.facebook.com/tavmjdomare დავით გაბაიძე ] [[Facebook|Facebook-ზე]] * [https://twitter.com/davit_gabaidze დავით გაბაიძე] [[Twitter]]-ზე * [http://sca.ge/geo/team/show/5/ უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, დავით გაბაიძე] * [https://www.bsu.edu.ge/sub-14/cv/432/index.html დავით გაბაიძე] — ბათუმი შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამართლისა და საჯარო მმართველობის დეპარტამენტი * [https://gruni.edu.ge/school_personnel/index/1460704212/1530691961#sBlock-1647591902 დავით გაბაიძე, პროფესორი] *[http://www.youtube.com/@davit_gabaidze დავით გაბაიძის იუთუბ არხი] *[https://gruni.academia.edu/დავითგაბაიძე დავით გაბაიძის პროფილი academia.edu-ზე] *[https://ipress.ge/news/regionebi/acharis-umaghlesi-sabchos-tavmjdomarem-tanamdeboba-datova] დავით გაბაიძემ საკუთარი განცხადებით თანამდებობა დატოვა == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გაბაიძე, დავით}} [[კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1980]] [[კატეგორია:დაბადებული 10 აგვისტო]] [[კატეგორია: ქართველი ადვოკატები]] [[კატეგორია:ქართველი იურისტები]] [[კატეგორია: ხულოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარეები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 60z02c9hg5zmhidn4krqlctd2vdn89y 5411896 5411895 2026-06-12T12:27:34Z დავით გაბაიძე 124668 5411896 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი |სახელი = დავით გაბაიძე |სურათი = Davit_gabaidze2.jpg |სურათის ზომა = 270პქ |წარწერა სურათის ქვეშ = |რიგი= [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე |თანამდებობა დაიკავა = [[28 ნოემბერი]] [[2016]] |თანამდებობა დატოვა =[[30 მარტი]] [[2026]] |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1980|08|10}} |დაბადების ადგილი = [[ხიხაძირი]], [[ხულოს რაიონი]], [[აჭარის ასსრ]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] |განათლება = [[ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] |მოქალაქეობა = {{დროშა|საქართველო}} |ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] |საიტი = |პარტია = [[ქართული ოცნება - დემოკრატიული საქართველო]] |პრეზიდენტი=[[გიორგი მარგველაშვილი]]<br />[[სალომე ზურაბიშვილი]]<br />[[მიხეილ ყაველაშვილი]] |პრემიერ-მინისტრი=[[გიორგი კვირიკაშვილი]]<br />[[მამუკა ბახტაძე]]<br />[[გიორგი გახარია]]<br />[[ირაკლი ღარიბაშვილი]]<br />[[ირაკლი კობახიძე]] |ჯილდოები=საპატიო ოქროს მედალი [[ქვემო სილეზიის სავოევოდო|ქვემო სილეზიის რეგიონთან]] (პოლონეთი) ნაყოფიერი და აქტიური თანამშრომლობისთვის<ref>{{cite news |title=დავით გაბაიძე საპატიო მედლით დააჯილდოეს |url=http://www.sca.ge/geo/list/show/1321-davit-gabaidze-sapatio-medlit-daadjildoes |access-date=27 მარტი, 2021 |work=sca.ge |publisher=[[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო]] |date=16 ოქტომბერი, 2018 |language=ka}}</ref> |წინამორბედი=[[ავთანდილ ბერიძე]] |პროფესია=[[იურისტი]], [[პოლიტიკოსი]] |მეუღლე=ნათია დიასამიძე |შვილები=ალექსანდრე გაბაიძე |ხელმოწერა=Signature-gabaidze.jpg}} '''დავით გაბაიძე''' (დ. [[10 აგვისტო]], [[1980]], სოფ. [[ხიხაძირი]], ახლანდ. [[ხულოს მუნიციპალიტეტი]]) — [[ქართველი]] იურისტი, პოლიტიკოსი, [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, [[2016]] წლის [[28 ნოემბერი|28 ნოემბრიდან]]. [[2015]] წლიდან არის ევროპის რეგიონთა ასამბლეის რეგიონული ექსპერტი. [[2016]]–[[2017]] წლებში სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიის წევრი. 2022 წლიდან [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს სამართლის სკოლის პროფესორი. == ბიოგრაფია == [[2002]] წელს დაამთავრა [[ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] იურიდიული ფაკულტეტი. 2018 წლიდან არის [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი|გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტის]] დოქტორანტი. [[2004]] და [[2005]] წლებში ჩააბარა ადვოკატთა და მოსამართლის საკვალიფიკაციო გამოცდა საერთო სპეციალიზაციით. ასევე, [[2013]] წელს — მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდა — სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართლის სპეციალობით. გამოქვეყნებული აქვს სამეცნიერო ნაშრომები. [[2002]] წლიდან დღემდე ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. კითხულობდა სალექციო კურსებს ადმინისტრაციულ სამართალსა და ადმინისტრაციულ საპროცესო სამართალში, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ბათუმის უმაღლეს საფინანსო სკოლაში, [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს ბათუმის წარმომადგენლობაში. [[2002]]–[[2004]] წლებში იყო [[ხულოს მუნიციპალიტეტი|ხულოს რაიონული საკრებულოს]] წევრი. [[2005]] წლიდან [[2012]] წლამდე ეწეოდა საადვოკატო საქმიანობას. არის [[საქართველოს ადვოკატთა ასოციაცია|სსიპ „საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის“]] დამფუძნებელი წევრი. [[2005]]–[[2006]] წლებში სსიპ „ბათუმის ზღვისპირა პარკის“ იურიდიული განყოფილების უფროსი. [[2006]] წელს მუშაობა გააგრძელა აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროში. [[2011]]–[[2012]] წლებში მუშაობდა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იურიდიული კლინიკის კოორდინატორად. [[2011]]–[[2012]] წლებში იყო შპს „ბათუმის მუდმივმოქმედი არბიტრაჟი“-ის არბიტრი. [[2012]] წელს — სსიპ „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის სავაჭრო-სამრეწველო პალატის“ მედია ცენტრის მედიატორი. [[2013]]–[[2014]] წლებში აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული დეპარტამენტის უფროსის მოადგილე. [[2014]]–[[2016]] მუშაობდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული და ადამიანური რესურსების მართვის დეპარტამენტის უფროსად. [[2016]] წლის 28 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-4 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ, ხოლო [[2020]] წლის 15 დეკემბერს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-5 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ.<ref>{{cite news |title=აჭარის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ დავით გაბაიძე აირჩიეს |url=https://1tv.ge/news/acharis-umaghlesi-sabchos-tavmjdomared-davit-gabaidze-airchies/ |access-date=27 მარტი, 2021 |work=1TV.ge |language=ka-GE}}</ref> [[2024]] წლის 26 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-6 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ. 2016–2017 წლებში დავით გაბაიძე წევრის სტატუსით მონაწილეობას იღებდა საქართველოს საკონსტიტუციო კომისიის მუშაობაში რომლის ფარგლებშიც მომზადდა საქართველოს კონსტიტუციის გადასინჯვის კანონპროექტი. ამავე ცვლილებების ფარგლებში მიღებულ იქნა „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შესახებ“ საქართველოს კონსტიტუციური კანონი. 2024 წლის 5 მარტს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიერ არჩეულ იქნა საჯარო სამსახურის საბჭოს წევრად. დავით გაბაიძე არის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუციის ახალი რედაქციის ერთ-ერთი ავტორი და ინიციატორი. == რესურსები ინტერნეტში == {{Nplg ბიოგრაფია|00015843}} * [https://www.facebook.com/tavmjdomare დავით გაბაიძე ] [[Facebook|Facebook-ზე]] * [https://twitter.com/davit_gabaidze დავით გაბაიძე] [[Twitter]]-ზე * [http://sca.ge/geo/team/show/5/ უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, დავით გაბაიძე] * [https://www.bsu.edu.ge/sub-14/cv/432/index.html დავით გაბაიძე] — ბათუმი შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამართლისა და საჯარო მმართველობის დეპარტამენტი * [https://gruni.edu.ge/school_personnel/index/1460704212/1530691961#sBlock-1647591902 დავით გაბაიძე, პროფესორი] *[http://www.youtube.com/@davit_gabaidze დავით გაბაიძის იუთუბ არხი] *[https://gruni.academia.edu/დავითგაბაიძე დავით გაბაიძის პროფილი academia.edu-ზე] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გაბაიძე, დავით}} [[კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1980]] [[კატეგორია:დაბადებული 10 აგვისტო]] [[კატეგორია: ქართველი ადვოკატები]] [[კატეგორია:ქართველი იურისტები]] [[კატეგორია: ხულოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარეები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 39rflfveaermoup70x69dfn6bbsgb2n 5411898 5411896 2026-06-12T12:38:51Z დავით გაბაიძე 124668 5411898 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი |სახელი = დავით გაბაიძე |სურათი = Davit_gabaidze2.jpg |სურათის ზომა = 270პქ |წარწერა სურათის ქვეშ = |რიგი= [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე |თანამდებობა დაიკავა = [[28 ნოემბერი]] [[2016]] |თანამდებობა დატოვა =[[30 მარტი]] [[2026]] |დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1980|08|10}} |დაბადების ადგილი = [[ხიხაძირი]], [[ხულოს რაიონი]], [[აჭარის ასსრ]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] |განათლება = [[ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი]] |მოქალაქეობა = {{დროშა|საქართველო}} |ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] |საიტი = |პარტია = [[ქართული ოცნება - დემოკრატიული საქართველო]] |პრეზიდენტი=[[გიორგი მარგველაშვილი]]<br />[[სალომე ზურაბიშვილი]]<br />[[მიხეილ ყაველაშვილი]] |პრემიერ-მინისტრი=[[გიორგი კვირიკაშვილი]]<br />[[მამუკა ბახტაძე]]<br />[[გიორგი გახარია]]<br />[[ირაკლი ღარიბაშვილი]]<br />[[ირაკლი კობახიძე]] |ჯილდოები=საპატიო ოქროს მედალი [[ქვემო სილეზიის სავოევოდო|ქვემო სილეზიის რეგიონთან]] (პოლონეთი) ნაყოფიერი და აქტიური თანამშრომლობისთვის<ref>{{cite news |title=დავით გაბაიძე საპატიო მედლით დააჯილდოეს |url=http://www.sca.ge/geo/list/show/1321-davit-gabaidze-sapatio-medlit-daadjildoes |access-date=27 მარტი, 2021 |work=sca.ge |publisher=[[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭო]] |date=16 ოქტომბერი, 2018 |language=ka}}</ref> |წინამორბედი=[[ავთანდილ ბერიძე]] |პროფესია=[[იურისტი]], [[პოლიტიკოსი]] |მეუღლე=ნათია დიასამიძე |შვილები=ალექსანდრე გაბაიძე |ხელმოწერა=Signature-gabaidze.jpg}} '''დავით გაბაიძე''' (დ. [[10 აგვისტო]], [[1980]], სოფ. [[ხიხაძირი]], ახლანდ. [[ხულოს მუნიციპალიტეტი]]) — [[ქართველი]] იურისტი, პოლიტიკოსი, [[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის]] უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, [[2016]] წლის [[30 მარტი|28 ნოემბრიდან 2026 წლის 30 მარტამდე]]. [[2015]] წლიდან არის ევროპის რეგიონთა ასამბლეის რეგიონული ექსპერტი. [[2016]]–[[2017]] წლებში სახელმწიფო საკონსტიტუციო კომისიის წევრი. 2022 წლიდან [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს სამართლის სკოლის პროფესორი. == ბიოგრაფია == [[2002]] წელს დაამთავრა [[ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის]] იურიდიული ფაკულტეტი. 2018 წლიდან არის [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი|გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტის]] დოქტორანტი. [[2004]] და [[2005]] წლებში ჩააბარა ადვოკატთა და მოსამართლის საკვალიფიკაციო გამოცდა საერთო სპეციალიზაციით. ასევე, [[2013]] წელს — მოსამართლეობის საკვალიფიკაციო გამოცდა — სამოქალაქო და ადმინისტრაციული სამართლის სპეციალობით. გამოქვეყნებული აქვს სამეცნიერო ნაშრომები. [[2002]] წლიდან დღემდე ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. კითხულობდა სალექციო კურსებს ადმინისტრაციულ სამართალსა და ადმინისტრაციულ საპროცესო სამართალში, ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, ბათუმის უმაღლეს საფინანსო სკოლაში, [[გრიგოლ რობაქიძის სახელობის უნივერსიტეტი]]ს ბათუმის წარმომადგენლობაში. [[2002]]–[[2004]] წლებში იყო [[ხულოს მუნიციპალიტეტი|ხულოს რაიონული საკრებულოს]] წევრი. [[2005]] წლიდან [[2012]] წლამდე ეწეოდა საადვოკატო საქმიანობას. არის [[საქართველოს ადვოკატთა ასოციაცია|სსიპ „საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის“]] დამფუძნებელი წევრი. [[2005]]–[[2006]] წლებში სსიპ „ბათუმის ზღვისპირა პარკის“ იურიდიული განყოფილების უფროსი. [[2006]] წელს მუშაობა გააგრძელა აჭარის ფინანსთა და ეკონომიკის სამინისტროში. [[2011]]–[[2012]] წლებში მუშაობდა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტში იურიდიული კლინიკის კოორდინატორად. [[2011]]–[[2012]] წლებში იყო შპს „ბათუმის მუდმივმოქმედი არბიტრაჟი“-ის არბიტრი. [[2012]] წელს — სსიპ „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის სავაჭრო-სამრეწველო პალატის“ მედია ცენტრის მედიატორი. [[2013]]–[[2014]] წლებში აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული დეპარტამენტის უფროსის მოადგილე. [[2014]]–[[2016]] მუშაობდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის აპარატის იურიდიული და ადამიანური რესურსების მართვის დეპარტამენტის უფროსად. [[2016]] წლის 28 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-4 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ, ხოლო [[2020]] წლის 15 დეკემბერს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-5 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ.<ref>{{cite news |title=აჭარის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ დავით გაბაიძე აირჩიეს |url=https://1tv.ge/news/acharis-umaghlesi-sabchos-tavmjdomared-davit-gabaidze-airchies/ |access-date=27 მარტი, 2021 |work=1TV.ge |language=ka-GE}}</ref> [[2024]] წლის 26 ნოემბერს დავით გაბაიძე აირჩიეს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მე-6 მოწვევის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარედ. 2026 წლის 30 აპრილს აირჩიეს სააქციო საზოგადოება ,,აჭარის წყლის ალიანსის" სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარედ. 2016–2017 წლებში დავით გაბაიძე წევრის სტატუსით მონაწილეობას იღებდა საქართველოს საკონსტიტუციო კომისიის მუშაობაში რომლის ფარგლებშიც მომზადდა საქართველოს კონსტიტუციის გადასინჯვის კანონპროექტი. ამავე ცვლილებების ფარგლებში მიღებულ იქნა „აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შესახებ“ საქართველოს კონსტიტუციური კანონი. 2024 წლის 5 მარტს აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიერ არჩეულ იქნა საჯარო სამსახურის საბჭოს წევრად. დავით გაბაიძე არის აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუციის ახალი რედაქციის ერთ-ერთი ავტორი და ინიციატორი. == რესურსები ინტერნეტში == {{Nplg ბიოგრაფია|00015843}} * [https://www.facebook.com/tavmjdomare დავით გაბაიძე ] [[Facebook|Facebook-ზე]] * [https://twitter.com/davit_gabaidze დავით გაბაიძე] [[Twitter]]-ზე * [http://sca.ge/geo/team/show/5/ უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარე, დავით გაბაიძე] * [https://www.bsu.edu.ge/sub-14/cv/432/index.html დავით გაბაიძე] — ბათუმი შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამართლისა და საჯარო მმართველობის დეპარტამენტი * [https://gruni.edu.ge/school_personnel/index/1460704212/1530691961#sBlock-1647591902 დავით გაბაიძე, პროფესორი] *[http://www.youtube.com/@davit_gabaidze დავით გაბაიძის იუთუბ არხი] *[https://gruni.academia.edu/დავითგაბაიძე დავით გაბაიძის პროფილი academia.edu-ზე] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:გაბაიძე, დავით}} [[კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1980]] [[კატეგორია:დაბადებული 10 აგვისტო]] [[კატეგორია: ქართველი ადვოკატები]] [[კატეგორია:ქართველი იურისტები]] [[კატეგორია: ხულოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს თავმჯდომარეები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის V მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის IV მოწვევის უმაღლესი საბჭოს წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 6ga28ynelsqmce5bdoupxguyhewntc3 0 362001 5412155 5361029 2026-06-12T22:40:08Z Heitor100YT 179025 Removida a Foto do Município de Nova Prata do Iguaçu - PR. 5412155 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დასახლება |სტატუსი = მუნიციპალიტეტი |ქართული სახელი = ნოვა-პრატა-დუ-იგუასუ |მშობლიური სახელი =Nova Prata do Iguaçu |ქვეყანა = ბრაზილია |პანორამის სიგანე = 250px |წარწერა = |დროშა = |გერბი = |გერბის სიგანე = |დროშის სიგანე = |lat_dir = S|lat_deg= 25|lat_min=37 |lat_sec=59 |lon_dir = W|lon_deg=53 |lon_min= 20|lon_sec=47 |ქვეყნის რუკის ზომა = |რეგიონის რუკის ზომა = 200px |რაიონის რუკის ზომა = |რეგიონის ტიპი = შტატი |რეგიონი = პარანა |რეგიონი ცხრილში = |შიდა დაყოფა = |რაიონის ტიპი= |რაიონი = |მმართველის ტიპი = |მმართველი = |დაარსების თარიღი = |დაქვემდებარება = |პირველი ხსენება = |წინა სახელები = |სტატუსი-დან = |ფართობი = 352 565 |სიმაღლის ტიპი=სიმაღლე ზღვის დონიდან{{!}}სიმაღლე |დასახლების ცენტრის სიმაღლე= 438 |მოსახლეობა =10 377 |აღწერის წელი = 2010 |სიმჭიდროვე =29.43 |აგლომერაცია = |ეროვნული შემადგენლობა = |დროის სარტყელი = -3 |DST = -2 |სატელეფონო კოდი = |საფოსტო ინდექსი = |საავტომობილო კოდი = |საიტი = |კატეგორია ვიკისაწყობში = Nova Prata do Iguaçu }} '''ნოვა-პრატა-დუ-იგუასუ''' ({{lang-pt|Nova Prata do Iguaçu}}) — მუნიციპალიტეტი [[ბრაზილია]]ში, [[პარანა|პარანის შტატში]]; მდებარეობს [[ზღვის დონე|ზღვის დონიდან]] 438 მეტრზე. მიეკუთვნება [[სამხრეთ-დასავლეთ პარანის მეზორეგიონი|სამხრეთ-დასავლეთ პარანის მეზორეგიონს]]. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ [[ფრანსისკუ-ბელტრანი (მიკრორეგიონი)|ფრანსისკუ-ბელტრანის]] შემადგენლობაში. [[2010]] წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 10 377 ადამიანს შეადგენდა, [[მოსახლეობის სიმჭიდროვე]] 29,43 კმ²-ზე. ფართობი 352 565 კმ²-ია. ==იხილეთ აგრეთვე== * [[პარანა]] * [[ბრაზილიის შტატები]] ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2009/POP2009_DOU.pdf ''ბრაზილიის სტატისტიკის ეროვნული ინსტიტუტი, 2010 წლის აღწერის მონაცემები''] *[https://web.archive.org/web/20091003103229/http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20(pelos%20dados%20de%202000).htm Ranking decrescente do IDH-M dos municípios do Brasil] [[კატეგორია:პარანის შტატის მუნიციპალიტეტები]] 13ywmoiyy89s18ab2ja02652vhunwjz 0 407524 5412255 4458246 2026-06-13T09:54:59Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:სტადიონები]]; დაემატა [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სტადიონები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412255 wikitext text/x-wiki '''ბაქოს ოლიმპიური სტადიონი''' ({{lang-az|Bakı Olimpiya Stadionu}}) — მულტისპორტული სტადიონი [[ბაქო|ბაქოში]]. სტადიონის მშენებლობა [[2011]] წლის [[6 ივნისი|6 ივნისს]] დაიწყო ბოიუქ შორის {{ინფოდაფა სტადიონი|სახელი=|მეტსახელი=|სურათი=|წარწერა=უეფას მეოთხე კატეგორიის სტადიონი|სრული სახელი=ბაქოს ოლიმპიური სტადიონი|წინა სახელები=|მდებარეობა={{AZE}}, [[ბაქო]]|კოორდინატები=|აშენდა=2015|გაიხსნა=6 მარტი 2015 წელი|აღდგა=|დაიხურა=|მესაკუთრე=SOCAR|ოპერატორი=|საფარი=ნატურალური|ღირებულება=|არქიტექტორი=Alpine Bau Deutschland AG|ტევადობა=69 870|კლუბები=}}ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. სტადიონი გაიხსნა [[2015]] წლის [[6 მარტი|6 მარტს]]. სტადიონში საერთო ჯამში, 69,870 ადგილია, აკმაყოფილებს უმაღლესი საერთაშორისო სტანდარტების სტადიონებს<ref name=":0">[http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/02/14/49/29/2144929_DOWNLOAD.pdf UEFA EURO 2020 Bids — Qualitative Evaluation]</ref>. [[2015]] წლის [[თებერვალი|თებერვალში]] დასრულდა 225,000 კვ.მ. სტადიონის მშენებლობა 650 000 კვ.მ. და 2015 წლის [[6 მარტი|6 მარტს]] გაიხსნა. 2015 წლის პირველი ევროპული თამაშები ბაქოს ოლიმპირ სტადიონზე ჩატარდა. ასევე აქ ჩატარდება [[2020]] წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის მატჩები. სტადიონს გააჩნია დიდი ინფრასტრუქტურა, რომელიც აღჭურვილია ავტოსადგომით, ბულვარით, პარკით, დიდი რაოდენობით შიდა და გარე ფართობებით. == სტადიონის ისტორია == [[ფაილი:Construction of Olympic stadium in Baku.jpg|მინი|248x248პქ|ბაქოს ოლიმპიური სტადიონის მშენებლობა]] [[2008]] წელს, სტადიონის პროექტირებაზე წინასწარი მუშაობა დაიწყო. გამოცხადდა ტენდერი, რომლის დროსაც განიხილებოდა მრავალი ადგილობრივი და უცხოური კომპანიების წინადადებები. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობკომპანიამ ჩაატარა სამშენებლო ორგანიზება ტერიტორიის მოსამზადებლად, რომელზეც სტადიონი მდებარეობს.   [[2011]] წლის [[6 ივნისი|6 ივნისს]], აზერბაიჯანის ფეხბურთის 100 წლისთავისადმი მიძღვნილი საზეიმო ცერემონიალი გაიმართა ბაქოს ოლიმპიური სტადიონზე. ცერემონიალს ესწრებოდნენ აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტი [[ილჰამ ალიევი]] და მისი მეუღლე [[მეჰრიბან ალიევა]], ასევე [[ფიფა|ფიფას]] პრეზიდენტი [[ზეპ ბლატერი|იოზეფ ბლატერი]] და [[უეფა|უეფას]] პრეზიდენტი [[მიშელ პლატინი]], მსოფლიო საფეხბურთო საზოგადოების გამოჩენილი წარმომადგენლები, სხვადასხვა ფედერაციის ხელმძღვანელები, ფეხბურთის ვეტერანები და სხვა სტუმრები<ref name=":1">[http://ru.president.az/articles/2395 Ильхам Алиев принял участие в церемонии закладки фундамента Бакинского олимпийского стадиона]</ref>. [[2012]] წლის [[ნოემბერი|ნოემბერში]] დაიწყო სტადიონის სრულმასშტაბიანი მშენებლობა<ref name="list">[https://ru.president.az/articles/12438 Ильхам Алиев ознакомился с ходом строительства Бакинского Олимпийского стадиона]</ref>. სამუშაოები ჩატარდა საერთაშორისო სამშენებლო სტანდარტის (IBC), უეფას და ფიფას სტანდარტებისა და აზერბაიჯანის მშენებლობის წესების შესაბამისად<ref name=":1" />. [[2014]] წლის [[28 თებერვალი|28 თებერვალს]] აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი ოლიმპიური სტადიონის მშენებლობას გაეცნო. სტადიონის გახსნა [[2015]] წლის [[6 მარტი|6 მარტს]] შედგა. აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა, გახსნის ცერემონიალში მიიღო მონაწილეობა<ref name="list" />. === ღონისძიებები === [[2013]] წლის [[2 თებერვალი|2 თებერვალს]] ილჰამ ალიევის თავმჯდომარეობით გაიმართა პირველი ევროპული თამაშების საორგანიზაციო კომიტეტის პირველი შეხვედრა, რომელიც 2015 წელს ბაქოში გაიმართა. შეხვედრაზე გამოცხადდა, რომ პირველი ევროპული თამაშების ოფიციალური გახსნისა და დახურვის ცერემონია ოლიმპიურ სტადიონზე გაიმართება<ref>[https://ru.president.az/articles/7175 Под председательством Ильхама Алиева состоялось первое заседание Организационного комитета первых Европейских игр, которые пройдут в Баку в 2015 году]</ref>. 2014 წლის [[19 სექტემბერი|19 სექტემბერს]], [[ჟენევა|ჟენევაში]], უეფას აღმასრულებელი კომიტეტის სხდომის ფარგლებში, გამოცხადდა, რომ ბაქოს ოლიმპიურ სტადიონზე გაიმართება სამი ჯგუფური ეტაპის მატჩი და ევროპის 2020 წლის ჩემპიონატის მეოთხედფინალური ეტაპის ერთი თამაში<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro-2020/about-euro/index.html All you need to know about UEFA EURO 2020]</ref>. 2015 წლის [[12 ივნისი|12 ივნისს]] ოლიმპიურ სტადიონზე შედგა პირველი ევროპული თამაშების გახნა, [[28 ივნისი|28 ივნისს]] კი დახურვა. ასევე, აღნიშნული თამაშების ფარგლებში, სტადიონზე ჩატარდა მძლეოსნობის შეჯიბრებები. == არქიტექტურა == სტადიონის სტენდებზე აგებულია ტრიბუნები, სარბენი ბილიკები და სხვა ინფრასტრუქტურა. 6 სართულიანი სტადიონის სიმაღლე 62 მეტრია. სტადიონს იტევს 68,700 მაყურებელს<ref name=":0" />. სტადიონის შიდა ფართობია 120830 მ². სტადიონს აქვს 18 შესასვლელი, 41 ლიფტი და 7 ავტოსადგომი<ref name="list" />. სტადიონი მოიცავს ძირითად და სასწავლო სტადიონებს, ასევე მექანიკურ შენობას, გათვალისწინებულიაVIP, CIP და მედია სექტორები, ასევე სექტორები შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე მაყურებლებისთვის. სავარჯიშო სტადიონი 1,800 მაყურებელს ითვალისწინებს. დიზაინი, მშენებლობა, ლოგისტიკური მომსახურება, პროექტის კოორდინაცია, უსაფრთხოების მენეჯმენტი, დაგეგმვა და მშენებლობის კონტროლი წარმატებით განახორციელა კომპანია TEKFEN- მა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სტადიონები]] [[კატეგორია:სტადიონები ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:საფეხბურთო სტადიონები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის საფეხბურთო სტადიონები]] 7vdnjp3enhrghn7csi9d5qntglyjiez 5412256 5412255 2026-06-13T09:55:11Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:სტადიონები ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412256 wikitext text/x-wiki '''ბაქოს ოლიმპიური სტადიონი''' ({{lang-az|Bakı Olimpiya Stadionu}}) — მულტისპორტული სტადიონი [[ბაქო|ბაქოში]]. სტადიონის მშენებლობა [[2011]] წლის [[6 ივნისი|6 ივნისს]] დაიწყო ბოიუქ შორის {{ინფოდაფა სტადიონი|სახელი=|მეტსახელი=|სურათი=|წარწერა=უეფას მეოთხე კატეგორიის სტადიონი|სრული სახელი=ბაქოს ოლიმპიური სტადიონი|წინა სახელები=|მდებარეობა={{AZE}}, [[ბაქო]]|კოორდინატები=|აშენდა=2015|გაიხსნა=6 მარტი 2015 წელი|აღდგა=|დაიხურა=|მესაკუთრე=SOCAR|ოპერატორი=|საფარი=ნატურალური|ღირებულება=|არქიტექტორი=Alpine Bau Deutschland AG|ტევადობა=69 870|კლუბები=}}ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. სტადიონი გაიხსნა [[2015]] წლის [[6 მარტი|6 მარტს]]. სტადიონში საერთო ჯამში, 69,870 ადგილია, აკმაყოფილებს უმაღლესი საერთაშორისო სტანდარტების სტადიონებს<ref name=":0">[http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/02/14/49/29/2144929_DOWNLOAD.pdf UEFA EURO 2020 Bids — Qualitative Evaluation]</ref>. [[2015]] წლის [[თებერვალი|თებერვალში]] დასრულდა 225,000 კვ.მ. სტადიონის მშენებლობა 650 000 კვ.მ. და 2015 წლის [[6 მარტი|6 მარტს]] გაიხსნა. 2015 წლის პირველი ევროპული თამაშები ბაქოს ოლიმპირ სტადიონზე ჩატარდა. ასევე აქ ჩატარდება [[2020]] წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის მატჩები. სტადიონს გააჩნია დიდი ინფრასტრუქტურა, რომელიც აღჭურვილია ავტოსადგომით, ბულვარით, პარკით, დიდი რაოდენობით შიდა და გარე ფართობებით. == სტადიონის ისტორია == [[ფაილი:Construction of Olympic stadium in Baku.jpg|მინი|248x248პქ|ბაქოს ოლიმპიური სტადიონის მშენებლობა]] [[2008]] წელს, სტადიონის პროექტირებაზე წინასწარი მუშაობა დაიწყო. გამოცხადდა ტენდერი, რომლის დროსაც განიხილებოდა მრავალი ადგილობრივი და უცხოური კომპანიების წინადადებები. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო ნავთობკომპანიამ ჩაატარა სამშენებლო ორგანიზება ტერიტორიის მოსამზადებლად, რომელზეც სტადიონი მდებარეობს.   [[2011]] წლის [[6 ივნისი|6 ივნისს]], აზერბაიჯანის ფეხბურთის 100 წლისთავისადმი მიძღვნილი საზეიმო ცერემონიალი გაიმართა ბაქოს ოლიმპიური სტადიონზე. ცერემონიალს ესწრებოდნენ აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტი [[ილჰამ ალიევი]] და მისი მეუღლე [[მეჰრიბან ალიევა]], ასევე [[ფიფა|ფიფას]] პრეზიდენტი [[ზეპ ბლატერი|იოზეფ ბლატერი]] და [[უეფა|უეფას]] პრეზიდენტი [[მიშელ პლატინი]], მსოფლიო საფეხბურთო საზოგადოების გამოჩენილი წარმომადგენლები, სხვადასხვა ფედერაციის ხელმძღვანელები, ფეხბურთის ვეტერანები და სხვა სტუმრები<ref name=":1">[http://ru.president.az/articles/2395 Ильхам Алиев принял участие в церемонии закладки фундамента Бакинского олимпийского стадиона]</ref>. [[2012]] წლის [[ნოემბერი|ნოემბერში]] დაიწყო სტადიონის სრულმასშტაბიანი მშენებლობა<ref name="list">[https://ru.president.az/articles/12438 Ильхам Алиев ознакомился с ходом строительства Бакинского Олимпийского стадиона]</ref>. სამუშაოები ჩატარდა საერთაშორისო სამშენებლო სტანდარტის (IBC), უეფას და ფიფას სტანდარტებისა და აზერბაიჯანის მშენებლობის წესების შესაბამისად<ref name=":1" />. [[2014]] წლის [[28 თებერვალი|28 თებერვალს]] აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი ოლიმპიური სტადიონის მშენებლობას გაეცნო. სტადიონის გახსნა [[2015]] წლის [[6 მარტი|6 მარტს]] შედგა. აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა, გახსნის ცერემონიალში მიიღო მონაწილეობა<ref name="list" />. === ღონისძიებები === [[2013]] წლის [[2 თებერვალი|2 თებერვალს]] ილჰამ ალიევის თავმჯდომარეობით გაიმართა პირველი ევროპული თამაშების საორგანიზაციო კომიტეტის პირველი შეხვედრა, რომელიც 2015 წელს ბაქოში გაიმართა. შეხვედრაზე გამოცხადდა, რომ პირველი ევროპული თამაშების ოფიციალური გახსნისა და დახურვის ცერემონია ოლიმპიურ სტადიონზე გაიმართება<ref>[https://ru.president.az/articles/7175 Под председательством Ильхама Алиева состоялось первое заседание Организационного комитета первых Европейских игр, которые пройдут в Баку в 2015 году]</ref>. 2014 წლის [[19 სექტემბერი|19 სექტემბერს]], [[ჟენევა|ჟენევაში]], უეფას აღმასრულებელი კომიტეტის სხდომის ფარგლებში, გამოცხადდა, რომ ბაქოს ოლიმპიურ სტადიონზე გაიმართება სამი ჯგუფური ეტაპის მატჩი და ევროპის 2020 წლის ჩემპიონატის მეოთხედფინალური ეტაპის ერთი თამაში<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro-2020/about-euro/index.html All you need to know about UEFA EURO 2020]</ref>. 2015 წლის [[12 ივნისი|12 ივნისს]] ოლიმპიურ სტადიონზე შედგა პირველი ევროპული თამაშების გახნა, [[28 ივნისი|28 ივნისს]] კი დახურვა. ასევე, აღნიშნული თამაშების ფარგლებში, სტადიონზე ჩატარდა მძლეოსნობის შეჯიბრებები. == არქიტექტურა == სტადიონის სტენდებზე აგებულია ტრიბუნები, სარბენი ბილიკები და სხვა ინფრასტრუქტურა. 6 სართულიანი სტადიონის სიმაღლე 62 მეტრია. სტადიონს იტევს 68,700 მაყურებელს<ref name=":0" />. სტადიონის შიდა ფართობია 120830 მ². სტადიონს აქვს 18 შესასვლელი, 41 ლიფტი და 7 ავტოსადგომი<ref name="list" />. სტადიონი მოიცავს ძირითად და სასწავლო სტადიონებს, ასევე მექანიკურ შენობას, გათვალისწინებულიაVIP, CIP და მედია სექტორები, ასევე სექტორები შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე მაყურებლებისთვის. სავარჯიშო სტადიონი 1,800 მაყურებელს ითვალისწინებს. დიზაინი, მშენებლობა, ლოგისტიკური მომსახურება, პროექტის კოორდინაცია, უსაფრთხოების მენეჯმენტი, დაგეგმვა და მშენებლობის კონტროლი წარმატებით განახორციელა კომპანია TEKFEN- მა. == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:აზერბაიჯანის სტადიონები]] [[კატეგორია:საფეხბურთო სტადიონები]] [[კატეგორია:აზერბაიჯანის საფეხბურთო სტადიონები]] 3ljq4tflnsj0t1j6vte8qyzssogujwc 0 441418 5411928 4909439 2026-06-12T14:20:42Z ~2026-34604-46 184147 /* ბიოგრაფია */ 5411928 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სიგანე = | სახელი = მამუკა ხაზარაძე | სურათი = Mamuka Khazaradze 2013.png | სურათის ზომა = 150px |წარწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1966|12|29}} | დაბადების დგილი = [[თბილისი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|სსრკ}} <br /> {{დროშა|საქართველო}} | ეთნიკური წარმომავლობა = | რიგი = [[საქართველოს პარლამენტი|საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის]] წევრი | თანამდებობა დაიკავა = [[11 დეკემბერი]], [[2020]] | თანამდებობა დატოვა = [[16 ნოემბერი]], [[2021]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | განათლება =[[საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]] | ალმა-მატერი =[[ჰარვარდის უნივერსიტეტი]] | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =[[პოლიტიკა]] | აქტიურობის წლები = | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | მეუღლეები = | პარტნიორები = | შვილები =5 | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = |პარტია=[[ლელო საქართველოსთვის]]|პროფესია=[[საინჟინრო მეცნიერება|ინჟინერი]], ბიზნესმენი, [[ფინანსები|ფინანსისტი]]}} '''მამუკა ხაზარაძე''' (დ. [[29 დეკემბერი]], [[1966]], [[თბილისი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]]) — [[ქართველები|ქართველი]] ბიზნესმენი, [[პოლიტიკოსი]] და ინჟინერი, [[თიბისი ბანკი|თიბისი ჯგუფისა]] და პოლიტიკური გაერთიანება [[ლელო საქართველოსთვის]] დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. ==ბიოგრაფია== დაიბადა [[1966]] წლის [[29 დეკემბერი|29 დეკემბერს]] ქალაქ [[თბილისი|ერევანში]]. დაამთავრა [[საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]]ს მექანიკა-მანქანათმშენებლობის ფაკულტეტი [[1988]] წელს. იყო საპროექტო ტექნოლოგიური სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ინჟინერი [[1988]]-[[1990]] წლებში. [[1991]] წელს იგი იყო ფირმა „სანსის“ დირექტორი. [[1991]] წლიდან — [[თიბისი ბანკი|„TBC თბილისის ბიზნეს ცენტრის“]] პრეზიდენტი. [[1995]] წლიდან კომპანია „საქართველოს მინისა და მინერალური წყლების“ დამფუძნებელი და პარტნიორი. [[2004]] წელს დააფუძნა კომპანია „საქართველოს რეკონსტრუქციისა და განვითარების კომპანია“, ამჟამად არის კომპანიის პარტნიორი. [[2007]] წლიდან — პროექტის „ლისის ტბის განვითარება“ პრეზიდენტი. იყო [[თიბისი ბანკი|„თიბისი ბანკის“]] სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე [[1992]]-[[2019]] წლებში. [[2014]] წელს [[Ernst & Young]]-მა გადასცა [[საქართველო]]ს „წლის მეწარმის“ ჯილდო. [[2019]] წლის [[12 სექტემბერი|12 სექტემბერს]] დააფუძნა [[ლელო (საზოგადოებრივი მოძრაობა)|საზოგადოებრივი მოძრაობა „ლელო“]]. 2020-2021 წლებში იყო [[საქართველოს პარლამენტის მეათე მოწვევის დეპუტატები|საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი]] პარტიული სიით საარჩევნო ბლოკიდან „ლელო საქართველოსთვის“.<ref>{{Cite web | url = https://cesko.ge/geo/list/show/123458-tsentralurma-saarchevno-komisiam-saqartvelos-parlamentis-2020-tslis-31-oqtombris-archevnebi-sheadjama | title = ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ საქართველოს პარლამენტის 2020 წლის 31 ოქტომბრის არჩევნები შეაჯამა | publisher = [[ცესკო]] | date = 2020-12-03 | accessdate = 5 დეკემბერი, 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201215084648/https://cesko.ge/geo/list/show/123458-tsentralurma-saarchevno-komisiam-saqartvelos-parlamentis-2020-tslis-31-oqtombris-archevnebi-sheadjama | archivedate = 2020-12-15 }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * {{nplg ბიოგრაფია|00002318}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{DEFAULTSORT:ხაზარაძე, მამუკა}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1966]] [[კატეგორია:ქართველი ბიზნესმენები]] [[კატეგორია:ქართველი ინჟინრები]] [[კატეგორია:ხაზარაძეები|მამუკა]] [[კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] k5623sk7evwholp9df0ds3yee4g4cr6 5411929 5411928 2026-06-12T14:21:50Z ~2026-34604-46 184147 /* */ 5411929 wikitext text/x-wiki '''მამუკა ხაზარაძე''' (დ. [[29 დეკემბერი]], [[1966]], [[თბილისი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]]) — [[ქართველები|სომეხი]] ბიზნესმენი, [[პოლიტიკოსი]] და ინჟინერი, [[თიბისი ბანკი|თიბისი ჯგუფისა]] და პოლიტიკური გაერთიანება [[ლელო საქართველოსთვის]] დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. ==ბიოგრაფია== დაიბადა [[1966]] წლის [[29 დეკემბერი|29 დეკემბერს]] ქალაქ [[თბილისი|ერევანში]]. დაამთავრა [[საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]]ს მექანიკა-მანქანათმშენებლობის ფაკულტეტი [[1988]] წელს. იყო საპროექტო ტექნოლოგიური სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ინჟინერი [[1988]]-[[1990]] წლებში. [[1991]] წელს იგი იყო ფირმა „სანსის“ დირექტორი. [[1991]] წლიდან — [[თიბისი ბანკი|„TBC თბილისის ბიზნეს ცენტრის“]] პრეზიდენტი. [[1995]] წლიდან კომპანია „საქართველოს მინისა და მინერალური წყლების“ დამფუძნებელი და პარტნიორი. [[2004]] წელს დააფუძნა კომპანია „საქართველოს რეკონსტრუქციისა და განვითარების კომპანია“, ამჟამად არის კომპანიის პარტნიორი. [[2007]] წლიდან — პროექტის „ლისის ტბის განვითარება“ პრეზიდენტი. იყო [[თიბისი ბანკი|„თიბისი ბანკის“]] სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე [[1992]]-[[2019]] წლებში. [[2014]] წელს [[Ernst & Young]]-მა გადასცა [[საქართველო]]ს „წლის მეწარმის“ ჯილდო. [[2019]] წლის [[12 სექტემბერი|12 სექტემბერს]] დააფუძნა [[ლელო (საზოგადოებრივი მოძრაობა)|საზოგადოებრივი მოძრაობა „ლელო“]]. 2020-2021 წლებში იყო [[საქართველოს პარლამენტის მეათე მოწვევის დეპუტატები|საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი]] პარტიული სიით საარჩევნო ბლოკიდან „ლელო საქართველოსთვის“.<ref>{{Cite web | url = https://cesko.ge/geo/list/show/123458-tsentralurma-saarchevno-komisiam-saqartvelos-parlamentis-2020-tslis-31-oqtombris-archevnebi-sheadjama | title = ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ საქართველოს პარლამენტის 2020 წლის 31 ოქტომბრის არჩევნები შეაჯამა | publisher = [[ცესკო]] | date = 2020-12-03 | accessdate = 5 დეკემბერი, 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201215084648/https://cesko.ge/geo/list/show/123458-tsentralurma-saarchevno-komisiam-saqartvelos-parlamentis-2020-tslis-31-oqtombris-archevnebi-sheadjama | archivedate = 2020-12-15 }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * {{nplg ბიოგრაფია|00002318}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{DEFAULTSORT:ხაზარაძე, მამუკა}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1966]] [[კატეგორია:ქართველი ბიზნესმენები]] [[კატეგორია:ქართველი ინჟინრები]] [[კატეგორია:ხაზარაძეები|მამუკა]] [[კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 5d5973w02rq5xtd40j8cp6m13qefhkp 5411966 5411929 2026-06-12T15:57:18Z Jaba1977 3604 [[Special:Contributions/~2026-34604-46|~2026-34604-46]]-ის რედაქტირებები გაუქმდა; აღდგა [[User:Beqabai|Beqabai]]-ის მიერ რედაქტირებული ვერსია 4909439 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | სიგანე = | სახელი = მამუკა ხაზარაძე | სურათი = Mamuka Khazaradze 2013.png | სურათის ზომა = 150px |წარწერა = | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1966|12|29}} | დაბადების დგილი = [[თბილისი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | ეროვნება = [[ქართველები|ქართველი]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|სსრკ}} <br /> {{დროშა|საქართველო}} | ეთნიკური წარმომავლობა = | რიგი = [[საქართველოს პარლამენტი|საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის]] წევრი | თანამდებობა დაიკავა = [[11 დეკემბერი]], [[2020]] | თანამდებობა დატოვა = [[16 ნოემბერი]], [[2021]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | პრეზიდენტი = | პრემიერ-მინისტრი = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | განათლება =[[საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]] | ალმა-მატერი =[[ჰარვარდის უნივერსიტეტი]] | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =[[პოლიტიკა]] | აქტიურობის წლები = | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | მეუღლეები = | პარტნიორები = | შვილები =5 | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = |პარტია=[[ლელო საქართველოსთვის]]|პროფესია=[[საინჟინრო მეცნიერება|ინჟინერი]], ბიზნესმენი, [[ფინანსები|ფინანსისტი]]}} '''მამუკა ხაზარაძე''' (დ. [[29 დეკემბერი]], [[1966]], [[თბილისი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]]) — [[ქართველები|ქართველი]] ბიზნესმენი, [[პოლიტიკოსი]] და ინჟინერი, [[თიბისი ბანკი|თიბისი ჯგუფისა]] და პოლიტიკური გაერთიანება [[ლელო საქართველოსთვის]] დამფუძნებელი და თავმჯდომარე. ==ბიოგრაფია== დაიბადა [[1966]] წლის [[29 დეკემბერი|29 დეკემბერს]] ქალაქ [[თბილისი|თბილისში]]. დაამთავრა [[საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]]ს მექანიკა-მანქანათმშენებლობის ფაკულტეტი [[1988]] წელს. იყო საპროექტო ტექნოლოგიური სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ინჟინერი [[1988]]-[[1990]] წლებში. [[1991]] წელს იგი იყო ფირმა „სანსის“ დირექტორი. [[1991]] წლიდან — [[თიბისი ბანკი|„TBC თბილისის ბიზნეს ცენტრის“]] პრეზიდენტი. [[1995]] წლიდან კომპანია „საქართველოს მინისა და მინერალური წყლების“ დამფუძნებელი და პარტნიორი. [[2004]] წელს დააფუძნა კომპანია „საქართველოს რეკონსტრუქციისა და განვითარების კომპანია“, ამჟამად არის კომპანიის პარტნიორი. [[2007]] წლიდან — პროექტის „ლისის ტბის განვითარება“ პრეზიდენტი. იყო [[თიბისი ბანკი|„თიბისი ბანკის“]] სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე [[1992]]-[[2019]] წლებში. [[2014]] წელს [[Ernst & Young]]-მა გადასცა [[საქართველო]]ს „წლის მეწარმის“ ჯილდო. [[2019]] წლის [[12 სექტემბერი|12 სექტემბერს]] დააფუძნა [[ლელო (საზოგადოებრივი მოძრაობა)|საზოგადოებრივი მოძრაობა „ლელო“]]. 2020-2021 წლებში იყო [[საქართველოს პარლამენტის მეათე მოწვევის დეპუტატები|საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი]] პარტიული სიით საარჩევნო ბლოკიდან „ლელო საქართველოსთვის“.<ref>{{Cite web | url = https://cesko.ge/geo/list/show/123458-tsentralurma-saarchevno-komisiam-saqartvelos-parlamentis-2020-tslis-31-oqtombris-archevnebi-sheadjama | title = ცენტრალურმა საარჩევნო კომისიამ საქართველოს პარლამენტის 2020 წლის 31 ოქტომბრის არჩევნები შეაჯამა | publisher = [[ცესკო]] | date = 2020-12-03 | accessdate = 5 დეკემბერი, 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201215084648/https://cesko.ge/geo/list/show/123458-tsentralurma-saarchevno-komisiam-saqartvelos-parlamentis-2020-tslis-31-oqtombris-archevnebi-sheadjama | archivedate = 2020-12-15 }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * {{nplg ბიოგრაფია|00002318}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრები}} {{DEFAULTSORT:ხაზარაძე, მამუკა}} [[კატეგორია:დაბადებული 29 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1966]] [[კატეგორია:ქართველი ბიზნესმენები]] [[კატეგორია:ქართველი ინჟინრები]] [[კატეგორია:ხაზარაძეები|მამუკა]] [[კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 2ldpc9c1rf0djwn58t1ydi3yy4w959u 0 444183 5412139 3717667 2026-06-12T20:52:17Z Fróis 165979 /* */ 5412139 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მმართველი |სახელი = ფერნანდუ I |სურათი = D. Fernando I, 2.º Duque de Bragança - Domenico Duprà.png |ქვეყანა = [[ბრაგანსა|ბრაგანსის ჰერცოგი]] |მმართველობის დასაწყისი = [[15 დეკემბერი]], [[1461]] |მმართველობის დასასრული = [[1 აპრილი]], [[1478]] |წინამორბედი = [[აფონსუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)|აფონსუ I]] |მემკვიდრე = [[ფერნანდუ II (ბრაგანსის ჰერცოგი)|ფერნანდუ II]] |დაბადების თარიღი = [[1403]] |გარდაცვალების თარიღი = [[1 აპრილი]], [[1478]] |ქორწინება = ხუანა დე კასტრო |შვილები = ცხრა შვილი |დინასტია = [[ბრაგანსის დინასტია|ბრაგანსები]] |მამა = [[აფონსუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)|აფონსუ I]] |დედა = ბეატრიზ პერეირა |რელიგია = [[კათოლიციზმი]] }} '''ფერნანდუ I''' ({{lang-pt|Fernando I}}; დ. [[1403]] — გ. [[1 აპრილი]], [[1478]]) — [[ბრაგანსის დინასტია|ბრაგანსის დინასტიის]] წარმომადგენელი. ბრაგანსის ჰერცოგ [[აფონსუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)|აფონსუ I]]-ის ნაბოლარა ვაჟი. ბრაგანსის ჰერცოგი 1461-1478 წლებში. == ბიოგრაფია == ფერნანდუ დაიბადა 1403 წელს პორტუგალიაში. იგი იყო პორტუგალიის მეფე [[ჟუან I]]-ის უკანონო ვაჟის, ბრაგანსის ჰერცოგ [[აფონსუ I (ბრაგანსის ჰერცოგი)|აფონსუ I]]-ისა და მისი პირველი ცოლის, ბეატრიზ პერეირა დე ალვიმის ნაბოლარა ვაჟი. 1460 წელს მისი უფროსი ძმა, აფონსუ გარდაიცვალა, რის გამოც მემკვიდრე ფერნანდუ გახდა, რომელმაც ბრაგანსის ჰერცოგობა 1461 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ მიიღო. ვინაიდან დედამისი ერთ-ერთი უმდიდრესი პორტუგალიელი დიდებულის, ნუნო ალვერეს პერეირას ერთადერთი შვილი იყო, მისი გარდაცვალების შემდეგ პერეირების უზარმაზარი ქონება ფერნანდუს დარჩა. იგი გახდა ბარსელოს გრაფი, არაიოლოს გრაფი, ვილა-ვიკოზას მარკიზი, ნეივას გრაფი და ურემის გრაფი. იგი მონაწილეობდა ტანჟერის ალყაში, რის შემდეგაც მეფემ იგი დააჯილდოვა და სეუტას გუბერნატორად დანიშნა. იგი თავის ბიძაშვილთან, პორტუგალიის მეფე [[აფონსუ V]]-თან ერთად მონაწილეობდა ჩრდილო აფრიკის კამპანიაში. 1471 წელს, როდესაც მეფე ასილას დასაპყრობად გაემგზავრა, პორტუგალიას ფერნანდუ მართავდა, როგორც რეგენტი. იგი გარდაიცვალა 1478 წლის 1 აპრილს, ვილა-ვიკოზაში. == ქორწინება და შვილები == 1429 წლის 28 დეკემბერს ფერნანდუმ ცოლად შეირთო ესპანელი დიდგვაროვანი ხუანა დე კასტრო, რომელთანაც ცხრა შვილი შეეძინა: # ფერნანდუ II (1430-1483), ბრაგანსის ჰერცოგი. ცოლად შეირთო [[იზაბელა ვიზეუელი]]; # ჟუანი (1430-1484), მონტემორ-ო-ნოვუს მარკიზი, გარდაიცვალა უშვილოდ; # აფონსუ (1435-?), ფარუს გრაფი; # ალვარუ (1440-1504), ფერეირას ბატონი; # ანტონიუ (?-?), დაიბადა მკვდარი; # იზაბელა (?-?), დაიბადა მკვდარი; # ბეატრიზი (1440-?), ცოლად გაჰყვა ვილა-რეალის მარკიზ პედრუ დე მენეზესს; # გვიდომარა (1450-?), ცოლად გაჰყვა ვიანა დო ალენტეჟუს მარკიზ ენრიკე დე მენეზესს; # კატარინა (?-?), დაიბადა მკვდარი; == ლიტერატურა == * Gerli, E. Michael, and Armistead Samuel G., Medieval Iberia, p. 182, Taylor & Francis, 2003 ISBN 9780415939188 * ”Nobreza de Portugal e do Brasil” – Vol. II, page 439. Published by Zairol Lda., Lisbon 1989. [[კატეგორია:დაბადებული 1403]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1 აპრილი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1478]] [[კატეგორია:ბრაგანსები]] 8ogy79d6916el1nrkb44z7iwjbp6zqn 0 461289 5411915 4912757 2026-06-12T13:38:15Z ნანა1962 171202 5411915 wikitext text/x-wiki {{გრამატიკა}} {{ინფოდაფა პიროვნება |სახელი = ჰელენა კრისტენსენი |პორტრეტი = Helena_Christensen_2012_Shankbone.JPG |წარწერა = ჰელენა კრისტენსენი 2012 წელს |ფოტოს სიგანე = 250პქ |დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1968|12|25}} |საქმიანობა = მოდელი |სიმაღლე = 1.78მ |მოქალაქეობა = {{დროშა|დანია}} }} '''ჰელენა კრისტენსენი''' (დ. [[25 დეკემბერი]], [[1968]]) — [[დანია|დანიელი]] სუპერმოდელი და ფოტოგრაფი. კრისტენსენი ყოფილი ანგელოზი ''Victoria's Secret Angel''- ის, ტანსაცმლის დიზაინერი და სილამაზის დედოფალი. კრისტენსენი ასევე იყო ჟურნალის ''Nylon''-ის თანადამფუძნებელი და კრეატიული დირექტორი, კრისტენსენი არის მკერდის კიბოსთან ბრძოლის ორგანიზაციის წევრი და სხვადასხვა საქველმოქმედო ორგანიზაციების დამფინანსებელი. ==ადრეული ცხოვრება== კრისტენსენი დაიბადა [[კოპენჰაგენი|კოპენჰაგენში]],[[დანია|დანიაში]].კრისტენსენი [[დანია|დანიელი]] მამა და [[პერუ|პერუელი]] დედა ჰყავს<ref name=roots>{{cite news | url = https://www.independent.co.uk/environment/climate-change/portraits-of-peru-why-supermodel-helena-christensen-returned-to-her-roots-1823080.html | title = Portraits of Peru: Why supermodel Helena Christensen returned to her roots | author = |date = 19 November 2009 | work = independent.co.uk | accessdate = 30 March 2011}}</ref>. კრისტენსენი კარგად ფლობს [[დანია|დანიურ]], [[ესპანეთი|ესპანურ]] და [[ინგლისური ენა|ინგლისურ]] ენებს, ასევე [[ფრანგული ენა|ფრანგულ]] და [[გერმანული ენები|გერმანულ ენებს]]<ref>http://fashion.telegraph.co.uk/beauty/news-features/TMG11566579/Helena-Christensen-on-modelling-at-46-surgery-and-her-new-perfume.htmlP{{Dead link|date=იანვარი 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[1986]] წელს [[17]] წლის ასაკში კრისტენსენმა მოიგო დანიის ''Miss Universe''-ის გვირგვინი . მომდევნო წელს მან მონაწილეობა მიიღო ''Look of the Year'' [[1987]] კონკურსში,მოახერხა და გავიდა კონკურსის ფინალში. [[1987]] წლის შემდეგ კრისტენსენმა დატოვა [[დანია]] და სამოდელო კარიერის გასაგრძელებლად პარიზში წავიდა.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/helena-christensen-role-model-481685.html|title=Helena Christensen: Role Model|first=James|last=Mottram|newspaper=[[The Independent]]|location=London|publisher=independent.co.uk|date=10 June 2006|accessdate=12 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230117152554/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/helena-christensen-role-model-481685.html|archivedate=17 იანვარი 2023}}</ref><ref>[http://www.superiorpics.com/helena_christensen/ "The Helena Christensen Picture Pages"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120630024707/http://www.superiorpics.com/helena_christensen/ |date=2012-06-30 }}. Superiorpics.com.</ref> == კარიერა == კრისტენსენმა პოპულარობა მოიპოვა 90-იან წლებში, გახდა მისი დროის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მოდელი. [[1990]] წელს, მან ითამაშა მუსიკალურ ვიდეორგოლში [[კრის აიზეკი|კრის აიზეკის]] სიმღერისთვის "''Wicked Game''"<ref>{{cite news|first=James|last=Bjorkman|url=http://victoriassecret.filminspector.com/2014/10/helena-christensen-danish-delight.html|title=Helena Christensen, Danish Delight|accessdate=10 December 2014|publisher=Filminspector.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120093621/http://victoriassecret.filminspector.com/2014/10/helena-christensen-danish-delight.html|archivedate=20 იანვარი 2015}}</ref>. ვიდეო მოგვიანებით გამოიცა MTV- ს "All-Time Sexiest Video" - ზე. ჰელენა კრისტენსენი გახდა Revlon-ის კოსმეტიკური საშუალების სახე [[1992]] წელს. კრისტენსენი გამოჩნდა ჟურნალის გარეკანებში, ბრენდებისთვის ''Vogue, Elle, Harper's Bazaar'' და ''W'', და სარეკლამო კამპანიებში, კომპანიებისთვის ''Revlon, Chanel, Versace, Lanvin, Prada, Sonia Rykiel, Hermes, Valentino და Karl Lagerfeld.'' <ref>{{Cite book|publisher=New York Magazine|work=Intelligencer|last=Wechsler|first=Pat|last2=Feld|first2=David|date=20–27 December 1993|page=19|title=Times Square bananas over billboard|url=https://books.google.com/books?id=dDMAAAAAMBAJ&pg=PA19&dq=photographs+%22Helena+Christensen%22&hl=en&ei=wxlwTPPTA5O8sAPKzYmgCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=photographs%20%22Helena%20Christensen%22&f=false|accessdate=21 August 2010}}</ref> [[1996]] წელს [[ნიუ-იორკ ტაიმზი (გაზეთი)|New York Times]]- ის ფრანკ დეკარომ მოიხსენია კრისტენსენი, ლინდა ევანგელისტასთან, კრისტი ტურლინგტონთან, სინდი კროუფორდთან, ნაომი კემპბელთან, ელლე მაკპერსონთან და კლაუდია შიფფერთან ერთად, როგორც "დიდებული შვიდეული". კრისტენსენს მოიხსენიბენ როგორც "პოდიუმის სუპერმოდელი ლეგენდა".<ref name="DeCaroChristensen">{{cite news|title=Supermodels Hot As Ever Or On Ice?; No Stars Means No Sizzle|first=Frank|last=DeCaro|authorlink=Frank DeCaro|url=https://www.nytimes.com/1996/04/21/style/supermodels-hot-as-ever-or-on-ice-no-stars-means-no-sizzle.html|newspaper=[[The New York Times]]|date=21 April 1996|accessdate=27 May 2015}}</ref> კრისტენსენმა განაგრძო მოდელირება. მან მოიპოვა ''Vogue Italia'' ([[2016]]), ''Portuguese Vogue'' ([[2016]]), ბრიტანელი ''Tatler'' ([[2018]]), ''French Elle'' ([[2018]]) გადასაფარებლები. [[2017]] წლის სექტემბერში კრისტენსენმა, შიფფერთან, კემპბელთან, კროუფორდთან და კარლა ბრუნთან ერთად, დახურეს ვერსაჩეს გაზაფხული / ზაფხული [[2018]] წლის შოუ. კრისტენსენმა გაიარა პოდიუმზე ''Dolce & Gabanna''– სთვის და გამოჩნდა [[2019]] წლის გაზაფხული / ზაფხული სარეკლამო კამპანიაში კარლა ბრუნთან, ევა ჰერციგოვასა და მარპესა ჰენინკთან ერთად.<ref name="fmd">[http://www.fashionmodeldirectory.com/models/Helena_Christensen "Helena Christensen Profile"]. [[Fashion Model Directory]] database. Retrieved 11 July 2008.</ref> კრისტენსენი იყო ''Nylon'' ჟურნალის თანადამფუძნებელი და კრეატიული დირექტორი [[1999]] წელს Raygun-ის (ჟურნალის) გამომცემელ მარვინ სკოტ ჯარეტთან, და სატელევიზიო სერიალის Kung Faux-ის შემქმნელთან მიკ ნეუმანთან ერთად. რამდენიმე წლის შემდეგ კრისტენსენმა გამოუშვა საკუთარი ტანსაცმლის ხაზი, ''Christensen & Sigersen'', ბავშვობის მეგობარ Leif Sigersen- თან ერთად. გარდა სამოდელო საქმიანობისა, კრისტენსენი არის თავად ფოტოგრაფი, რომლის ნამუშევრებიც გამოჩნდა ჟურნალ ''Nylon-ში'', ჟურნალ ''Marie Claire-''ში და ''ELLE''– ში. მისი ნამუშევრების გამოფენა "Dactyl Foundation- ში [[2008]]–<nowiki/>[[2009]] წლებში მოხდა, გამოფენის სახელწოდება იყო "Far From, Close" == ქორწინება == კრისტენსენი დაქორწინებული იყო და ცხოვრობდა INXS– ის ვოკალისტთან მაიკლ ჰუტჩენესთან ერთად, [[90]] – იანი წლების დასაწყისში ხუთი წლის განმავლობაში გაგრძელდა წყვილის ურთიერთობა<ref>{{cite book|title=Inxs: Story to Story: The Official Autobiography|author=INXS|first2=Anthony|last2=Bozza|publisher=Atria|page=225|year=2006|isbn=978-0-7432-8404-2|url=https://books.google.com/books?id=MxTMEwwCIK8C&lpg=PT243&dq=Helena%20Christensen&pg=PT225#v=onepage&q&f=false <!-- don't trim - no page #s-->|accessdate=21 August 2010}}</ref>, [[5]] წლიანი ქორწინების მანძილზე წყვილი ცხოვრობდა [[საფრანგეთი|საფრანგეთსა]] და [[დანია|დანიაში]]<ref>[http://www.hellomagazine.com/profiles/helenachristensen/ "Helena Christensen profile"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408172609/http://www.hellomagazine.com/profiles/helenachristensen/|date=2006-04-08}}. [[Hello! magazine]]. 2006.</ref>. იგი ხუთი წლის განმავლობაში იყო ურთიერთობაში მსახიობ ნორმან რიდუსთან; მათ ერთად ჰყავთ ვაჟი, მინგუს ლუსიენე რედუსი (დაიბადა [[1999]] წლის [[13 ოქტომბერი]]). რიდუსი და კრისტენსენი დაშორდნენ [[2003]] წელს<ref>{{cite web|url=http://www.marieclaire.co.uk/celebrity/a-z/163138/helena-christensen.html|title=Helena Christensen profile|work=Marie Claire|accessdate=1 March 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110108111404/http://www.marieclaire.co.uk/celebrity/a-z/163138/helena-christensen.html|archivedate=8 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://celebritybabies.people.com/2007/09/02/helena-christen-5/|title=Helena Christensen's son Mingus is a chess prodigy|date=2 September 2007|work=People.com|accessdate=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715063805/http://celebritybabies.people.com/2007/09/02/helena-christen-5/|archive-date=15 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715063805/http://celebritybabies.people.com/2007/09/02/helena-christen-5/|archivedate=15 ივლისი 2011}}</ref>. მოგვიანებით, იგი ჯგუფ Interpol-ის მომღერალ პოლ ბანკთან [[7]] წლით დაქორწინდა. <ref name="wallstreetjournal">{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10000872396390444799904578050991234575634?mod=WeekendHeader_Rotator&mg=reno64-wsj&url=http%3A%2F%2Fonline.wsj.com%2Farticle%2FSB10000872396390444799904578050991234575634.html%3Fmod%3DWeekendHeader_Rotator|title=Queen of the Runway|author=David Kaufman|newspaper=[[Wall Street Journal]]|date=19 October 2012|accessdate=26 August 2014}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * {{Commons-inline|Category: Helena Christensen}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კრისტენსენი, ჰელენა }} [[კატეგორია:დაბადებული 1968]] [[კატეგორია:დაბადებული 25 დეკემბერი]] [[კატეგორია:დანიელი მოდელები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] cnne7horxsasb1ygb55qr7s7t4kkytx 0 484837 5412237 4680355 2026-06-13T08:38:46Z Gobrona 28077 5412237 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ყურა სოკო | სურათის ფაილი = Auricularia auricula-judae 64485.JPG | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | ზეგანყოფილება = | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | ქვეგანყოფილება = | ზეკლასი = | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = [[აურიკულარიასნაირნი]] | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[აურიკულარიასებრნი]] | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი = [[აურიკულარია]] | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა = '''ყურა სოკო''' | ქვესახეობა = | ლათ = {{bt|Auricularia auricula-judae|([[Bull.]]) [[J. Schröt.]], [[1888]])}} | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = Auricularia auricula-judae | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | fw = | mb = }} '''ყურა სოკო''' ({{lang-lat|''Auricularia auricula-judae''}}; აგრეთვე ცნობილია როგორც '''კაცისყურა, გარდამრიდა, იუდას ყური''') — საჭმელი სოკო [[აურიკულარიასებრნი|აურიკულარიასებრთა]] ოჯახისა. სოკოს ლათინური და ასევე ბევრ ევროპულ ენაში არსებული ხალხური სახელწოდება მომდინარეობს [[ბიბლია|ბიბლიური]] ლეგენდიდან [[იუდა ისკარიოტელი|იუდა ისკარიოტელზე]], რომელმაც თავი ჩამოიხრჩო [[ანწლი (გვარი)|ანწლის]] ხეზე.<ref>Harding, Patrick. Mushroom Miscellany. — HarperCollins, 2008. — С. 118. — ISBN 978-0-00-728464-1.</ref><ref>Иванов А.Н., Каргин А.С., Государственный республиканский центр русского фольклора. Сохранение и возрождение фольклорных традиций. — Гос. республиканский центр русского фольклора, 2003. — С. 24.</ref> პირველად აღწერა [[პიერ ბიულიარი|პიერ ბიულიარმა]] ([[1789]]) როგორც ''Tremella auricula-judae''.<ref name="Mycobank">{{cite web |url=http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=102281 |title=''Auricularia auricula-judae'' (Bull.) J. Schröt. 1888 |publisher=[[MycoBank]]. International Mycological Association |accessdate=20 სექტემბერი, 2010}}</ref> მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება ''Auricularia auricula-judae'' მიანიჭა გერმანელმა მიკოლოგმა [[იოზეფ შრეტერი|იოზეფ შრეტერმა]] [[1888]] წელს.<ref name="Mycobank"/> ==აღწერა== [[ნაყოფსხეული]] მჯდომარეა სუბსტრატზე. დიამეტრი — 12 [[სანტიმეტრი|სმ]]-მდე. ფორმით ადამიანის ყურს წააგავს, ნაოჭიანი, ელასტიური და ლაბისებრია. გარეთა შეფერილობა — მოყვითალო-ყავისფერი, მოიისფრო-ნაცრისფერი ან მოწითალო მურა. ზედაპირი წვრილხავერდოვანია. შიგნიდან ნაცრისფერ-იისფერიდან ნაწრისფერ-მოწითალომდე, ტიტველი. [[სოკოს რბილობი|რბილობი]] — ცვილისებრი, გამჭვირვალე, გახმობისას პერგამენტისებრი.<ref name="biodiversity"/> [[სპორა|სპორები]] — 11-15(23)×5-7(8) [[მიკრომეტრი|მკმ]]. ცილინდრული, მოხრილი. ==გავრცელება== ფართოდაა გავრცელებული ჩრდილოეთ ზომიერი სარტყლის შედარებით თბილ ნაწილში. იზრდება ცოცხალ და გამხმარ ფოთლოვან ხეებზე ([[პარაზიტი]] ან საპროტროფი), განსაკუთრებით [[ანწლი|ანწლზე]] და [[მურყანი|მურყანზე]], მთელი წლის განმავლობაში. ==საკვები ღირებულება== ყურა სოკო მეტად დაფასებულია [[შორეული აღმოსავლეთი|შორეულ აღმოსავლეთში]], განსაკუთრებით [[ჩინეთი|ჩინეთში]]. იგი ჩინური წვნიანი კერძის „შავი სოკოს“ ერთ-ერთი აუცილებელი ინგრედიენტია, აგრეთვე გამოიყენება ჩინურ მედიცინაში. ყურა სოკოს იყენებენ სალათებშიც. საქართველოში საჭმელად არ ხმარობენ.{{Sfn-2|ნახუცრიშვილი|2006|გვ=42}} ==სინონიმები== ;სამეცნიერო სინონიმები: * {{btname|Tremella auricula-judae|[[Bull.]], 1789}}&nbsp;{{ბაზიონიმი}} * {{btname|Tremella auricula|[[L.]], 1753}} * {{btname|Hirneola auricula-judae|(Bull.) [[Berk.]], 1860}} * {{btname|Peziza auricula-judae|([[Bull.]]) [[Bull.]], 1791}} * {{btname|Exidia auricula-judae|([[Bull.]]) [[Fr.]], 1822}}<ref>[http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=102281 Аурикулярия уховидная на сайте Mycobank]</ref> ;ქართული სინონიმები: *იუდას ყური *კაცისყურა *გარდამრიდა *ყურჭატა<ref name="biodiversity">{{cite web|url=http://fungi.biodiversity-georgia.net/auricularia-auricula-judae-bull-j-schrot|title=Auricularia auricula-judae (Bull.) J. Schröt.|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია|accessdate=26 ოქტომბერი, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026111257/http://fungi.biodiversity-georgia.net/auricularia-auricula-judae-bull-j-schrot|archivedate=2020-10-26}}</ref> ==გალერეა== <gallery> File:Auricularia_auricula-judae_(xndr).jpg File:Auricularia_auricula-judae_G4_(5).JPG File:Auricularia_auricula-judae_Rottendorf_01.jpg File:Auricularia_auricula-judae5.jpg File:Judasohr_Auricularia_auricula_judae.jpg </gallery> ==ლიტერატურა== *{{საქართველოს სოკოები|42}} *{{cite book |title= Mushroom|url= https://archive.org/details/mushroom0000acto_j7o2|year= 2001|publisher= Kyle Cathie|isbn= 978-1-85626-739-7|author1=Acton, Johnny |author2=Sandler, Nick }} *Грибы: Справочник / Пер. с итал. Ф. Двин. — М.: «Астрель», «АСТ», 2001. — С. 256. — 304 с. — ISBN 5-17-009961-4. ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://fungi.biodiversity-georgia.net/auricularia-auricula-judae-bull-j-schrot ''Auricularia auricula-judae''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026111257/http://fungi.biodiversity-georgia.net/auricularia-auricula-judae-bull-j-schrot |date=2020-10-26 }} — Biodiversity.Georgia.net ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] [[კატეგორია:აურიკულარიასებრნი]] [[კატეგორია:სამკურნალო სოკოები]] 0a607qqx9c8r6n256a0w60qpxigqzcs 0 485275 5412234 4521205 2026-06-13T08:35:45Z Gobrona 28077 5412234 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ჩაგა | სურათის ფაილი = Inonotus obliquus.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | ქვესამეფო = | ზეგანყოფილება = | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | ქვეგანყოფილება = | ზეკლასი = | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = [[ჰიმენოქეტასნაირნი]] | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[ჰიმენოქეტასებრნი]] | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი = [[ინონოტუსი]] | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა = '''ჩაგა''' | ქვესახეობა = | ლათ = {{bt|Inonotus obliquus|([[Ach.]] ex [[Pers.]]) Pilát (1942)}} | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | fw = | mb = }} '''ჩაგა''' ({{lang-lat|''Inonotus obliquus''}}) — [[ბაზიდიუმიანი სოკოები|ბაზიდიუმიანი სოკო]] [[ინონოტუსი]]ს გვარისა. ხალხურ მედიცინაში ჩაგას ექსტრაქტი გამოიყენება კუჭ-ნაწლავის დაავადებათა და [[სიმსივნე|სიმსივნი]]ს წინააღმდეგ სამკურნალოდ (თუმცა დამადასტურებელი ფაქტი მისი სამკურნალო თვისებების შესახებ არ არსებობს). ==აღწერა== ჩაგა წარმოიშობა [[პარაზიტიზმი|პარაზიტი]] სოკო ''Inonotus obliquus''-ის მიერ ხის დაინფიცირების შემდეგ. სპორები აღმოცენდება მხოლოდ მაშინ, თუ კი მოხვდება დაზიანებული ხის ქერქში. ნაყოფსხეული ძირითადად წარმოიშობა ხნიერ ცოცხალ [[არყა|არყის]] ხეზე (იშვიათად [[მურყანი|მურყანზე]], [[ცირცელი (გვარი)|ცირცელზე]], [[თელა]]ზე, ასევე [[ნეკერჩხალი|ნეკერჩხალზე]]) ამობურცული ამონაზარდის სახით. მისი გახევებული სხეულის ზედაპირი უსწორმასწოროდაა დახეთქილი, შავი ფერისაა, ადგილ-ადგილ მუქ-მურა ფერი დასდევს. გაჭრისას შიგნიდან მურაა, მოთეთრო ჩანთებით. სოკოს ნაყოფსხეული ვითარდება ხის გახმობის შემდეგ ამობურცული სხეულის მოპირდაპირე მხარეს; ბრტყელია, ჯერ ღია მურაა, შემდეგ კი მუქ ფერს იღებს. მრავალწლოვანია. ==გავრცელება== ჩაგა ძირითადად გავრცელებულია რუსეთის არყის ტყეებში, [[აღმოსავლეთი ევროპა|აღმოსავლეთ ევროპის]] ქვეყნებში, ასევე კორეასა და [[აშშ]]-ის ჩრდილოეთ ნაწილში და [[აპალაჩები]]ს მთებში. ==სამეცნიერო სინონიმები== *''Boletus obliquus'' <small>Ach. ex Pers. (1801)</small><br> *''Polyporus obliquus'' <small>(Ach. ex Pers.) [[Elias Magnus Fries|Fr.]] (1821)</small><br> *''Physisporus obliquus'' <small>(Ach. ex Pers.) [[Chevall.]] (1826)</small><br> *''Poria obliqua'' <small>(Ach. ex Pers.) [[P.Karst.]] (1881)</small><br> *''Fomes obliquus'' <small>(Ach. ex Pers.) [[Mordecai Cubitt Cooke|Cooke]] (1885)</small><br> *''Phaeoporus obliquus'' <small>(Ach. ex Pers.) [[J.Schröt.]] (1888)</small><br> *''Mucronoporus obliqua'' <small>(Ach. ex Pers.) Ellis & [[Everh.]] (1889)</small><br> *''Scindalma obliquum'' <small>(Ach. ex Pers.) [[Otto Kuntze|Kuntze]] (1898)</small><br> *''Phellinus obliquus'' <small>(Ach. ex Pers.) [[Pat.]] (1900)</small><br> *''Xanthochrous obliquus'' <small>(Ach. ex Pers.) [[Hubert Bourdot|Bourdot]] & [[Amédée Galzin|Galzin]] (1928)</small><br> *''Fuscoporia obliqua'' <small>(Ach. ex Pers.) Aoshima (1951)</small><ref name="MycoBank">{{cite web |title=''Inonotus obliquus'' (Ach. ex Pers.) Pilát 1942 |url=http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=315905 |publisher=[[MycoBank]]. International Mycological Association |accessdate=2011-10-11}}</ref> ==ლიტერატურა== *{{საქართველოს სოკოები|43}} *Пастушенков, Л. В. Лекарственные растения. — СПб. : Лениздат, 1990. — С. 378. — 384 с. — 800 000 экз. — ББК 633.8. — ISBN 5-289-01148-X. * [http://media.wix.com/ugd/b65817_cec9e4a45c5f40f4bad2c4770648c795.pdf ''Баландайкин М. Э., Змитрович И. В.'' Чага (Inonotus obliquus f. sterilis) как фармакологически ценное сырье и её ресурсный потенциал] — 2015». Том 2. Лекарство. Биологии. География и геология. София, 2015. С. 58-59. * [http://www.medscape.com/medline/abstract/15588653 ''Cui Y.'', ''Kim D. S.'', ''Park K. C.'' Antioxidant effects of Inonotus obliquus // J Ethnopharmacol. — 2005. — 96 (1-2). — P. 79—85. — ISSN: 0378-8741] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სამკურნალო სოკოები]] 4pq7r3vy7qtrpp7np1975ny2ymhik0z 0 485707 5412244 4680311 2026-06-13T08:48:37Z Gobrona 28077 5412244 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | სახელი = ღაჟაჟო | სურათის ფაილი = Sparassis crispa JPG1.jpg | სურათის წარწერა = | სურათის აღწერა = | სამეფო = სოკოები | განყოფილება = [[ბაზიდიუმიანი სოკოები]] | კლასი = [[აგარიკომიცეტები]] | რიგი = [[აბედასნაირნი]] | ოჯახი = [[სპარასისისებრნი]] | გვარი = [[სპარასისი]] | სახეობა = '''ღაჟაჟო''' | ლათ = {{Btname|Sparassis crispa|([[Wulfen]]) [[Fr.]] ([[1821]])}} | სექციის სახელი = სინონიმები | სექციის ტექსტი = * {{Btname|Clavaria crispa|Wulfen ([[1781]])}} * {{Btname|Sparassis radicata|[[Weir]] ([[1917]])}} | არეალის რუკა = | არეალის რუკის წარწერა = | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = }} '''ღაჟაჟო''' ({{lang-la|''Sparassis crispa''}}) — [[სოკო]]ს სახეობა [[სპარასისისებრნი|სპარასისისებრთა]] [[ოჯახი (ბიოლოგია)|ოჯახისა]], რომელიც ფართოდაა გავრცელებული [[ევროპა]]ში, [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში, [[რუსეთი|რუსეთსა]] და [[იაპონია]]ში. კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. გამოიყენება ახალი და ნორჩი ეგზემპლარები. იზრდება წიწვოვან ტყეებში ერთეულებად, ზაფხულიდან შემოდგომამდე. მიკორიზას უპირატესად წარმოქმნის [[ფიჭვი|ფიჭვთან]]. პარაზიტი სოკოა. იწვევს [[ფესვი|ფესვებისა]] და ხის ტანის სიდამპლეს. სოკო პირველად აღწერა ავსტრიელმა ბოტანიკოსმა [[ფრანც ქსავერ ფონ ვულფენი|ფრანც ქსავერ ფონ ვულფენმა]] [[1781]] წელს როგორც ''Clavaria crispa''. მიმდინარე [[ბინომიალური ნომენკლატურა|ბინომიალური]] სახელწოდება მიანიჭა შვედმა მიკოლოგმა [[ელიას მაგნუს ფრისი|ელიას მაგნუს ფრისმა]] [[1821]] წელს.<ref>Fr. (1821) , In: Syst. mycol. (Lundae) 1:465</ref> ==აღწერა== [[ნაყოფსხეული]] — მომრგვალო, სფეროსებრი ან არათანაბარი ფორმის, ხორცოვანი, დიამეტრი 15–30 (10–60) [[სმ]]-ია, მასა 1–2 (10-მდე) [[კგ]]. მოაგონებს [[ყვავილოვანი კომბოსტო|ყვავილოვან კომბოსტოს]].<ref name=":0">{{საქართველოს სოკოები|54}}</ref> ნორჩობაში მოთეთროა, მოგვიანებით მოყვითალო და ბოლოს გამოშრობისას — ჟანგმიწისფერი ან მურა. შედგება მაგარი მურა ფეხისაგან და მისგან გამომავალი მრავალრიცხოვანი 2-5 სმ სიგრძის განშტოებებისაგან, რომლებიც გაფართოებული და შებრტყელებულია კრემისფერ ან ჟანგმიწოვან-ყვითელ ფირფიტებად.<ref name=":1" /> [[სოკოს რბილობი]] — თეთრი, მკვრივი, ნორჩობაში მყიფე, ასაკთან ერთად (აგრეთვე გამოშრობისას) უხეშდება. გააჩნია სოკოსთვის არადამახასიათებელი მძაფრი სპეციფიკური სუნი. გემოზე თხილს მოაგონებს.<ref>Nordic Macromycetes / Ed. by L. Hansen et al. Copenhagen: Nordsvamp, 1997. Vol. 3: Heterobasidioid, Aphyllophoroid and Gastromycetoid, Basidiomycetes. 444 p.</ref> [[ჰიმენოფორი]] — გლუვი ან ხორკლიანი, თხელი, ცვილისებრი, მოთეთრო-ყავისფერი ან მონაცრისფრო. თითოეული ტოტი დაფარულია ჰიმენიუმით.<ref>{{საქართველოს სოკოები|ჯორჯაძე|284}}</ref> [[სოკოს ფეხი|ფეხი]] — ცენტრალური, სქელი (დიამეტრი — 2-5 სმ), მიწაში ღრმად ჩაფლული<ref>Pavol Škubla, Wielki atlas grzybów, Poznań: Elipsa, 2007, ISBN 978-83-245-9550-1</ref> წაგრძელებული ფესვისებურად. ნორჩობაში ფეხი მოთეთრო ან მოყვითალოა. მოგვიანებით — მომურო შავამდე. [[სპორა|სპორები]] — ელიფსისებური, გლუვი ზედაპირით, უფერული, 6–7×3–4 [[მკმ]]; [[სპორების მტვერი]] — მოთეთროდან მოყვითალომდე და ჟანგმიწისფერიდან ნარინჯისფერ-ჟანგმიწისფრამდე. <gallery mode="packed" heights="120"> ფაილი:'Rooting Cauliflower Mushroom', Sparassis radicata (10495968025).jpg ფაილი:Cauliflower fungus, Ehrenbach.jpg Sparassis crispa Obrzycko (1).jpg ფაილი:Sparassis crispa 3.jpg ფაილი:Sparassis.crispa2.-.lindsey.jpg </gallery> ==გავრცელება და ეკოლოგია== იზრდება ნიადაგზე წიწვოვან ტყეში,<ref name=":0" /> ფესვებზე, ხის ტანის ძირში, [[ფიჭვი]]ს ახალ ჯირკებზე, იშვიათად სხვა [[წიწვოვანი ჯიშები]]ს ხეებზე ([[ნაძვი]], [[კედარი]], [[სოჭი]], [[ლარიქსი]])<ref name="eco">«Экосистема». [http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/025.htm Спарассис курчавый.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011132735/http://www.ecosystema.ru/08nature/fungi/025.htm |date=2008-10-11 }}</ref>. [[ფოთლოვანი ჯიშები|ფოთლოვანი]] და წიწვოვანი ჯიშების პარაზიტი სოკოა, იწვევს [[ფესვი|ფესვებისა]] და ხის ტანის (ძირში) სიდამპლეს.<ref name=":1">{{დრე წიგნი | ავტორი = Гарибова Л. В. | სათაური = ГРИБ-БАРАН | ტომი = 7 | გვ = 736 | id = 2378904}}</ref> ფართოდაა გავრცელებული [[ევროპა]]სა და [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]ში. [[აზია]]ში მრავლადაა [[რუსეთი|რუსეთსა]] და [[იაპონია]]ში. [[სამხრეთ ამერიკა]]ში დაფიქსირებულია [[ბრაზილია]]ში.<ref name="gbif"/> [[ჩრდილოეთ აფრიკა]]ში — [[მაროკო]]ში,<ref>{{cite web|url=https://www.discoverlife.org/mp/20m?kind=Sparassis+crispa&mobile=1|title=Sparassis crispa (Wulfen) Fr.|Discover Life|accessdate=1 მარტი, 2023}}</ref> ხოლო [[ავსტრალია]]ში — [[კუინზლენდი]]ს შტატში.<ref name="gbif">{{cite web|url=https://www.gbif.org/species/2550247|title= Sparassis crispa (Wulfen) Fr.|publisher=[[Global Biodiversity Information Facility]]|accessdate=1 მარტი, 2023}}</ref> გავრცელებულია [[საქართველო]]ს ყველა რეგიონში. თუშურად ეწოდება '''ჯღიბლა'''.<ref name=":2" /> იშვიათი სოკოა. შეტანილია [[ბელგია|ბელგიის]], [[ესტონეთი]]ს, [[ლიეტუვა|ლიეტუვის]], [[ლატვია|ლატვიის]], [[ნორვეგია|ნორვეგიის]], [[ბელორუსი]]სა და [[რუსეთი]]ს [[წითელი წიგნი|გადაშენების პირას მყოფი სახეობების ნუსხაში]]. '''სეზონი''' — ზაფხულიდან შემოდგომამდე.<ref>Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 552-553, ISBN 3-405-11774-7</ref><ref>Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, p. 217-218, 220, ISBN 3-426-00312-0</ref> ==მსგავსი სახეობები== <gallery mode="packed" heights="91"> Ramaria aurea-clavaire dorée (Ain).JPG|''[[Ramaria aurea]]'' Ramaria botrytis 31768.jpg|''[[Ramaria botrytis]]'' Koralka 1.JPG|''[[Ramaria flava]]'' Ramaria flavescens.png|''[[Ramaria flavescens]]'' Mushroom in Tombigbee National Forest 2.JPG|''[[Ramaria flavoides]]'' Ramaria formosa BS6.jpg|''[[Ramaria formosa]]'' Ramaria largentii 360109 crop.jpg|''[[Ramaria largentii]]'' Ramaria pallida, Lipik crop.jpg|''[[Ramaria pallida]]'' Ramaria rufescens.png|''[[Ramaria rufescens]]'' Ramaria stricta 171867.jpg|''[[Ramaria stricta]]'' Sparassis brevipes.jpg|''[[Sparassis laminosa]]'' </gallery> ==კვებითი ღირებულება== ითვლება ერთ-ერთ საუკეთესო საჭმელ სოკოდ.<ref name=":2">{{Cite web|title=''Sparassis crispa'' (Wulfen) Fr.|url=http://fungi.biodiversity-georgia.net/sparassis-crispa-wulfen-fr|publisher=საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია. ''fungi.biodiversity-georgia.net''|accessdate=3 ნოემბერი, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023103355/http://fungi.biodiversity-georgia.net/sparassis-crispa-wulfen-fr|archivedate=2020-10-23}}</ref> აქვს სასიამოვნო სოკოს სურნელი,<ref name=":1" /> საკვებად ვარგისია ახალი<ref name=":0" />. გამოიყენება შემწვარი და გამხმარი სახით. ღაჟაჟოსგან ძირითადად წვნიან კერძებს ამზადებენ. საჭმელად ვარგისია მხოლოდ ნორჩობაში.<ref>Marcel Bon (1987). The Mushrooms and Toadstools of Britain and North-western Europe. 7 Bond Street, St. Helier, Jersey: Domino Books Ltd. p. 308. ISBN 978-0-340-39935-4.</ref> სიბერეში ყავისფერდება და უხეშდება. სოკო აქტიურად გამოიყენება [[ხალხურ მედიცინაში]]. იგი შეიცავს სპარასოლს, რომელიც ხელს უშლის [[ობის სოკოები]]ს განვითარებას. გარდა სპარასოლისა, ღაჟაჟო შეიცავს ბიოაქტიურ კომპონენტებს, რომლებსაც სიმსივნის საწინააღმდეგო (იმუნომოდულატორული) და ანტიმიკრობული მოქმედება გააჩნია.<ref>Medicinal Mushrooms. [http://healing-mushrooms.net/archives/sparassis-crispa.html Sparassis crispa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091129110748/http://healing-mushrooms.net/archives/sparassis-crispa.html |date=2009-11-29 }}.</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *{{commonscat-inline|Sparassis crispa}} *{{Mycobank|228848}} *{{IndexFungorum|228848}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სპარასისისებრნი]] [[კატეგორია:აბედა სოკოები]] [[კატეგორია:საჭმელი სოკოები]] afe2zpw0amnkjnoz6v0b40mb890j5d4 0 486958 5412195 4916249 2026-06-13T05:00:36Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412195 wikitext text/x-wiki '''პეტრე სტოლიპინი''' (დ. [[2 აპრილი]], [[1862]], [[დრეზდენი]] — გ. [[5 სექტემბერი]], [[1911]], [[კიევი]]) — რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო მოღვაწე, იმპერიის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე და შინაგან საქმეთა მინისტრი 1906-1911 წლებში. ==ბიოგრაფია== დამთავრა პეტერბურგის უნივერსიტეტი. 1884 წლიდან მსახურობდა შინაგან საქმეთა სამინისტროში. 1902 წელს იყო [[გროდნოს გუბერნია|გროდნოს]], ხოლო 1903-1906 წლებში [[სარატოვის გუბერნია|სარატოვის]] გუბერნატორი. 1906 წლის 26 აპრილს გახდა შინაგან საქმეთა მინისტრი, ხოლო 8 ივლისიდან ამავდროულად მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე. წამოაყენა [[სტოლიპინის აგრარული რეფორმა|აგრარული რეფორმა]] და ხელმძღვანელობდა მას. ხელმძღვანელობდა [[რუსეთის რევოლუცია (1905)|1905 წლის რევოლუციის]] შემდგომ რეაქციას. იწონებდა სამხედრო-საველე სასამართლოებს და [[სიკვდილით დასჯა]]ს. სიკვდილმისჯელბის ჩამოსახრჩობი თოკს ეწოდა „სტოლიპინის ჰალსტუხი“. 1907 წლის 3 ივნისს სტოლიპინის მთავრობამ დაითხოვა [[რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო დუმა|II მოწვევის სახელმწიფო დუმა]]. ==ლიტერატურა== {{ქსე|9|573}} {{DEFAULTSORT:სტოლიპინი, პეტრე}} [[კატეგორია:რუსეთის იმპერიის სახელმწიფო მოღვაწეები]] [[კატეგორია:რუსი სახელმწიფო მოღვაწეები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1862]] [[კატეგორია:დაბადებული 2 აპრილი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 5 სექტემბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1911]] [[კატეგორია:კიევში გარდაცვლილები]] [[კატეგორია:წმინდა ანას I ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა ანას II ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:წმინდა ანას III ხარისხის ორდენის კავალრები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] n3nucy3b9o0btb3t3vtxtb3zz7k5cmk 0 516457 5411997 4666075 2026-06-12T17:05:32Z Sunlight35 98738 5411997 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუზეუმი | სახელი = | სურათი = | სურათისზომა = | წარწერა = | დაარსდა = | დამაარსებლები = | დაიხურა = | მდებარეობა = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | პოზრუკა = | პოზრუკის ზომა = | ალტერნატიული რუკა = | პოზრუკა2 = | პოზრუკის ზომა2 = | ალტერნატიული რუკა2 = | სტატუსი = | ექსპონატი = | კლასიფიკაცია = | ვიზიტორები = | დირექტორი = | პრეზიდენტი = | კურატორი = | საიტი = }} '''მელბურნის ძველი საპყრობილე''' — ყოფილი საპყრობილე და ამჟამად [[მუზეუმი]] [[მელბურნი|მელბურნში]], [[ვიქტორიას შტატი|ვიქტორიას შტატში]], [[ავსტრალია]]ში. მუზეუმი შედგება [[ბაზალტი]]სგან აგებული შენობისა და ეზოსგან. მდებარეობს რასელის ქუჩაზე, ქალაქის ძველი საპოლიციო სათვალთვალო სახლისა და სასამართლოს შენობების მახლობლად. საპყრობილის მშენებლობა [[1839]] წელს დაიწყო და [[1845]] წლიდან [[1924]] წლამდე საპყრობილის ფუნქციას ასრულებდა, რომელშიც ავსტრალიის ყველაზე ცნობილი სამართალდამრღვევები იხდიდნენ სასჯელს, მათ შორის: ბუშრეინჯერი [[ნედ კელი]] და სერიული მკვლელი ფრედერიკ ბეილი დიმინგი. საერთო ჯამში საპყრობილეში 133 ადამიანი დასაჯეს ჩამოხრჩობით. საპყრობილეს მცირე ხნით იყენებდნენ [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს დროს, თუმცა ფორმალურად მოქმედება [[1924]] წელს შეწყვიტა. შენობა მელბურნის ტექნოლოგიების სამეფო ინსტიტუტის შემადგენლობაში შევიდა და მუზეუმად გადაკეთდა. მუზეუმის სამ განყოფილებაში პატიმრებისა და პერსონალის შესახებ ინფორმაციის მქონე ექსპონატები და სუვენირებია გამოფენილი, მათ შორის, სიკვდილით დასჯილ კრიმინალთა [[ნიღაბი (დასაკრძალი)|დასაკრძალი ნიღბები]]. ერთ დროს მუზეუმში ნედ კელის თავის ქალა იყო გამოფენილი, რომელიც [[1978]] წელს მოიპარეს და [[კოლინ კემპბელ როსი]]ს ფანქარი, რომელიც სიკვდილით დასჯამდე საკუთარი უდანაშაულობის შესახებ წერილის დასაწერად გამოიყენა. == ისტორია == [[File:Old Melbourne Gaol aerial 1922 (cropped).jpg|thumb|left|250px|მელბურნის ძველი საპყრობილე 1922 წლისთვის]] [[File:RMITAlumniCourtGates.jpg|thumb|left|საპყრობილის ერთ-ერთი შესასვლელი]] [[File:Melbourne Gaol demolition.jpg|thumb|left|საპყრობილის შენობების დანგრევა 1937 წელს]] მელბრუნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე ხრიოკი ადგილი პორტ-ფილიპსის პირველ მუდმივ საპყრობილედ შეარჩიეს. [[1838]] წლის 1 იანვარს საპყრობილის ზედამხედველად ჯორჯ უინთლი დაინიშნა, საპყრობილე კი ცნობილი გახდა როგორც ''უინთლის სასტუმრო''.<ref>{{cite web|url=http://members.westnet.com.au/talltrees/vicpol/victoria.htm|title=Victorian Police Force|access-date=8 August 2010|first=Carolyn|last=Johnson|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20110310123926/http://members.westnet.com.au/talltrees/vicpol/victoria.htm|archive-date=10 March 2011|df=dmy-all|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110310123926/http://members.westnet.com.au/talltrees/vicpol/victoria.htm|archivedate=10 მარტი 2011}}</ref> საპყრობილის მშენებლობა 1839-1840 წლებში დასავლეთ კოლინსის ქუჩაზე მიმდინარეობდა, თუმცა სიმცირის გამო მეორე საპყრობილე 1841-1844 წლებში რასელისა და ლა ტრობეს ქუჩების კვეთაში ააშენეს, მაშინდელი უზენაესი სასამართლო შენობის გვერდით.<ref name="officialsite">{{cite web|url=http://www.oldmelbournegaol.com.au/old_melbourne_gaol|title=Old Melbourne Gaol|year=2007|publisher=National Trust of Australia – Victoria|access-date=14 August 2010|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528232105/http://www.oldmelbournegaol.com.au/old_melbourne_gaol|archive-date=28 May 2011|df=dmy-all|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110528232105/http://www.oldmelbournegaol.com.au/old_melbourne_gaol|archivedate=28 მაისი 2011}}</ref> საპყრობილე [[1845]] წელს გაიხსნა. პატიმრები ხშირად გარბოდნენ, რის გამოც ინვენტარი შეუსაბამოდ მიიჩნიეს. [[1850]] წლისთვის საპატიმრო უკვე გადავსებული იყო პატიმრებით.<ref name="leaflet">{{Citation|title=Old Melbourne Gaol Crime & Justice Experience – Visitor Guide|publisher=National Trust}}</ref> [[1851]] წელს ოქროს აღმოჩენის შემდეგ (როდესაც პორტ-ფილიპსი ვიქტორიას ახალი კოლონია გახდა) მოსახლეობის ნაკადის მოდინების გამო კანონის დაცვა კიდევ უფრო გართულდა. მაშინვე, [[1852]]-[[1854]] წლებში ახალი ფრთა აშენდა საკუთარი შემოსაზღვრული კედლით. შენობა კირქვის ნაცვლად [[ბაზალტი]]თ აიგო. საპყრობილის დიზაინი ბრიტანელი საპყრობილეების ინჟინრის, ჯოშუა ჯების პროექტისა და განსაკუთრებით, [[ლონდონი]]ს პენტონვილის საპყრობილის მოდელის შესაბამისი იყო. 1857-1859 წლებში ახალი ფრთა შემომსაზღვრელ კედელთან ერთად კიდევ უფრო გაფართოვდა. [[1860]] წელს ჩრდილოეთის ფრთა აშენდა. [[1862]]-[[1864]] წელს დასავლეთ ნაწილში ქალი პატიმრებისთვის საპატიმრო ბლოკი აშენდა, რომელიც აღმოსავლეთ ბლოკის ანალოგი იყო.<ref name="felonfamily">{{cite web|url=http://www.cv.vic.gov.au/stories/felon-families-/9300/felon-families-/|title=Felon families: Stories of women prisoners and their families|work=cv.vic.gov.au|publisher=Arts Victoria and CV Content Contributors|access-date=16 August 2010|first=Diane|last=Gardiner}}</ref> [[1864]] წლისთვის საპყრობილისა და შემომსაზღვრელი კედლის მშენებლობა დასრულდა.<ref name="officialsite" /><ref name="rmit">{{cite web|url=http://www.rmit.net.au/browse/About%20RMIT%2FHeritage%2FRMIT's%20historical%20buildings%2FRMIT%20Building%2011%20(Old%20Melbourne%20Gaol),%20gate-house,%20chapel%20and%20bath-house/|title=RMIT Building 11 (Old Melbourne Gaol), gate-house, chapel and bath-house|publisher=RMIT University|access-date=13 August 2010|year=2010|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205165810/http://www.rmit.net.au/browse/About%20RMIT%2FHeritage%2FRMIT's%20historical%20buildings%2FRMIT%20Building%2011%20(Old%20Melbourne%20Gaol),%20gate-house,%20chapel%20and%20bath-house/|archive-date=5 December 2013|df=dmy-all|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205165810/http://www.rmit.net.au/browse/About%20RMIT/Heritage/RMIT%27s%20historical%20buildings/RMIT%20Building%2011%20%28Old%20Melbourne%20Gaol%29%2C%20gate-house%2C%20chapel%20and%20bath-house/|archivedate=5 დეკემბერი 2013}}</ref> === სიკვდილით დასჯა === საპყრობილის ფუნქციონირების მანძილზე 133 პატიმარი [[ჩამოხრჩობა|ჩამოახრჩვეს]]. მათგან ყველაზე ცნობილია ბუშრეინჯერი [[ნედ კელი]], რომელიც ორდღიანი სასამართლო პროცესის შემდეგ, პოლიციის ოფიცრის მკვლელობაში ბრალდებულად ცნეს და [[1880]] წლის 11 ნოემბერს 25 წლის ასაკში სიკვდილით დასაჯეს. იმდროინდელი კანონის მიხედვით, სიკვდილით დასჯილ პატიმრებს ეზოში, უსახელო საფლავებში მარხავდნენ. დაკრძალვის წინ მათთვის ფრენოლოგიური შესწავლის შემდეგ [[ნიღაბი (დასაკრძალი)|დასაკრძალ ნიღბებს]] ამზადებდნენ.<ref name="eMelbourne2" /> პირველი ქალი, რომელიც ჩამოხრჩობით დასაჯეს [[ვიქტორიის შტატი|ვიქტორიის შტატში]], ელიზაბეთ სკოტი იყო. იგი ჯულიან კროსთან და დევიდ გეჯთან ერთად [[1863]] წლის 11 ნოემბერს ჩამოახრჩვეს. უკანასკნელი, ვინც სიკვდილით დასაჯეს, ანგუს მიურეი იყო. ის [[1924]] წელს ჩამოახრჩვეს. იმავე წელს საპყრობილე დაიხურა.<ref>{{cite web|url=https://news.google.com.au/newspapers?id=BssoAAAAIBAJ&sjid=Y5EDAAAAIBAJ&pg=2821,6391786&dq=old+melbourne+jail&hl=en|title=Old News? This reporter saw it all|access-date=11 August 2010|author=Schwartz, Larry|work=The Age|date=8 October 1989|page=21}}</ref> === ხელახლა გახსნა === [[1870]] წელს სასჯელაღსრულების სისტემის მიმოხილვა ჩატარდა, რის შემდეგაც საპყრობილის დახურვისა და პატიმართა შესაბამის ადგილას გადაყვანის რეკომენდაცია გასცეს. საპყრობილე საბოლოოდ [[1924]] წელს დაიხურა.<ref name="officialsite" /><ref name="leaflet"/> [[1927]] წელს ძველი მელბურნის საპყრობილე ემილი მაკფერსონის კოლეჯის შემადგენლობაში შეიტანეს და საგანმანათლებლო დანიშნულებით გამოყენება გადაწყვიტეს, რამაც ცვლილებები აუცილებელი გახადა. [[1929]] წელს სიკვდილით დასჯილი 32 პატიმრის ცხედარი, მათ შორის, ნედ კელისაც, ძველი მელბურნის საპყრობილიდან პენტრიჯის ციხის კარიერში გადაასვენეს.<ref name="pentridgebones" /> [[1930]] წელს ქალთა საპატიმრო ბლოკი და რამდენიმე სხვა ნაგებობა დაანგრიეს.<ref name="eMelbourne2">{{cite web|url=http://www.emelbourne.net.au/biogs/EM01081b.htm|title=Old Melbourne Gaol|publisher=School of Historical Studies, Department of History, The University of Melbourne|access-date=12 August 2010|first=Diane|last=Gardiner}}</ref> [[1937]] წელს პენტრიჯის საპატიმროში კიდევ ოთხი ცხედარი გადაასვენეს.<ref name="pentridgebones">{{cite news|url=http://news.smh.com.au/national/govt-confirms-bones-may-be-ned-kellys-20080309-1y4l.html|title=Govt confirms bones 'may be Ned Kelly's'|date=9 March 2008 |access-date=10 August 2010|newspaper=The Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/nation/ned-kelly-may-have-been-gravely-wronged/story-e6frg6nf-1111113585564|title=Ned Kelly may have been gravely wronged|author=Davis, Michael|work=The Australian|date=22 May 2007|access-date=10 August 2010}}</ref> == მუზეუმი == [[File:Old Melbourne Gaol.jpg|thumb|left|მუზეუმის ექსტერიერი]] [[File:Old Melbourne Gaol (214923673) retouched.jpg|thumb|left|მუზეუმის შიგნით]] [[1957]] წელს ავსტრალიის დირექტორთა ეროვნულმა საბჭომ მელბურნის ძველი საპყრობილე კულტურული მემკვიდრეობის რეგისტრში შეიტანა,<ref name="eMelbourne2">{{cite web|url=http://www.emelbourne.net.au/biogs/EM01081b.htm|title=Old Melbourne Gaol|publisher=School of Historical Studies, Department of History, The University of Melbourne|access-date=12 August 2010|first=Diane|last=Gardiner}}</ref> ერთი წლის შემდეგ კი ძეგლის გადასარჩენად ყველანაირი ხარჯის გაღებას დაუჭირა მხარი.<ref>{{cite web|url=https://news.google.com.au/newspapers?id=OFYRAAAAIBAJ&sjid=v5UDAAAAIBAJ&pg=3337,527871&dq=old+melbourne+jail&hl=en|title=News of the day|work=The Age|access-date=11 August 2010|date=4 August 1958|page=2}}</ref> [[1965]] წელს მელბურნის კომერციის ქვედა პალატამ ტურიზმის განვითარებისთვის საპყრობილის მუზეუმად გადაკეთებას დაუჭირა მხარი.<ref>{{cite web|url=https://news.google.com.au/newspapers?id=m3gpAAAAIBAJ&sjid=NJUDAAAAIBAJ&pg=7006,340432&dq=old+melbourne+jail&hl=en|title=Kelly Gaol Idea|date=2 September 1965|access-date=11 August 2010|work=The Age}}</ref> [[1972]] წელს საპყრობილე ხელახლა გაიხსნა, როგორც საჯარო მუზეუმი ''National Trust of Australia'' მენეჯმენტის ქვეშ.<ref name="leaflet">{{Citation|title=Old Melbourne Gaol Crime & Justice Experience – Visitor Guide|publisher=National Trust}}</ref> [[2010]] წლისთვის საპყრობილე ვიქტორიის შტატში უძველეს სიკვდილით დამსჯელ ობიექტად აღიარეს, რომელსაც ყოველწლიურად 144 000-მდე დამთვალიერებელი სტუმრობს.<ref>{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/National/Trust-puts-its-faith-in-jailing-visitors/2005/04/30/1114635788545.html|title=Trust puts its faith in jailing visitors|first=Daniel|last=Ziffer|date=1 May 2005|access-date=11 August 2010|work=The Age}}</ref> საკნებში პატიმრების შესახებ ინფორმაციებია გამოფენილი.<ref name="livinglegend">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/australiaandpacific/australia/726823/Australia-Living-legend-of-a-ruthless-killer.html|title=Australia: Living legend of a ruthless killer|access-date=11 August 2010|date=11 February 2003|work=The Daily Telegraph|first=Anthony|last=Gardner}}</ref> ისტორიული ინფორმაციის გარდა, მუზეუმში სუვენირებიცაა გამოფენილი, მათ შორის: [[ნიღაბი (დასაკრძალი)|დასაკრძალი ნიღბები]], რკინის ნიღაბი და ტყავის ხელთათმანები, რომლებიც პატიმრებს საკუთარი თავისთვის დაზიანებების მიყენებაში ხელს უშლიდა.<ref name="livinglegend" /> მუზეუმში გამოფენილია ნედ კელის დასაკრძალი ნიღაბი, პისტოლეტი და მისი ჯავშნის ასლი.<ref name="nzherald" /><ref>{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/travel/australia/suitcase-of-memories/story-fn3025t0-1225901035094|title=Suitcase of memories|author=Marshall, Catherine|work=The Australian|date=7 August 2010|access-date=10 August 2010}}</ref> მუზეუმში რამდენიმე ტური იმართება: ''ჯალათის ღამის ტური'', რომელშიც მსახიობები ცნობილ და სისასტიკით ცნობილ ჯალათ მაიკლ გეითლის განასახიერებენ<ref>{{cite web|url=http://www.oldmelbournegaol.com.au/the_old_melbourne_gaol/what_s_on|title=What's On – Old Melbourne Gaol|publisher=National Trust of Australia – Victoria|access-date=11 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217232025/http://www.oldmelbournegaol.com.au/the_old_melbourne_gaol/what_s_on|archive-date=17 February 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217232025/http://www.oldmelbournegaol.com.au/the_old_melbourne_gaol/what_s_on|archivedate=17 თებერვალი 2011}}</ref> და ''Watch House Experience'' - ინტერაქტიური წარმოდგენა, რომელში მონაწილეობა დამთვალიერებლებს პატიმრების როლის მორგება შეუძლიათ.<ref name="nzherald">{{cite news|url=http://www.nzherald.co.nz/travel/news/article.cfm?c_id=7&objectid=10659999|title=Monumental Melbourne|author=Balvert-O'Connor, Monique|date=22 July 2010|access-date=10 August 2010|work=The New Zealand Herald}}</ref> [[2010]] წელს მელბურნის ძველი საპყრობილის ''Crime and Justice Experience''-მა ჰობარტში გამართულ ავსტრალიური ტურიზმის დაჯილდოებაზე კულტურული მემკვიდრეობისა და კულტურული ტურიზმის კატეგორიაში გაიმარჯვა.<ref>{{cite news|title=Australia's best attraction named at annual awards|first=Kay|last=O'Sullivan|date=27 February 2010|access-date=11 August 2010|newspaper=The Sydney Morning Herald|url=http://www.smh.com.au/travel/travel-news/australias-best-attraction-named-at-annual-awards-20100224-p2wg.html}}</ref> == ლიტერატურა == *{{cite web|url=http://www.cv.vic.gov.au/stories/felon-families-/9300/felon-families-/|title=Felon families: Stories of women prisoners and their families|work=cv.vic.gov.au|publisher=Arts Victoria and CV Content Contributors|access-date=16 August 2010|first=Diane|last=Gardiner}} *{{cite web|url=http://www.oldmelbournegaol.com.au/old_melbourne_gaol|title=Old Melbourne Gaol|year=2007|publisher=National Trust of Australia – Victoria|access-date=14 August 2010|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528232105/http://www.oldmelbournegaol.com.au/old_melbourne_gaol|archive-date=28 May 2011|df=dmy-all|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110528232105/http://www.oldmelbournegaol.com.au/old_melbourne_gaol|archivedate=28 მაისი 2011}} == რესურსები ინტერნეტში == {{Commons category|Old Melbourne Gaol}} *[http://www.oldmelbournegaol.com.au/ Old Melbourne Gaol website] *[http://overseasattractions.com/pacific/australia/melbourne/old-melbourne-gaol/ Old Melbourne Gaol Guide & Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109133547/http://overseasattractions.com/pacific/australia/melbourne/old-melbourne-gaol/ |date=2016-01-09 }} *https://www.melbourne.vic.gov.au/arts-and-culture/art-outdoors/public-art-melbourne/Pages/tunnerminnerwait-and-maulboyheenner-public-marker.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003195252/https://www.melbourne.vic.gov.au/arts-and-culture/art-outdoors/public-art-melbourne/Pages/tunnerminnerwait-and-maulboyheenner-public-marker.aspx |date=2020-10-03 }} {{Clear}} == სქოლიო == {{სქოლიოს სია}} [[კატეგორია:გაუქმებული ციხეები მელბურნში]] [[კატეგორია:მელბურნის მუზეუმები]] [[კატეგორია:საპყრობილე-მუზეუმები ავსტრალიაში]] [[კატეგორია:1845 წელს დაარსებულები ავსტრალიაში]] [[კატეგორია:მელბურნის ღირსშესანიშნაობები]] hwhf9k213b01zmfs9uzbw130bq6aa76 0 521009 5412198 4548031 2026-06-13T05:00:38Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412198 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი|სახელი=ლიაკათ ალი ხანი <br /> [[ურდუ ენა|ურდუ]] لیاقت علی خان|მემკვიდრე2=[[მუჰამედ ზაფრულა ხანი]]|პროფესია=იურისტი|განათლება=[[ალიგარჰი]]ს მუსლიმური უნივერსიტეტი<br />[[ოქსფორდის უნივერსიტეტი]]|მეუღლე=[[რაანა ლიაქათ ალი ხანი]]|პარტია=მუსლიმთა ლიგა<br />ინდოეთის მუსლიმთა ლიგა|გარდაცვალების ადგილი=[[რავალინდი]], დასავლეთ [[პენჯაბი]], [[პაკისტანი]]|გარდაცვალების თარიღი=[[17 ოქტომბერი]], [[1951]] (56 წლის)|დაბადების ადგილი=[[კარნალი]],[[პენჯაბი]], [[ბრიტანეთის ინდოეთი]]|დაბადების თარიღი=[[1 ოქტომბერი]] [[1895]]|პრემიერ-მინისტრი=თვითონ|სურათი=Liaquat Ali Khan 1945.jpg|თანამდებობა დაიკავა2=[[15 აგვისტო]], [[1947]]|თანამდებობა დატოვა2=[[27 დეკემბერი]], [[1947]]|რიგი2={{დროშა|პაკისტანი}}ს საგარეო საქმეთა მინისტრი|მემკვიდრე=[[ხავაჯა ნაზიმუდინი]]|მონარქი=[[ჯორჯ VI]]|თანამდებობა დაიკავა=[[15 აგვისტო]], [[1947]]|თანამდებობა დატოვა=[[16 ოქტომბერი]], [[1951]]|წარწერა სურათის ქვეშ=ლიაკათ ალი ხანი 1945 წელს|რიგი={{დროშა|პაკისტანი}}ს 1-ლი პრემიერ-მინისტრი|რელიგია=[[ისლამი]]}} '''ლიაკათ ალი ხანი''' ([[ურდუ ენა|ურდუ]]: '''لیاقت علی خان  ''' დ. 1 ოქტომბერი, 1895, კარნალი, [[პენჯაბის შტატი|პენჯაბი,]] [[ბრიტანეთის ინდოეთი]] — 16 ოქტომბერი, 1951, [[რავალპინდი]], [[პენჯაბის შტატი|პენჯაბი]], [[პაკისტანი]]) —<nowiki/>[[პაკისტანი|პაკისტანის]] სახელმწიფო მოღვაწე, [[პაკისტანი|პაკისტანის]] პირველი პრემიერ -მინისტრი (1947—1951), [[მუჰამედ ალი ჯინა|მუჰამედ ალი ჯინას]] თანამოაზრე.<ref>[https://www.thenews.com.pk/print/731022-tributes-paid-to-liaquat-ali-khan-on-his "Tributes paid to Liaquat Ali Khan on his death anniversary".] ''The News International''. 18 October 2020. Retrieved 27 February 2021.</ref> == ბიოგრაფია == === ბრიტანეთის ინდოეთში === დაიბადა კეთილშობილ [[ისლამი|მუსლიმთა]] ოჯახში, რომელიც დიდი პატივისცემით სარგებლობდა ადგილობრივ მოსახლეობასა და [[გაერთიანებული სამეფო|ბრიტანეთის]] მთავრობას შორის. ოჯახის მფლობელობაში გახლდათ  300 სოფელი, მათ შორის 60 კარნალში. მიწის საკუთრება ვრცელდებოდა აღმოსავლეთ [[პენჯაბის პროვინცია|პენჯაბსა]] და "გაერთიანებულ პროვინციებზე". ოჯახი დიდ პატივს სცემდა [[ინდოელები|ინდოელ]] [[მუსლიმი|მუსლიმ]] მოაზროვნეს და ფილოსოფოსს [[საიდ აჰმად ხანი|საიდ აჰმად ხანს]].<ref>Kazmi, Muhammad Raza (2003). [https://books.google.ge/books?id=xBduAAAAMAAJ&redir_esc=y ''Liaquat Ali Khan: His Life and Work''.] Oxford University Press. p. xv. [[ISBN]] <bdi>[[:en:Special:BookSources/978-0-19-579788-6|978-0-19-579788-6]]</bdi>.</ref> მამას სურდა, რომ  ვაჟიშვილს განათლება მიეღო [[დიდი ბრიტანეთის სამეფო|ბრიტანეთის]] საგანმანათლებლო სისტემაში. 1918 წელს მან დაამთავრა მუჰამედის ანგლო-აღმოსავლური კოლეჯი, ახლანდელი [[ალიგარჰი|ალიგარჰის]] [[მუსლიმი|მუსლიმური]] უნივერსიტეტი,  მიიღო [[ბაკალავრიატი|ბაკალავრის]] ხარისხი პოლიტიკურ მეცნიერებებსა და  სამართალში. 1921 წელს დაამთავრა [[ოქსფორდის უნივერსიტეტი|ოქსფორდის უნივერსიტეტის]] ექსტერის კოლეჯი ბრინჯაოს მედლით. როგორც [[ოქსფორდის უნივერსიტეტი|ოქსფორდის]] ასპირანტი,  აქტიურ მონაწილეობას ღებულობდა სტუდენტურ კავშირებში, იგი აირჩიეს „მეჯლისის“ (სტუდენტური კავშირი, რომელიც დაარსდა [[ინდოეთი|ინდოელი]] [[მუსლიმი]] სტუდენტების მიერ უნივერსიტეტში მათი უფლებების დასაცავად )საპატიო ხაზინადარად.<ref>Kazmi, Muhammad Raza (2003). [https://books.google.ge/books?id=xBduAAAAMAAJ&pg=PA3&redir_esc=y ''Liaquat Ali Khan: His Life and Work''.] Oxford University Press. pp. 3–4. [[ISBN]] [[:en:Special:BookSources/978-0-19-579788-6|<bdi>978-0-19-579788-6</bdi>.]]</ref> ლიაკათ ალი ხანი, განათლებით  იურისტი, 1922 წელს ადვოკატთა კოლეგიის წევრი გახდა  და  საკუთარი იურიდიული პრაქტიკა დაიწყო.<ref>Ziauddin Ahmad (1970). [https://books.google.ge/books?id=0zsuAAAAMAAJ&q=liaquat+ali+khan+round+table&r ''Liaquat Ali Khan, leader and statesman''.] Islamabad, Pakistan: Oriental Academy, 1970.</ref> 1923 წელს იგი  <nowiki/>[[ინდოეთი|ინდოეთში]] დაბრუნდა. თავდაპირველად  [[ინდოეთის ეროვნული კონგრესი|ინდოეთის ეროვნულ კონგრესთან]] თანამშრომლობდა  და შეთავაზებაც კი მიიღომ რომ გაწევრიანებულიყო, მაგრამ [[ჯავაჰარლალ ნერუ|ჯავაჰარალალ ნერუსთან]] შეხვედრის შემდეგ მისი შეხედულებები შეიცვალა და შეუერთდა [[ისლამი|მუსლიმთა]] ლიგას. 1926 წელს იგი „გაერთიანებული პროვინციებიდან”, აირჩიეს საკანონმდებლო საბჭოში ხოლო 1932 წელს —თავმჯდომარის მოადგილედ.  ლიაკათ ალი ხანი, ცდილობდა ხშირად წამოეწია ის პრობლემები, რასაც [[მუსლიმები]] აწყდებოდნენ გაერთიანებულ პროვინციებში. ლიაკათ ალი ხანმა აკადემიკოს [[ზიაუდინ აჰმედი|ზიაუდინ აჰმედთან]] ერთად მთელი ძალისხმევა მიმართა [[მუსლიმები|მუსლიმური]] სტუდენტური კავშირებიდან ერთიანი სტუდენტური საბჭოს შესაქმნელად. საბოლოოდ, [[ისლამი|მუსლიმთა]] უფლებების ძლიერმა პროპაგანდამ მას ეროვნული ცნობადობა მოუტანა. 1936 წელს ლიაკათი გახდა [[მუსლიმური ლიგა|მუსლიმთა ლიგის]] რეორგანიზაციის ერთ -ერთი მთავარი ინიციატორი,  მისი საპატიო გენერალური მდივანი და ამ პარტიის ლიდერის მოადგილე,  ასევე იყო პარტიული გამოცემა "განთიადის" დირექტორი. 1940 წელს იგი გახდა ქვეყნის ცენტრალური საკანონმდებლო ასამბლეის წევრი, რომელიც იმ დროს  [[დიდი ბრიტანეთის სამეფო|დიდი ბრიტანეთის]] კოლონიას წარმოადგენდა.1946 წელს ლიაკათი მუსლიმთა ლიგის ლიდერი გახდა. 1947 წლის 15 აგვისტოს ლიაკათ ალი ხანი დაინიშნა [[პაკისტანი|პაკისტანის]] ახალი სახელმწიფოს პრემიერ მინისტრად, რომელიც რელიგიური ნიშნით გამოეყო ყოფილ [[ბრიტანეთის ინდოეთი|ბრიტანეთის ინდოეთს]]. ამ პერიოდში  მუსულიმთა ლიგის პოზიციები სერიოზულად შეირყა დასავლეთ [[პაკისტანი|პაკისტანში]] სოციალისტებისა და აღმოსავლეთ [[პაკისტანი|პაკისტანის]] [[კომუნიზმი|კომუნისტების]] მოქმედებით. მთავრობის საქმიანობის ძირითადი მიმართულებას წარმოადგენდა ქვეყანაში საგანმანათლებლო ინფრასტრუქტურის შექმნა მეცნიერებისა და ტექნოლოგიის შემდგომი განვითარებისათვის. მთავრობამ საფუძველი ჩაუყარა სინდის უნივერსიტეტის დაარსებას და გააგრძელა [[ინდოეთი|ინდოეთიდან]] [[პაკისტანი|პაკისტანში]] [[მუსლიმი]] მეცნიერებისა და ინჟინრების მოწვევის პოლიტიკა. [[ფაილი:Nawabzada Liaquat Ali Khan President Truman.jpg|მარცხნივ|მინი|ლიაკათ ალი ხანი და [[ჰარი ტრუმენი]]]] პრემიერ-მინისტრმა  ეკონომიკის დაგეგმის ხუთწლიანი სისტემა შემოიღო, რომელიც  კადრების ნაკლებობის გამო ვერ განხორციელდა. მალე ეკონომიკური პოლიტიკა დამოკიდებული გახდა [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებზე]] და აღებული იქნა   თავისუფალი საბაზრო ეკონომიკის კურსი მთავრობის ჩარევის გარეშე. 1949 წელს პრემიერ -მინისტრმა [[პაკისტანი|პაკისტანის]] დამფუძნებელ კრებაზე ინიციირება გაუკეთა  რეზოლუციის განხილვას " მიზნების განსაზღვრის შესახებ", რომლის მიხედვითაც გამოაცხადა  <nowiki/>[[ისლამი|ისლამური]] რესპუბლიკის შექმნის გზა, რაც   გახდა ქვეყნის მომავალი [[კონსტიტუცია|კონსტიტუციის]]  საფუძველი. 1947-1949 წლებში  დაიწყო ომი მეზობელ [[ინდოეთი|ინდოეთთან]] სადავო ტერიტორიებთან დაკავშირებით. ამავე დროს, ლიაკათ ალი ხანი ცდილობდა მოეგვარებინა კონფლიქტი [[მუსლიმები|მუსლიმებსა]] და [[ინდუსები|ინდუსებს]] შორის, ასევე გადაეჭრა [[ავღანეთი|ავღანეთთან]] ეთნიკური [[პუშტუნები|პუშტუნებით]] დასახლებული  სასაზღვრო ზონის პრობლემი. პოლიტიკოსი იცავდა იმ თვალსაზრისს, რომ მეტი აქცენტი უნდა გაკეთებულიყო სიტუაციის მოგვარების მკაცრ დიპლომატიურ მიდგომაზე და არა სამხედროზე, როგორც ჯინას გენერალ გუბერნატორი  ვარაუდობდა. თანდათანობით, [[პაკისტანი|პაკისტანსა]] და [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებს]] შორის ურთიერთობა გაუარესდა, რადგან [[ამერიკელები|ამერიკელებმა]] წამოიწყეს რთული დიპლომატიური თამაში, რომლის მიხედვით ცდილობდნენ [[ინდოეთი]] ჩაერთოთ საგარეო პოლიტიკის დოქტრინის ორბიტაზე, შედეგად, ხანმა მოითხოვა [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებული შტატების]] სამხედრო ბაზების ქვეყნიდან გაყვანა, რაც უკიდურესად უსიამოვნო სიურპრიზი იყო პრეზიდენტ [[ჰარი ტრუმენი|ტრუმენისთვის]]. მაშინაც კი, ზოგიერთი ცნობით, ამერიკულმა სპეცსამსახურებმა დაიქირავეს [[პუშტუნები|პუშტუნი]] მკვლელები, დაპირდნენ [[ავღანელები|ავღანელ]] [[პუშტუნები|პუშტუნებს]], რომ შექმნიდნენ ერთიანი სახელმწიფო პუშტუნისტანს. იმავდროულად, [[პაკისტანი|პაკისტანის]] მთავრობის მეთაურმა დაიწყო მჭიდრო ურთიერთობების განვითარება [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირთან]], [[ჩინეთი|ჩინეთთან]], [[პოლონეთი|პოლონეთთან]] და [[ირანი|ირანთან]]. მან ოფიციალური მოსაწვევები გაუგზავნა ქვეყანას [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირის]] ლიდერ [[იოსებ სტალინი|იოსებ სტალინს]] და [[პოლონელები|პოლონელ]] ლიდერს [[ვლადისლავ გომულკა|ვლადისლავ გომულკას]]. 1948 წელს [[პაკისტანი|პაკისტანმა]] დაამყარა დიპლომატიური ურთიერთობა [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|სსრკ]] -სთან, ხოლო 1950 წელს [[ჩინეთი|ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკასთან,]] იმავე წელს ხელი მოეწერა [[ლიაკვატა-ნერუს პაქტი|ლიაკვატა-ნერუს პაქტს]] ორმხრივ ურთიერთობებში დაძაბულობის შესამცირებასა და რელიგიური უმცირესობების დაცვაზე საზღვრის ორივე მხარეს.<ref>Aminv, Shahid M. (17 October 2010). [https://www.dawn.com/news/573082/the-foreign-policy-of-liaquat-ali-khan-2 "The foreign policy of Liaquat Ali Khan]". [[:en:Dawn (newspaper)|''Dawn''.]] Retrieved 31 January2012.</ref> ამავდროულად, გაუარესდა ურთიერთობა კაბინეტის ხელმძღვანელსა და სამხედროებს შორის, რომლებიც უკმაყოფილო იყვნენ მისი დიპლომატიური მიდგომით [[ინდოეთი|ინდოეთთან]] ტერიტორიული დავის გადაწყვეტისას. შედეგად, გამოცხადდა სამხედრო გადატრიალების მცდელობა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გენერალური შტაბის უფროსი, გენერალ -მაიორი [[აქბარ ხანი]], [[პაკისტანი|პაკისტანის]] კომუნისტური ლიდერის [[ფაიზ აჰმად ფეიზი|ფაიზ აჰმად ფეიზის]] მხარდაჭერით. სამხედრო პოლიციამ მასობრივი დაპატიმრებები განახორციელა სამხედროებს შორის.14 -ზე მეტ ოფიცერს ბრალი წაუყენეს გადატრიალების ორგანიზებაში. დაკავებულები გასაიდუმლოებულად გაასამართლეს და მიუსაჯეს ხანგრძლივი პატიმრობა. == მკვლელობა და ხსოვნა == 1951 წლის 16 ოქტომბერს, 56 წლის ლიაკათ ალი ხანს [[რავალპინდი|რავალპინდის]] პარკში გამართულ მიტინგზე ორჯერ ესროლეს. მსროლელი იყო [[ავღანეთი|ავღანელი]] ფანატიკოსი შაად აქბარი, რომელიც მესაზღვრეებმა ადგილზე მოკლეს. ლიაკათ ალი ხანის მკვლელობის მოტივები არ გამოვლენილა. 2006 წელს გაშიფრული დოკუმენტები ნათელს ჰფენს [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებული შტატების]] როლს ამ დანაშაულის ორგანიზებაში.<ref>Zaidi, Syed Mohammad Zulqarnain (2010). [http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/4.%20THE%20ASSASSINATION.pdf "The Assassination of Prime minister Liaquat Ali Khan: The Fateful Journey]" (PDF). ''Pakistan Journal of History and Culture''. '''XXXI''' (1).</ref><ref>[https://www.dawn.com/news/281990 "Liaquat Bagh adds to its gory history".] ''[[:en:Dawn (newspaper)|Dawn]]''. 28 December 2007. Retrieved 24 November 2018.</ref> მისი ტრაგიკული გარდაცვალების შემდეგ პოლიტიკოსმა მიიღო შაჰიდ-მილათის, ანუ ერის მოწამის საპატიო წოდება. ის დაკრძალეს [[კარაჩი|კარაჩიში]], ჯინას [[მავზოლეუმი|მავზოლეუმში]]. მუნიციპალურ პარკს, სადაც ის მოკლეს, ეწოდა ლიაკათის ბაღი მის საპატივცემოდ. 2007 წლის დეკემბერში სწორედ იქ მოკლეს [[პაკისტანი|პაკისტანის]] პრემიერ მინისტრი [[ბენაზირ ბჰუტო]].<ref>Khuhro, Zarrar (27 December 2010). [https://tribune.com.pk/story/93713/unexplained-assassinations "Unexplained assassinations, Benazir's assassination changed Pakistan's future, but there are others that have altered the course of history]". ''[[:en:The Express Tribune|The Express Tribune]]''. Retrieved 24 November 2018.</ref> == სქოლიო == [[კატეგორია:დაბადებული 1 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1895]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 17 ოქტომბერი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1951]] [[კატეგორია:პაკისტანის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] brdvea4sw81mdjnhxtpqdaivldcsvcf 0 534733 5411921 4909082 2026-06-12T13:52:42Z Ziv 166415 ([[c:GR|GR]]) [[File:Lili Reinhart & Cole Sprouse (48478655701) (cropped).jpg]] → [[File:Lili Reinhart, 2019 (cropped).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr, misleading name 5411921 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება |ფოტო = Lili Reinhart, 2019 (cropped).jpg |წარწერა = ლილი პაულინა რეინჰარტი | დაბთარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1996|9|13}} | დაბადგილი = [[კლივლენდი|კლივლენდი]], [[ოჰაიო]] | მოქალაქეობა = {{დროშა|აშშ}} | ალმა-მატერი =| საქმიანობა = მსახიობი | აქტიურობის წლები = 2010-დან დღემდე |სახელი=ლილი პაულინა რეინჰარტი|ეთნიკური წარმომავლობა=[[გერმანელი]]|მშობსახელი=Lili Pauline Reinhart}} '''ლილი პაულინა რეინჰარტი''' ({{lang-en|}}Lili Pauline Reinhart; დ. [[13 სექტემბერი]], [[1996]]) <ref name="Editors">{{Cite web|date=June 26, 2018|title=Lili Reinhart Biography|url=https://www.biography.com/actor/lili-reinhart|access-date=June 21, 2019|publisher=[[Biography.com]]}}</ref> — ამერიკელი მსახიობი. იგი ცნობილია, როგორც [[ბეტი კუპერი|ბეტი კუპერის]] როლის შემსრულებელი, [[CW|The CW]] თინეიჯერული დრამის სერიალში ''[["Riverdale"]]'' (2017-დან დღემდე) და როგორც [[ლორენე სკაფარია|ანაბელი]] ლორენ სკაფარიას შავ, კომედიურ, კრიმინალურ, დრამა ფილმში ''[[Hustlers (ფილმი)|Hustlers]]'' (2019). 2020 წელს მან განასახიერა [[გრეის თაუნი]] ''[[ქიმიური გულები|Chemical Hearts-]]''ში, ფილმში, რომელიც გადაღებულია [[კრისტალ საზერლენდი|კრისტალ საზერლენდის]] ნოველის ''[[ჩვენი ქიმიური გულები|"ჩვენი ქიმიური გულების]]"'' მიხედვით. == ადრეული ცხოვრება == რაინჰარტი დაიბადა [[კლივლენდი|კლივლენდში]] ([[ოჰაიო|ოჰაიოში]]) და გაიზარდა ახლომდებარე ქალაქ [[Bay Village, ოჰაიო|ბეი ვილიჯში]]. <ref name="Editors"/> <ref>{{Cite news|last=Kaseko|first=Baraka|title=Lili Reinhart and Camila Mendes on the 5 things they miss about their own Riverdales|work=The A.V. Club|url=https://www.avclub.com/lili-reinhart-and-camila-mendes-on-the-5-things-they-mi-1819440587|access-date=October 14, 2017}}</ref> იგი გერმანული და ფრანგული სისხლის მატარებელია, თუმცა განაცხადა, რომ მისი [[გვარი]] გერმანული წარმოშობისაა. <ref>{{Cite tweet|date=July 4, 2014|title=Well I'm German and French so I don't care who wins.|access-date=August 1, 2020}}</ref> <ref>{{Cite tweet|date=July 13, 2014|title=@_42edu Germany because I'm German. (Hence my last name: Reinhart) haha|access-date=August 1, 2020}}</ref> მან განსაკუთრებული სიყვარული სიმღერის, მსახიობობისა და ცეკვის მიმართ 10 წლის ასაკში გამოხატა და დედას სთხოვა გამგზავრებულიყვნენ [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკში]], გასტროლებისთვის. <ref name="Seventeen">{{Cite web|url=https://www.seventeen.com/about/a10392332/12-things-you-def-didnt-know-about-lili-reinhart-from-riverdale/|title=Lili Reinhart Says "Riverdale" Helped Pull Her Out Of Her Depression|date=October 17, 2017|access-date=December 27, 2018}}</ref> 18 წლის ასაკში რეინჰარტი სამსახიობო კარიერის გასაგრძელებლად და საცხოვრებლად [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] გადავიდა. ხუთი თვის შემდეგ თითქმის უარიც კი თქვა მის პროფესიაზე. <ref name="Seventeen" /> == კარიერა == რეინჰარტმა მონაწილეობა მიიღო სატელევიზიო გადაცემაში ''[[მეცნიერული!|"Scientastic"]]'' (2010) და სატელევიზიო სერიალში ''[[კანონი და წესრიგი: სპეციალური მსხვერპლთა განყოფილება|კანონი და წესრიგი: სპეციალური მსხვერპლის განყოფილება]]'' (2011). <ref name="L&O:SVU-Lilith-Scientastic!">{{Cite web|url=https://www.cleveland.com/westshoresun/2011/12/bay_village_student_lands_role.html|title=Bay Village student lands role on "Law & Order: SVU"|work=Cleveland.com|date=December 1, 2011|access-date=March 19, 2020}}</ref> მან ასევე ითამაშა ფილმებში: ''Lilith'' (2011), ''[[არ ქნევა, მაგრამ დაიხრჩო (2012 ფილმი)|Not Waving but Drowning]]'' (2012), ''[[ზაფხულის მეფეები|The Kings of Summer]]'' (2013), ''Gibsonburg'' (2013), ''[[სამუდამოდ დასასრული|სამუდამო დასასრული]]'' (2013), ''[[მისის სტივენსი|მის სტივენსი]]'' (2016) და ''[[კარგი მეზობელი (ფილმი)|კარგი მეზობელი]]'' (2016). ). <ref name="Forever's-End-Galveston-Miss-Stevens-Not-Waving-But-Drowning-The-First-Hope-The-Good-Neighbor-The-Kings-of-Summer">{{Cite web|url=https://www.popsugar.com/entertainment/What-Movies-TV-Shows-Has-Lili-Reinhart-Been-45357342?stream_view=1#photo-45357918|title=If You Thought Lili Reinhart's Acting Career Began With Riverdale, Think Again|work=Popsugar|date=October 24, 2018|access-date=April 29, 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.bustle.com/p/who-plays-betty-veronica-on-riverdale-camila-mendes-lili-reinhart-will-be-your-new-favorite-duo-33226|title=Who Plays Betty & Veronica On 'Riverdale'? Camila Mendes & Lili Reinhart Will Be Your New Favorite Duo|date=January 26, 2017|access-date=February 19, 2017}}</ref> 2016 წლის 9 თებერვალს, რეინჰარტი დაამტკიცეს [[ბეტი კუპერი|ბეტი კუპერის]] როლში, [[CW|The CW-]]<nowiki/>ის თინეიჯერული დრამის სატელევიზიო სერიალში ''[[რივერდეილი (ტელესერიალი)|Riverdale]]'', რომელიც დაფუძნებულია [[Archie Comics|Archie Comics-]]<nowiki/>ის პერსონაჟებზე. სერიალის შემქმნელი, [[რობერტო აგირე-საკასა|რობერტო აგირე-საკასა,]] თავდაპირველად, ამ როლის მინიჭებას [[კირნან შიპკა|კირნან შიპკასთვის]] აპირებდა, ვინაიდან იგი აღაფრთოვანა მისმა უნარებმა სერიალში ''[[Mad Men|"Mad Men"]]''. <ref>{{Cite news|last=Highfill|first=Samantha|date=October 12, 2018|title=''Riverdale'' showrunner originally thought of ''Sabrina'' star Kiernan Shipka for role of Betty|work=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/tv/2018/10/12/riverdale-sabrina-kiernan-shipka-betty/|access-date=March 4, 2021}}</ref> რეინჰარტმა როლისთვის ორჯერ გაიარა აუდიცია. ჯერ გაუგზავნა აუდიტის ფირი ჩრდილოეთ კაროლინას სახლიდან, ერთი თვის შემდეგ კი პირადად გამოცხადდა შესარჩევ ტურზე. <ref>{{Cite news|last=Weiss|first=Suzannah|date=November 28, 2017|title=Lili Reinhart Tells "Riverdale" Audition Story in a Red Dress and Heels|work=[[Teen Vogue]]|url=https://www.teenvogue.com/story/lili-reinhart-riverdale-audition-story-red-dress-heels|access-date=March 4, 2021}}</ref> სერიალის პრემიერა [[2017|2017 წლის]] [[26 იანვარი|26 იანვარს]] შედგა, [[2021|2021 წლის]] [[თებერვალი|თებერვალში]] კი, მეექვსე სეზონით განახლდა. მანამდე რეინჰარტი მუშაობდა [[Fox Broadcasting Company|Fox-]]<nowiki/>ის კომპანიაში. [[2017|2017 წელს]] რეინჰარტი გადაიღეს ''[[გალვესტონი (ფილმი)|გალვესტონში]]'', [[ნიკ პიცოლატო|ნიკოლას პიზოლატოს]] [[2010|2010 წლის]] ამავე სახელწოდების რომანის მიხედვით. <ref>{{Cite news|last=Keslassy|first=Elsa|date=November 2, 2016|title=AFM: Melanie Laurent to Direct Ben Foster, Elle Fanning in English-Language Debut 'Galveston'|work=Variety|url=https://variety.com/2016/film/news/afm-melanie-laurent-to-direct-ben-foster-elle-fanning-in-english-language-debut-galveston-1201907349/|access-date=September 10, 2017}}</ref> ფილმში, რომლის რეჟისორია [[მელანი ლორანი]], რეინჰარტი განასახიერებს ტიფანის, გოგონას, რომელიც მცირე ასაკში იშვილეს. ფილმის პრემიერა შედგა [[სამხრეთით სამხრეთ-დასავლეთით|South by Southwest-]] ში [[2018|2018 წლის]] [[10 მარტი|10 მარტს]] და გადაეცა [[შეზღუდული თეატრალური გამოშვება]] [[RLJE ფილმები|RLJE Films-]]<nowiki/>ის მეშვეობით, [[2018|2018 წლის]] [[19 ოქტომბერი|19 ოქტომბერს.]] ''გალვესტონმა'' მიიღო სხვადასხვაგვარი კრიტიკული მიმოხილვა და მხოლოდ $190,320 გამოიმუშავა. რეინჰარტი შეუერთდა ლორენ სკაფარიას ''[[Hustlers (ფილმი)|Hustlers-]]''ის მსახიობებს, [[2019|2019 წლის]] [[მარტი|მარტში]]. <ref name="Hustlers">{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/03/cardi-b-lili-reinhart-keke-palmer-julia-stiles-constance-wu-jennifer-lopez-hustlers-1202578260/|title='Hustlers': Cardi B, Lili Reinhart, Keke Palmer & Julia Stiles Join Constance Wu & Jennifer Lopez In Avenging Strippers Pic|work=[[Deadline Hollywood]]|date=March 19, 2019|access-date=March 18, 2020}}</ref> რეინჰარტმა განასახიერა ანაბელი, "ჯგუფის ბავშვი", ყოფილი სტრიპტიზიორი, რომელიც უერთდება რამონასა და მის ეკიპაჟს, ნარკოტიკების მოსაპოვებლად და მათი [[უოლ-სტრიტი|უოლ სტრიტის]] კლიენტების გასაძარცვად. <ref>{{Cite news|last=Bailey|first=Jessica|title=The Hustle and Bustle of Being Lili Reinhart|work=Grazia Australia|url=https://graziamagazine.com/articles/lili-reinhart-hustlers-interview/|access-date=March 4, 2021}}</ref> რეინჰარტმა აღწერა თავისი პერსონაჟის ესთეტიკა, როგორც "სუფთა [[ჰანა მონტანა]] ". <ref>{{Cite news|last=Jones|first=Isabel|date=September 6, 2019|title=Lili Reinhart Refused to Wear This 2013 Trend in Hustlers|work=InStyle|url=https://www.instyle.com/news/lili-reinhart-hustlers-trends|access-date=March 4, 2021}}</ref> ''[[Hustlers]]-''ის პრემიერა შედგა [[ტორონტოს საერთაშორისო კინოფესტივალი|ტორონტოს საერთაშორისო კინოფესტივალზე]] [[2019|2019 წლის]] [[7 სექტემბერი|7 სექტემბერს]], <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/toronto-film-festival-joker-ford-v-ferrari-hustlers-lineup-1203275868/|title=Toronto Film Festival: 'Joker,' 'Ford v Ferrari,' 'Hustlers' Among Big Premieres|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=July 23, 2019|access-date=July 23, 2019}}</ref> და გამოვიდა კინოთეატრში, შეერთებულ შტატებში, მომდევნო კვირას. <ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/04/jennifer-lopez-hustlers-release-date-stx-1202596257/|title=Jennifer Lopez-Starring 'Hustlers' Film Gets September Release Date From STX|work=[[Deadline Hollywood]]|date=April 15, 2019|access-date=April 15, 2019}}</ref> ფილმმა მიიღო დადებითი შეფასებები მსოფლიო მასშტაბით<ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/hustlers_2019|title=Hustlers (2019)|work=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=February 28, 2021}}</ref> და მოიპოვა $157,6 მილიონი. <ref name="BOM">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=hustlers.htm|title=Hustlers (2019)|access-date=January 21, 2019}}</ref> იმავე წელს, რეინჰარტი გამოჩნდა [[ელიზაბეტ ბენქსი|ელიზაბეტ ბენქსის]] ''[[ჩარლის ანგელოზები (2019 ფილმი)|ჩარლის ანგელოზების]]'' (2019) შუა სცენაზე. <ref name="Charlies-Angels">{{Cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2019-11-15/charlies-angels-end-credits-elizabeth-banks|title=Elizabeth Banks explains the 'Charlie's Angels' end credits cameos and what girl power looks like in 2019|date=November 15, 2019|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=August 16, 2020}}</ref> [[2019|2019 წლის]] [[ივნისი|ივნისში]] გამოცხადდა, რომ რეინჰარტი ითამაშებდა [[Amazon Studios|ამაზონის სტუდიის]] რომანტიკულ დრამა ფილმში „ ''[[ქიმიური გულები]]'' “, ქალის როლში, რომლის სცენარსტი და რეჟისორი იყო [[რიჩარდ ტანი]] და ეფუძნება [[2016|2016 წლის]] [[კრისტალ საზერლენდი|კრისტალ საზერლენდის]] [[რომანი|რომანს]] „ ''[[ჩვენი ქიმიური გულები]]'' “. <ref name="Chemical-Hearts">{{Cite web|date=June 14, 2019|title=Lili Reinhart To Star & Executive Produce Amazon Studios' Coming-Of-Age Drama 'Chemical Hearts'|url=https://deadline.com/2019/06/lili-reinhart-to-star-executive-produce-amazon-studios-coming-of-age-drama-chemical-hearts-1202632667/|access-date=March 18, 2020|work=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> რეინჰარტი თამაშობდა გრეის თაუნსის, ფიზიკურად შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე საშუალო სკოლის მოსწავლის როლს, რომელსაც შეუყვარდება სასკოლო გაზეთის მწერალი ჰენრი პეიჯი. <ref name="Chemical-Hearts" /> <ref name="Rearick">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/3127619/lili-reinhart-executive-produce-amazon-movie-chemical-hearts/|title=Lili Reinhart Will Executive Produce And Star In Your Next YA Obsession|work=[[MTV News]]|date=June 14, 2019|access-date=March 18, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115033106/http://www.mtv.com/news/3127619/lili-reinhart-executive-produce-amazon-movie-chemical-hearts/|archivedate=ნოემბერი 15, 2019}}</ref> ფილმი გამოვიდა [[2020|2020 წლის]] [[21 აგვისტო|21 აგვისტოს]], [[Amazon Prime ვიდეო|Amazon Prime Video-]] ზე და მიიღო არაერთგვარი მიმოხილვა. [[2020|2020 წლის]] [[მაისი|მაისში]], რეინჰარტმა გაახმოვანა ბელა-ელა, "... ცბიერი მდიდარი [გოგონა]" ''[[სიმფსონები|სიმფსონების]]'' ეპიზოდში " [[საძულველი რვა წლის ბავშვები|საზიზღარი რვა წლის ბავშვები]] ". <ref name="Simpsons1">{{Cite news|last=Highfill|first=Samantha|date=May 4, 2020|title=The women of ''Riverdale'' guest star on ''The Simpsons'' in exclusive first look|work=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/tv/riverdale-the-simpsons-lili-reinhart-camila-mendes-madelaine-petsch-photo/|access-date=March 4, 2021}}</ref> [[2021|2021 წლის]] [[მარტი|მარტში]] გამოცხადდა, რომ რეინჰარტი ითამაშებდა [[ვანური კაჰიუ|ვანური კაჰიუს]] ''პლიუს/ მინუსში.'' რეინჰარტი განასახიერებს ნატალის, კოლეჯის სტუდენტს, რომლის ცხოვრებაც ორ პარალელურ რეალობად გადაიზარდა კოლეჯის დამთავრების წინა დღეს. ერთ რეალობაში, ის დაორსულდება და თინეიჯერმა უნდა იხელმძღვანელოს დედობაზე; მეორეში ის გადადის [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] კარიერის გასაგრძელებლად. [[2021|2021 წლის]] [[ივნისი|ივნისში]], რეინჰარტის პროდიუსერულმა კომპანიამ, Small Victory Productions, ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას Amazon Studios-თან. <ref name="Small Victory Productions-1">{{Cite web|last=Kroll|first=Justin|date=June 7, 2021|title=Lili Reinhart's Small Victory Productions Signs First Look Deal With Amazon Studios For Film And TV|url=https://deadline.com/2021/06/lili-reinharts-small-victory-productions-first-look-deal-amazon-studios-1234770283/|access-date=June 20, 2022}}</ref> Small Victory Productions შეიმუშავებს ორიგინალურ და ადაპტირებულ კონტენტს კინოსა და ტელევიზიისთვის, ფოკუსირებული იქნება თანამედროვე, ახალგაზრდულ კონტენტზე, რაც აღნიშნავს მრავალფეროვნებასა და ინკლუზიურობას, ასევე მხარს უჭერს ახალი ტიპის ვოკალუს. <ref name="Small Victory Productions-1" /> <ref name="Small Victory Productions-2">{{Cite web|last=Welk|first=Brian|date=June 7, 2021|title=''Riverdale'' Star Lili Reinhart Signs First Look Film and TV Deal With Amazon|url=https://www.thewrap.com/riverdale-lili-reinhart-first-look-film-tv-deal-amazon/|access-date=June 20, 2022}}</ref> == სხვა მიღწევები == [[2019|2019 წლის]] [[ოქტომბერი|ოქტომბერში]], რეინჰარტი გამოცხადდა [[ამერიკან ექსპრესი|American Express-]] ის ელჩად, მისი AmexGreen Card-ის გამოშვებისთვის. <ref>{{Cite web|last1=Gillespie|first1=Katherine|url=https://www.papermag.com/lili-reinhart-interview-hustlers-2641154783.html|title=Interview: Lili Reinhart Talks Poetry, Hustlers' Hair Pouf|work=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=October 29, 2019|access-date=November 2, 2020}}</ref> <ref name="LRAmexGreenCardArticle">{{Cite web|url=https://www.greenmatters.com/p/lili-reinhart-amex-green-card|title=Lili Reinhart's Advice for Empowering Youth: 'Stay Informed'|last1=Hirsh|first1=Sophie|work=GreenMatters|access-date=January 16, 2020}}</ref> იმავე თვეში, რეინჰარტი გახდა [[Გარეკანის გოგონა|CoverGirl-]] ის კორესპონდენტი და ელჩი. <ref name="LRNewFaceOfCoverGirlAllure">{{Cite web|url=https://www.allure.com/story/lili-reinhart-covergirl-ambassador|title=Lili Reinhart Is the New Face of CoverGirl|work=[[Allure (magazine)|Allure]]|date=October 30, 2019|access-date=January 16, 2020}}</ref> <ref name="LRNewAmbassadorForCoverGirlElle">{{Cite web|url=https://www.elle.com/beauty/makeup-skin-care/a29637385/lili-reinhart-covergirl-ambassador/|title=Lili Reinhart Is CoverGirl's Newest Ambassador|work=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=October 30, 2019|access-date=January 16, 2020}}</ref> [[2020|2020 წლის]] [[სექტემბერი|სექტემბერში]] რეინჰარტმა გამოუშვა პოეზიის წიგნი სახელწოდებით "''ცურვის გაკვეთილები, ლექსები"'' . <ref name="Lili-Reinhart-Swimming-Lessons-Book-Description">{{Cite book|title=Swimming Lessons: Poems|url=https://archive.org/details/swimminglessonsp0000lili|last1=Reinhart|first1=Lili|date=September 29, 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|last1=Allaire|first1=Christian|url=https://www.vogue.com/article/lili-reinhart-poetry-swimming-lessons-book|title=Lili Reinhart on Her New Poetry Book and the Healing Power of Writing|work=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|date=September 28, 2020|access-date=November 2, 2020}}</ref> წიგნი იკვლევს ისეთ თემებს, როგორიცაა "ახალგაზრდების სიყვარული, შფოთვა, დეპრესია, დიდება და გულისტკივილი". <ref name="Lili-Reinhart-Swimming-Lessons">{{Cite web|url=https://www.thecut.com/2019/10/lili-reinhart-publish-book-of-poems-swimming-lessons.html|title=Lili Reinhart Will Publish a Book of Poems|last1=Spellings|first1=Sarah|work=[[New York (magazine)|The Cut]]|date=October 8, 2019|access-date=October 10, 2019}}</ref> [[2020|2020 წლის]] [[18 ოქტომბერი|18 ოქტომბრის]] კვირისთვის, "''ცურვის გაკვეთილები: ლექსები"'' იყო მე-2 ადგილზე [[New York Times-ის საუკეთესო გაყიდვების სია|''The New York Times-ის'' ბესტსელერების სიაში]] ქაღალდის სავაჭრო მხატვრული ლიტერატურისთვის. <ref name="Lili-Reinhart-Swimming-Lessons-Bestseller">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/10/18/trade-fiction-paperback/|title=Paperback Trade Fiction|work=[[The New York Times]]|access-date=October 20, 2020}}</ref> == პირადი ცხოვრება == რეინჰარტი [[ქრისტიანობა|ქრისტიანია]] . <ref>{{Cite web|first=Hannah Dylan|last=Pasternak|date=September 16, 2020|title=Lili Reinhart's Bedtime Routine: Pimple-Popping Videos, Prayer, and the Occasional Bath|url=https://www.self.com/story/lili-reinhart-bedtime-routine|access-date=September 27, 2020}}</ref> ის მედიტირებს და ვარჯიშობს, რათა გახდეს [[რეიკი|რეიკის]] მკურნალი. <ref>{{Cite web|date=September 22, 2020|title=Lili Reinhart on Her Bisexuality, Crystals, 'Riverdale,' and Poetry|url=https://www.advocate.com/television/2020/9/22/lili-reinhart-her-bisexuality-crystals-riverdale-and-poetry|access-date=September 23, 2020}}</ref> რეინჰარტს 14 წლის ასაკში დეპრესიის დიაგნოზი დაუსვეს . <ref>{{Cite web|last=Quinn|first=Dave|url=https://people.com/health/lili-reinhart-therapy-again-anxiety-depression/|title=Lili Reinhart Is Starting Therapy Again for Anxiety and Depression: 'We Are All Human'|date=February 18, 2019|access-date=August 16, 2020}}</ref> მას ასევე აწუხებს შფოთვა და [[სხეულის დისმორფული აშლილობა|სხეულის დისმორფიული აშლილობა]] . <ref>{{Cite web|last=Framke|first=Caroline|url=https://variety.com/2018/tv/features/lili-reinhart-riverdale-mental-health-body-issues-1202916764/|title=Why Lili Reinhart Isn't Afraid to Speak Out on Mental Health and Body Issues|date=August 28, 2018|access-date=August 16, 2020}}</ref> მან [[2020|2020 წლის]] [[ივნისი|ივნისში]] თავის ორიენტაციად [[ბისექსუალობა]] გამოაცხადა. <ref>{{Cite web|last=Young|first=Sarah|url=https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/lili-reinhart-bisexual-black-lives-matter-protest-lgbt-instagram-sexuality-riverdale-a9547896.html|title=Lili Reinhart: Riverdale star comes out as 'proud bisexual woman'|date=June 4, 2020|access-date=August 16, 2020}}</ref> == ფილმოგრაფია == {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |წელიწადი ! scope="col" | სათაური ! scope="col" | როლი |- | 2011 წელი | ''ლილიტი'' | ლილიტ უილსონი |- | 2012 წელი | ''Not Waving But Drowning'' | ემი |- | 2013 წელი | data-sort-value="Kings of Summer, The" | ''ზაფხულის მეფეები'' | ვიკი |- | 2013 წელი | ''გიბსონბურგი'' | ქეთი კოლანერი |- | 2013 წელი | ''სამუდამო დასასრული'' | ლილი ვაითი |- | 2016 წელი | ''მისის სტივენსი'' | მარგო ჯენსენი |- | 2016 წელი | data-sort-value="Good Neighbor, The" | ''კარგი მეზობელი'' | ეშლი |- | 2018 წელი | ''გალვესტონი'' | ტიფანი |- | 2019 წელი | ''ჰასტლერსები'' | ანაბელი |- | 2019 წელი | ''ჩარლის ანგელოზები'' | Angel Recruit |- | 2020 წელი | ქიმიური გულები | გრეის თაუნი |- | 2022 წელი | ჯენიფერ ლოპესი | თვითონ |- | TBA | პლიუს/მინუს | ნატალი |} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:რეინჰარტი, ლილი}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1996]] [[კატეგორია:ბისექსუალი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ტელემსახიობი ქალები]] [[კატეგორია:ამერიკელი ქალი კინომსახიობები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] h9azl5tw3g0a97uz0r0equ3jazag2hh 0 539425 5412258 4652654 2026-06-13T09:58:06Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:სტადიონები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412258 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ყუბანი (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{ინფოდაფა სტადიონი | სახელი = ყუბანი | მეტსახელი = | სურათი = Kuban Stadium FC Kuban Krasnodar vs FC Rostov, Russian Premier League, Krasnodar, Russian 2005 Federation.jpg | წარწერა = | სრული სახელი = | წინა სახელები = | მდებარეობა = [[კრასნოდარი]], [[რუსეთი]] | კოორდინატები = | აშენდა = [[1960]] | გაიხსნა = [[1960]] წლის [[30 ოქტომბერი]] | აღდგა = | დაიხურა = | მესაკუთრე = | ოპერატორი = | საფარი = 104 х 70 მ | ღირებულება = | არქიტექტორი = | ტევადობა = 35 200 | კლუბები = * «Кубань» ([[1961]]—[[2018]]) * «Краснодар» ([[2009]]—[[2016]]) * «Кубаночка» ([[2018]]—[[2019]]) * «Урожай» ([[2018]]) * «Кубань Холдинг» ([[2020]]) * «Богатыри» ([[2020]]) }} '''ყუბანი''' ({{lang-ru|Кубань}}) — მრავალფუნქციური სტადიონი ქალაქ [[კრასნოდარი|კრასნოდარში]], ყუბანის საფეხბურთო კლუბის საშინაო არენა [[2018]] წლიდან. სტადიონი 35200 მაყურებელს იტევს. ის გაიხსნა [[1960]] წლის [[30 ოქტომბერი|30 ოქტომბერს]], ხოლო პირველი საფეხბურთო მატჩი გაიმართა [[1961]] წლის [[14 მაისი|14 მაისს]].<ref name="офсайт2">{{cite web|url=http://fckuban.ru/club/stadium/|title=Стадион «Кубань» на официальном сайте ФК «Кубань»|publisher=|accessdate=2013-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928214351/http://www.fckuban.ru/club/stadium/|archivedate=2013-09-28|deadlink=yes}}</ref> == ისტორია == სტადიონი აშენდა [[1960]] წელს, ხოლო საზეიმოდ გაიხსნა იმავე წლის [[30 ოქტომბერი|30 ოქტომბერს]], მშენებლობის დროს იგი ოფიციალურად იტევდა 20000 მაყურებელს. [[1980]] წელს რეკონსტრუქციის შემდეგ (დაემატა იარუსების ზედანაშენი) სტადიონის მაქსიმალური ტევადობა 50 ათას ადამიანამდე გაიზარდა.<ref>{{cite web|datepublished=2011-04-21|url=http://www.sports.ru/football/91621326.html|title=20 самых вместительных стадионов России|author=Павел Тихонов.|publisher=''sports.ru''|accessdate=2013-09-29|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/65hhJFVGL?url=http://www.sports.ru/football/91621326.html|archivedate=2012-02-25|deadlink=no}}</ref> [[2004]] წელს სტადიონმა უმასპინძლა მატჩს [[რუსეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|რუსეთისა]] და [[ესტონეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ესტონეთის]] ნაკრებებს შორის 2006 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის ფარგლებში, რომელიც დასრულდა ანგარიშით 4:0 რუსეთის ნაკრების სასარგებლოდ. ერთი წლის შემდეგ, ყუბანის სტადიონზე, გაიმართა [[ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატი|ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის]] პლეი-ოფის მატჩი რუსეთის ეროვნულ გუნდსა და [[დანია|დანიის]] ნაკრებებს შორის. [[2005]] წლის დასაწყისში ყუბანის არენა გახდა [[უეფას თასი|უეფას თასის]] მომავალი მფლობელის - [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|ცსკა]]-ს საშინაო არენა, რომელმაც ორი მნიშვნელოვანი გამარჯვება მოიპოვა თავის მოედანზე: 2:0 ლისაბონის „<nowiki/>[[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|ბენფიკასთან]]" პირველ მატჩში 1/16 ფინალში და 2:0 ბელგრადის [[პარტიზანი ბელგრადი (საფეხბურთო კლუბი)|პარტიზანთან]] მერვედფინალის განმეორებით მატჩში. სწორედ ამიტომ, [[კრასნოდარი]] გახდა პირველი რუსული ქალაქი [[მოსკოვი|მოსკოვის]] შემდეგ, სადაც [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|ცსკა]]-მ უეფას თასი მოიგო. [[2008]] წლის დასაწყისში სტადიონზე მორიგი რემონტი განხორციელდა, ჩრდილოეთ, დასავლეთ და აღმოსავლეთ ტრიბუნებზე დამონტაჟდა ახალი პლასტმასის სავარძლები, ასევე დამონტაჟდა ახალი სკორბოტა.<ref>{{Cite web|url=http://fckuban.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=846&Itemid=9|title=«Стадион „Кубань“: Новый облик и новое табло». Новости на официальном сайте ФК «Кубань»|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626164146/http://fckuban.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=846&Itemid=9|archivedate=2018-06-26|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.greenmile.ru/fckuban/stadium/|title=История стадиона на официальном сайте болельщиков ФК «Кубань»|access-date=2008-05-23|archive-date=2019-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428080939/https://greenmile.ru/fckuban/stadium/|deadlink=no}}</ref> [[2009]] წლის მარტში დასრულდა სტადიონის განახლების შემდეგი ეტაპი, რომლის დროსაც სამხრეთ ტრიბუნაზე დამონტაჟდა პლასტმასის სავარძლები და მოედნის ირგვლივ სარბენი ბილიკები შეიცვალა. [[2011]] წლის 6 მარტს ყუბანის სტადიონზე გაიმართა მატჩი რუსეთის სუპერთასისთვის, რომელშიც [[ზენიტი სანქტ-პეტერბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|სანქტ-პეტერბურგის ზენიტმა]] მოსკოვის [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|ცსკა]] 1:0 დაამარცხა.<ref>{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/_russiacup/292/match/131726.html|title=«Зенит» 1:0 ЦСКА|access-date=2011-03-06|archive-date=2011-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307150306/http://www.championat.ru/football/_russiacup/292/match/131726.html|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110307150306/http://www.championat.ru/football/_russiacup/292/match/131726.html|archivedate=2011-03-07}}</ref> დაგეგმილი იყო არენის შემდეგი რეკონსტრუქცია [[2015]] წლის მეორე ნახევარში, მაგრამ რეგიონის ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა რეკონსტრუქცია დაეწყო [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2018|2018 წლის FIFA-ს მსოფლიო ჩემპიონატის]] შემდეგ.<ref>{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-2035723-rekonstrukcija-stadiona-kuban-perenesena-i-nachnjotsja-posle-chm-2018.html|title=Реконструкция стадиона «Кубань» перенесена и начнётся после ЧМ-2018|access-date=2015-01-14|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410202417/https://www.championat.com/football/news-2035723-rekonstrukcija-stadiona-kuban-perenesena-i-nachnjotsja-posle-chm-2018.html|deadlink=no}}</ref> == ტევადობა == სტადიონზე ადგილების რაოდენობის სხვადასხვა ვერსია არსებობს. სტადიონის ვებსაიტზე და RFU-ს ვებსაიტზე მითითებულია 35,200 მაყურებლის ადგილი,<ref name=":0">{{cite web|url=http://stadion-kuban.ru/o-stadione/|title=О стадионе - Стадион "Кубань"|author=Айти-Юг (it-yug.ru) & Кубсайт (kubsite.ru), 2015 год|lang=ru|accessdate=2016-07-09|archive-date=2019-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505080023/http://www.stadion-kuban.ru/o-stadione|deadlink=no}}</ref> FC Kuban-ის ვებსაიტზე კი 31,654. [[2008]] და [[2009]] წლებში სამხრეთ და ჩრდილოეთ ტრიბუნებზე პლასტმასის სავარძლების დამონტაჟების გამო, სტადიონის ტევადობა (მაშინდელი რაოდენობა 28000) 6000-ით გაიზარდა, თუმცა სტადიონის ხელმძღვანელობის განცხადებით სტადიონზე მაყურებლის ადგილების ტევადობა 32000 იყო, რომელიც შემდგომ შემცირდა 31654-მდე. კლუბის ოფიციალურ ვებგვერდზე<ref name=":1">{{Cite web|url=http://fckuban.ru/season/tickets|title=ФК «Кубань» - Сезон - Электронный билет|publisher=fckuban.ru|accessdate=2016-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160712070455/http://fckuban.ru/season/tickets/|archivedate=2016-07-12|deadlink=yes}}</ref> სტადიონის სქემის მიხედვით, სტადიონს აქვს 31,221 მაყურებლის ადგილი, მაგრამ ეს სქემა არ ითვალისწინებს VIP ადგილებს. ამავდროულად, კლუბის ინფორმაციით, ევროპის ლიგის პლეი ოფის მატჩს ყუბანსა და [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|ფეიენოორდს]] შორის 32 275 მაყურებელი ესწრებოდა, რაც არ შეესაბამება კლუბის მონაცემებს სტადიონის მთლიანი ტევადობის შესახებ. == ვიდეორეფერი == [[2011]] წელს სტადიონზე რუსეთის სუპერთასისთვის მატჩის ჩატარების მიზნით, ყუბანში ვიდეორეფერის ფუნქცია და მისთვის საჭირო აღჭურვილობა გააუმჯობესეს და გაზარდეს. ამრიგად, ვიდეო აღჭურვილობის რაოდენობის მიხედვით, სტადიონი გახდა მეორე რუსეთში, [[ლუჟნიკის სტადიონი|ლუჟნიკის]] შემდეგ.<ref name="Деловая газета. Юг">{{Cite web|url=http://www.dg-yug.ru/a/2011/03/01/Bileti_na_match_Zenit_-|title=Билеты на матч «Зенит» — «ЦСКА» берут штурмом в Краснодаре|access-date=2011-03-02|archive-date=2011-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110308020250/http://www.dg-yug.ru/a/2011/03/01/Bileti_na_match_Zenit_-|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110308020250/http://www.dg-yug.ru/a/2011/03/01/Bileti_na_match_Zenit_-|archivedate=2011-03-08}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/tags/314/ ყუბანის სტადიონი ძველ ფოტოებსა და ღია ბარათებზე] * [https://web.archive.org/web/20170703135302/http://fckuban.ru/ FC Kuban-ის ოფიციალური საიტი] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ყუბანი, (სტადიონი)}} [[კატეგორია:რუსეთის სტადიონები]] [[კატეგორია:სტადიონები ქვეყნების მიხედვით]] e3fya9uz5jjl7g5wo12ftj3xqs72n58 5412259 5412258 2026-06-13T09:58:12Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:სტადიონები ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412259 wikitext text/x-wiki {{მმ*|ყუბანი (მრავალმნიშვნელოვანი)}} {{ინფოდაფა სტადიონი | სახელი = ყუბანი | მეტსახელი = | სურათი = Kuban Stadium FC Kuban Krasnodar vs FC Rostov, Russian Premier League, Krasnodar, Russian 2005 Federation.jpg | წარწერა = | სრული სახელი = | წინა სახელები = | მდებარეობა = [[კრასნოდარი]], [[რუსეთი]] | კოორდინატები = | აშენდა = [[1960]] | გაიხსნა = [[1960]] წლის [[30 ოქტომბერი]] | აღდგა = | დაიხურა = | მესაკუთრე = | ოპერატორი = | საფარი = 104 х 70 მ | ღირებულება = | არქიტექტორი = | ტევადობა = 35 200 | კლუბები = * «Кубань» ([[1961]]—[[2018]]) * «Краснодар» ([[2009]]—[[2016]]) * «Кубаночка» ([[2018]]—[[2019]]) * «Урожай» ([[2018]]) * «Кубань Холдинг» ([[2020]]) * «Богатыри» ([[2020]]) }} '''ყუბანი''' ({{lang-ru|Кубань}}) — მრავალფუნქციური სტადიონი ქალაქ [[კრასნოდარი|კრასნოდარში]], ყუბანის საფეხბურთო კლუბის საშინაო არენა [[2018]] წლიდან. სტადიონი 35200 მაყურებელს იტევს. ის გაიხსნა [[1960]] წლის [[30 ოქტომბერი|30 ოქტომბერს]], ხოლო პირველი საფეხბურთო მატჩი გაიმართა [[1961]] წლის [[14 მაისი|14 მაისს]].<ref name="офсайт2">{{cite web|url=http://fckuban.ru/club/stadium/|title=Стадион «Кубань» на официальном сайте ФК «Кубань»|publisher=|accessdate=2013-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928214351/http://www.fckuban.ru/club/stadium/|archivedate=2013-09-28|deadlink=yes}}</ref> == ისტორია == სტადიონი აშენდა [[1960]] წელს, ხოლო საზეიმოდ გაიხსნა იმავე წლის [[30 ოქტომბერი|30 ოქტომბერს]], მშენებლობის დროს იგი ოფიციალურად იტევდა 20000 მაყურებელს. [[1980]] წელს რეკონსტრუქციის შემდეგ (დაემატა იარუსების ზედანაშენი) სტადიონის მაქსიმალური ტევადობა 50 ათას ადამიანამდე გაიზარდა.<ref>{{cite web|datepublished=2011-04-21|url=http://www.sports.ru/football/91621326.html|title=20 самых вместительных стадионов России|author=Павел Тихонов.|publisher=''sports.ru''|accessdate=2013-09-29|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/65hhJFVGL?url=http://www.sports.ru/football/91621326.html|archivedate=2012-02-25|deadlink=no}}</ref> [[2004]] წელს სტადიონმა უმასპინძლა მატჩს [[რუსეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|რუსეთისა]] და [[ესტონეთის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები|ესტონეთის]] ნაკრებებს შორის 2006 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის შესარჩევი ეტაპის ფარგლებში, რომელიც დასრულდა ანგარიშით 4:0 რუსეთის ნაკრების სასარგებლოდ. ერთი წლის შემდეგ, ყუბანის სტადიონზე, გაიმართა [[ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატი|ევროპის ახალგაზრდული ჩემპიონატის]] პლეი-ოფის მატჩი რუსეთის ეროვნულ გუნდსა და [[დანია|დანიის]] ნაკრებებს შორის. [[2005]] წლის დასაწყისში ყუბანის არენა გახდა [[უეფას თასი|უეფას თასის]] მომავალი მფლობელის - [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|ცსკა]]-ს საშინაო არენა, რომელმაც ორი მნიშვნელოვანი გამარჯვება მოიპოვა თავის მოედანზე: 2:0 ლისაბონის „<nowiki/>[[ბენფიკა (საფეხბურთო კლუბი)|ბენფიკასთან]]" პირველ მატჩში 1/16 ფინალში და 2:0 ბელგრადის [[პარტიზანი ბელგრადი (საფეხბურთო კლუბი)|პარტიზანთან]] მერვედფინალის განმეორებით მატჩში. სწორედ ამიტომ, [[კრასნოდარი]] გახდა პირველი რუსული ქალაქი [[მოსკოვი|მოსკოვის]] შემდეგ, სადაც [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|ცსკა]]-მ უეფას თასი მოიგო. [[2008]] წლის დასაწყისში სტადიონზე მორიგი რემონტი განხორციელდა, ჩრდილოეთ, დასავლეთ და აღმოსავლეთ ტრიბუნებზე დამონტაჟდა ახალი პლასტმასის სავარძლები, ასევე დამონტაჟდა ახალი სკორბოტა.<ref>{{Cite web|url=http://fckuban.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=846&Itemid=9|title=«Стадион „Кубань“: Новый облик и новое табло». Новости на официальном сайте ФК «Кубань»|accessdate=2008-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626164146/http://fckuban.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=846&Itemid=9|archivedate=2018-06-26|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.greenmile.ru/fckuban/stadium/|title=История стадиона на официальном сайте болельщиков ФК «Кубань»|access-date=2008-05-23|archive-date=2019-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428080939/https://greenmile.ru/fckuban/stadium/|deadlink=no}}</ref> [[2009]] წლის მარტში დასრულდა სტადიონის განახლების შემდეგი ეტაპი, რომლის დროსაც სამხრეთ ტრიბუნაზე დამონტაჟდა პლასტმასის სავარძლები და მოედნის ირგვლივ სარბენი ბილიკები შეიცვალა. [[2011]] წლის 6 მარტს ყუბანის სტადიონზე გაიმართა მატჩი რუსეთის სუპერთასისთვის, რომელშიც [[ზენიტი სანქტ-პეტერბურგი (საფეხბურთო კლუბი)|სანქტ-პეტერბურგის ზენიტმა]] მოსკოვის [[ცსკა მოსკოვი (საფეხბურთო კლუბი)|ცსკა]] 1:0 დაამარცხა.<ref>{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/_russiacup/292/match/131726.html|title=«Зенит» 1:0 ЦСКА|access-date=2011-03-06|archive-date=2011-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307150306/http://www.championat.ru/football/_russiacup/292/match/131726.html|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110307150306/http://www.championat.ru/football/_russiacup/292/match/131726.html|archivedate=2011-03-07}}</ref> დაგეგმილი იყო არენის შემდეგი რეკონსტრუქცია [[2015]] წლის მეორე ნახევარში, მაგრამ რეგიონის ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა რეკონსტრუქცია დაეწყო [[მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი 2018|2018 წლის FIFA-ს მსოფლიო ჩემპიონატის]] შემდეგ.<ref>{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-2035723-rekonstrukcija-stadiona-kuban-perenesena-i-nachnjotsja-posle-chm-2018.html|title=Реконструкция стадиона «Кубань» перенесена и начнётся после ЧМ-2018|access-date=2015-01-14|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410202417/https://www.championat.com/football/news-2035723-rekonstrukcija-stadiona-kuban-perenesena-i-nachnjotsja-posle-chm-2018.html|deadlink=no}}</ref> == ტევადობა == სტადიონზე ადგილების რაოდენობის სხვადასხვა ვერსია არსებობს. სტადიონის ვებსაიტზე და RFU-ს ვებსაიტზე მითითებულია 35,200 მაყურებლის ადგილი,<ref name=":0">{{cite web|url=http://stadion-kuban.ru/o-stadione/|title=О стадионе - Стадион "Кубань"|author=Айти-Юг (it-yug.ru) & Кубсайт (kubsite.ru), 2015 год|lang=ru|accessdate=2016-07-09|archive-date=2019-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505080023/http://www.stadion-kuban.ru/o-stadione|deadlink=no}}</ref> FC Kuban-ის ვებსაიტზე კი 31,654. [[2008]] და [[2009]] წლებში სამხრეთ და ჩრდილოეთ ტრიბუნებზე პლასტმასის სავარძლების დამონტაჟების გამო, სტადიონის ტევადობა (მაშინდელი რაოდენობა 28000) 6000-ით გაიზარდა, თუმცა სტადიონის ხელმძღვანელობის განცხადებით სტადიონზე მაყურებლის ადგილების ტევადობა 32000 იყო, რომელიც შემდგომ შემცირდა 31654-მდე. კლუბის ოფიციალურ ვებგვერდზე<ref name=":1">{{Cite web|url=http://fckuban.ru/season/tickets|title=ФК «Кубань» - Сезон - Электронный билет|publisher=fckuban.ru|accessdate=2016-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160712070455/http://fckuban.ru/season/tickets/|archivedate=2016-07-12|deadlink=yes}}</ref> სტადიონის სქემის მიხედვით, სტადიონს აქვს 31,221 მაყურებლის ადგილი, მაგრამ ეს სქემა არ ითვალისწინებს VIP ადგილებს. ამავდროულად, კლუბის ინფორმაციით, ევროპის ლიგის პლეი ოფის მატჩს ყუბანსა და [[ფეიენორდი (საფეხბურთო კლუბი)|ფეიენოორდს]] შორის 32 275 მაყურებელი ესწრებოდა, რაც არ შეესაბამება კლუბის მონაცემებს სტადიონის მთლიანი ტევადობის შესახებ. == ვიდეორეფერი == [[2011]] წელს სტადიონზე რუსეთის სუპერთასისთვის მატჩის ჩატარების მიზნით, ყუბანში ვიდეორეფერის ფუნქცია და მისთვის საჭირო აღჭურვილობა გააუმჯობესეს და გაზარდეს. ამრიგად, ვიდეო აღჭურვილობის რაოდენობის მიხედვით, სტადიონი გახდა მეორე რუსეთში, [[ლუჟნიკის სტადიონი|ლუჟნიკის]] შემდეგ.<ref name="Деловая газета. Юг">{{Cite web|url=http://www.dg-yug.ru/a/2011/03/01/Bileti_na_match_Zenit_-|title=Билеты на матч «Зенит» — «ЦСКА» берут штурмом в Краснодаре|access-date=2011-03-02|archive-date=2011-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110308020250/http://www.dg-yug.ru/a/2011/03/01/Bileti_na_match_Zenit_-|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110308020250/http://www.dg-yug.ru/a/2011/03/01/Bileti_na_match_Zenit_-|archivedate=2011-03-08}}</ref> == რესურსები ინტერნეტში == * [http://myekaterinodar.ru/ekaterinodar/tags/314/ ყუბანის სტადიონი ძველ ფოტოებსა და ღია ბარათებზე] * [https://web.archive.org/web/20170703135302/http://fckuban.ru/ FC Kuban-ის ოფიციალური საიტი] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ყუბანი, (სტადიონი)}} [[კატეგორია:რუსეთის სტადიონები]] tsc6huf1n5bbby9izj9i0ihbwkphzqs 0 574292 5412204 4722391 2026-06-13T05:00:44Z Jaba1977 3604 +[[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]]; [[toolforge:quickcategories/batch/13138/|QuickCategories batch #13138]] 5412204 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''ჰაზა ალ-მაჯალი''' ({{lang-ar|هزاع المجالي‎}}), დ. [[1917]] — გ. [[29 აგვისტო]], [[1960]]) — იორდანიელი [[პოლიტიკოსი]], [[პრემიერ-მინისტრი]] [[1955]] და [[1959]]-[[1960]] წლებში. ==ბიოგრაფია== დაიბადა ქალაქ ელ-კარაკში, ადმინისტრაციულად [[ოსმალეთის იმპერია|ოსმალეთის იმპერიის]] [[სირია|სირიის]] შემადგენლობაში, მაჯალის ტომის შეიხის ოჯახში. 10 წლამდე მას შეიხი-ბაბუა და დედა ზრდიდნენ, შემდეგ მამასთან გადავიდა საცხოვრებლად. დაწყებით სკოლაში სწავლობდა მაინში, შემდეგ ელ-კარაკში გადავიდა, სადაც მიიღო საშუალო განათლება. მუშაობდა მიწის ამზომველად, შემდეგ კი [[1942]]–[[1945]] წლებში — [[კლერკი|კლერკად]] [[მადაბას]] საქალაქო სასამართლოში. სწავლობდა სამართალს [[დამასკოს უნივერსიტეტი|დამასკოს უნივერსიტეტში]], სადაც [[1946]] წელს მიიღო [[ბაკალავრიატი|ბაკალავრის]] ხარისხი. უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ მან გახსნა საადვოკატო ოფისი ელ-კარაკში, შემდეგ კი, დამატებით, რამდენიმე სხვა ქალაქში. [[1947]] წლის დასაწყისიდან ის იყო სამეფო სასახლის „საპატიო თანამდებობის პირი“ და იმყოფებოდა [[აბდულა I (იორდანია)|აბდულა I]]-ის სამეფო რიგებში [[ეგვიპტე|ეგვიპტეში]], [[საუდის არაბეთი|საუდის არაბეთსა]] და [[ერაყი|ერაყში]] ვიზიტების დროს. [[1948]] წლის ბოლოს იგი დაინიშნა ამანის [[მუნიციპალიტეტი|მუნიციპალიტეტის]] ხელმძღვანელად, სადაც მან დაიწყო ქუჩების მშენებლობა და გაფართოება, წყალმომარაგების ქსელის გაუმჯობესება და სატუმბი მანქანებისა და რეზერვუარების რაოდენობის გაზრდა, რის შემდეგაც მეფემ მას ოქროს ყელსაბამი მიანიჭა გაწეული საქმიანობისა და დამსახურებისთვის. [[1950]]-[[1951]] წლებში ის იყო სოფლის მეურნეობის მინისტრი სამირ ალ-რიფაის მთავრობაში, შემდეგ კი იყო იუსტიციის მინისტრი. [[1951]] წლის [[ივლისი|ივლისში]] [[მეფე|მეფის]] გარდაცვალების შემდეგ მან მონაწილეობა მიიღო წარმომადგენელთა პალატის [[არჩევნები|არჩევნებში]] და გაიმარჯვა. [[1953]]-[[1954]] წლებში იყო შინაგან საქმეთა მინისტრი ფავზი ალ-მულკის მთავრობაში, 1954-1955 წლებში — იუსტიციის, შემდეგ შინაგან საქმეთა მინისტრი ფავზი ალ-მულკისა და ტაუფიქ აბუ ალ-ჰუდას მთავრობებში, შემდეგ კი ისევ იუსტიციის მინისტრი. იგი ალ-მუფტი საიდის მთავრობაში კვლავ შინაგან საქმეთა მინისტრი იყო. 1951-1955 წლებში იყო ნაციონალ-სოციალისტური პარტიის წევრი (რომლის ერთ-ერთი დამფუძნებელი იყო), მაგრამ გააძევეს მინისტრის პოსტიდან პარტიის თანხმობის გარეშე, რის შემდეგაც იგი შეუერთდა [[მუსლიმთა საძმო|მუსლიმთა საძმოს]]. [[1955]] წლის [[დეკემბერი|დეკემბერში]] საგარეო საქმეთა მინისტრის პოსტი ეკავა, შემდეგ იგივე პოსტი ეკავა 1959 წლის [[მაისი|მაის]]-[[სექტემბერი|სექტემბერში]]. ის იყო [[იორდანი|იორდანიის]] საგარეო პოლიტიკური დაახლოების მომხრე [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებთან]] და [[დიდი ბრიტანეთი|დიდ ბრიტანეთთან]]. 1955 წლის დეკემბერში, პრემიერ მინისტრობიდან 6 დღის გასვლის შემდეგ, იგი გადადგა, რადგან სახალხო არეულობისა და მათ წინააღმდეგ ძალის გამოყენებაზე უარის განაცხადა. [[1956]] წლის [[აპრილი|აპრილიდან]] გამოსცემდა და რედაქტირებდა ყოველკვირეულ [[გაზეთი|გაზეთს]] „იორდანიას ხმა“. [[1958]] წელს დაინიშნა სამეფო სახლის მინისტრად. [[1959]] წლის მაისიდან 1960 წლის აგვისტომდე ეკავა პრემიერ-მინისტრის პოსტი. 1960 წლის აგვისტოში მან მიმართა მეფეს წარმომადგენელთა პალატის დათხოვნის შუამდგომლობით (CENTO ბლოკში ქვეყნის გაწევრიანების შესახებ მიმდინარე დისკუსიასთან დაკავშირებით). ასეც მოხდა, მაგრამ კონსტიტუციის ინტერპრეტაციის უმაღლესმა საბჭომ ეს გადაწყვეტილება გააუქმა. 1960 წლის 29 აგვისტოს, 11:30 საათზე, მოქალაქეების მიღებისას, მის ოფისში აფეთქდა სამუშაო მაგიდაზე დამონტაჟებული ბომბი. მის გარდა აფეთქების მსხვერპლი მისი გარემოცვიდანაც ათი ადამიანი გახდა.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C897527%2C00.html |title=JORDAN: Death in Amman |access-date=2022-04-19 |archive-date=2012-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129202429/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897527,00.html |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120129202429/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897527,00.html |archivedate=2012-01-29 }}</ref> იორდანიის ხელისუფლებამ მკვლელობის მცდელობაში ოთხი [[პალესტინელები|პალესტინელი]] [[არაბი]] დაადანაშაულა. გამოძიებამ ჩათვალა, რომ ისინი ასრულებდნენ [[სირია|სირიის]] დაზვერვის სამსახურის უფროსის, აბდ ალ-ჰამიდ ალ-სარაჯის ბრძანებას [[ეგვიპტე|ეგვიპტის]] სპეცსამსახურების მონაწილეობით. ანალიტიკოსების აზრით, შეთქმულები მოელოდნენ, რომ ალ-მაჯალის მკვლელობა იორდანიაში მეფე [[ჰუსეინი (იორდანია)|ჰუსეინის]] წინააღმდეგ აჯანყებას გამოიწვევდა.<ref>[http://www.vkrp.org/studies/cultural/simakiyya-study/info/elements-in-history.asp Elements in the History of Simakiyya1 : A Christian Village on the Karak Plateau.] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416033931/http://www.vkrp.org/studies/cultural/simakiyya-study/info/elements-in-history.asp |date=2013-04-16 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897527,00.html |title=JORDAN: Death in Amman. |access-date=2009-12-25 |archive-date=2013-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130721164249/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897527,00.html |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130721164249/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,897527,00.html |archivedate=2013-07-21 }}</ref> მეორე ვერსიით, მკვლელობის მცდელობის სამიზნე მეფე ჰუსეინი იყო, რომელიც ამ ოფისს აფეთქებამდე რამდენიმე საათით ადრე ესტუმრა. 1960 წლის 31 [[დეკემბერი|დეკემბერს]] აფეთქების საქმეში ბრალდებულები საჯაროდ ჩამოახრჩვეს. ==ოჯახი== ჰაზა ალ-მაჯალის ხუთი შვილი ჰყავდა. მისი ვაჟი ამჯადი იყო [[ელჩი]] [[ბაჰრეინი|ბაჰრეინსა]] და [[საბერძნეთი|საბერძნეთში]] და შრომის მინისტრი ალი აბუ-რაღების მთავრობაში. მეორე ვაჟი აიმანი (დაიბადა 1949 წელს) — სამეფო პროტოკოლის უფროსი, პარლამენტის წევრი, ინფორმაციის მინისტრი, ახალგაზრდობის საქმეთა მინისტრი და პრემიერ-მინისტრის მოადგილე აბდურაუფ ალ-რავაბდეს მთავრობაში. მისი მესამე ვაჟი ჰუსეინი (დაიბადა 1960 წელს) იყო [[გენერალ-ლეიტენანტი]], შინაგან საქმეთა მინისტრი, მუნიციპალური და სოფლის საქმეთა მინისტრი აბდულა ენსურის მთავრობაში. ქალიშვილი, პრინცესა ტაგრიდი დაქორწინებულია მუჰამედ იბნ ტალალზე, მეფე ჰუსეინის ძმაზე და მეფე აბდულა-ის ბიძაზე. მეორე ქალიშვილი ზეინი კი ბიზნესმენია. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:მაჯალი-ალ, ჰაზა}} [[კატეგორია:იორდანელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:იორდანიის პრემიერ-მინტრები]] [[კატეგორია:მოკლული პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] cavnv86x61qyxhdb1twjh5garbnp9bb 0 582363 5411996 4806126 2026-06-12T16:59:21Z Sunlight35 98738 5411996 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ხიდი | ხიდის_სახელი = წმინდა ელმოს ხიდი | სურათი = Malta - Valletta - Triq il-Lanca - St. Elmo Bridge+Valletta Breakwater+Lighthouse 02 ies.jpg | infobox_width = 250px | წარწერა = ხიდი და დამცავი ნაგებობა | მშობლიური სახელწოდება = | ისტორიული სახელწოდება = | საპროექტო სახელწოდება = | გამოყენების სფერო = საფეხმავლო | გადებულია = [[გრანდ ჰარბორის შესასვლელი]] | პოზრუკა = | პოზრუკა2 = | ქვეყანა = მალტა | ადგილმდებარეობა = [[ვალეტა]], [[მალტა]] | lat_dir =N |lat_deg =35 |lat_min =54 |lat_sec =10.29 | lon_dir =E |lon_deg =14 |lon_min =31 |lon_sec =15.64 | კონსტრუქციის ტიპი = თაღოვანი ტრასული ხიდი | მასალა = ფოლადი | თაღების რაოდენობა = 1 | სიგრძე = 70 | სიგანე = 5.5 | თაღის სიმაღლე წყლიდან = 9<ref>{{cite news |title=Bridge To breakwater to be put in place next week |url=http://www.independent.com.mt/articles/2011-09-21/news/bridge-to-breakwater-to-be-put-in-place-next-week-298976/ |work=[[The Malta Independent]] |date=21 სექტემბერი 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115014037/http://www.independent.com.mt/articles/2011-09-21/news/bridge-to-breakwater-to-be-put-in-place-next-week-298976/ |archive-date=15 ნოემბერი 2018}}</ref> | ექსპლუატაციის ვადა = 120 წელი | კონსტრუქტორი/არქიტექტორი = Arenas & Asociados | ღირებულება = 2.8 მილიონი ევრო | მშენებლობის დასრულების თარიღი = 2011 წლის 5 ოქტომბერი | გახსნის თარიღი = 2012 წლის 24 ივლისი | რეკონსტრუქცია1 = | კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი = | Commons = Category:St. Elmo Bridge }} '''წმინდა ელმოს ხიდი''' ({{Lang-en|St Elmo Bridge}}) — ერთმალიანი თაღოვანი ფერმული ფოლადის საფეხმავლო ხიდი, რომელიც აკავშირებს სენტ ელმოს ციხესიმაგრის სანაპიროს [[ვალეტა|ვალეტაში]], [[მალტა|მალტაზე]] არსებული, [[დიდი ნავსადგური|დიდი ნავსადგურის]] შესასვლელთან მდებარე ბოძთან. იგი აშენდა [[2011]]–[[2012]] წლებში ესპანური არქიტექტურული სტუდიის ''Arenas & Asociados''-ის პროექტით. ხიდი დგას იმავე ადგილზე, სადაც ადრე, [[1906]] წელს აშენებული ხიდი მდებარეობდა, რომელიც [[მეორე მსოფლიო ომი|მეორე მსოფლიო ომის]] დროს, [[1941]] წელს განადგურდა. თავდაპირველი ხიდი სტრუქტურულად წააგავდა დღევანდელს, თუმცა ის ორმალიან ღერძზე იყო განლაგებული და არა ერთზე.<ref>{{cite news|last=Serracino|first=Joseph|title=Dawra kulturali mal-Port il-Kbir|newspaper=Orizzont|date=30 December 2017|page=20|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/51888/2/Orizzont_Dawra%20kulturali%20mal-port%20il-kbir%20%283%29.pdf}}</ref> == თავდაპირველი ხიდი == [[File:S.L.Cassar, Dgħajsa tal-latini heading under the bridge.jpg|thumb|left|[[XX საუკუნე|XX საუკუნის]] დასაწყისის ფოტო ს. ლ. კასარის მიერ — [[გოცოს ნავი]] სტ. ელმოს თავდაპირველი ხიდის მიმართულებით]] [[XIX საუკუნე|XIX]] და [[XX საუკუნე|XX საუკუნეებში]] დიდი [[ნავსადგური]] მნიშვნელოვანი სამხედრო-საზღვაო ბაზა იყო [[გაერთიანებული სამეფო|ბრიტანეთისთვის]]. [[1900]] წელს [[ადმირალი|ადმირალიტეტმა]] დაიწყო ბოძის მშენებლობის დაგეგმვა, რომლის მიზანი იყო ნავსადგურის დაცვა როგორც [[ქარიშხალი|შტორმის]], ასევე პოტენციური მტრის შეჭრისგან.<ref name="calleja" /> ბოძი აშენდა [[კირქვა|კირქვითა]] და [[ბეტონი|ბეტონით]], იგი შედგებოდა ორი მონაკვეთისგან, რომელთაგან თითოეულს თავზე ჰქონდა შუქურა. მთავარი მონაკვეთი უკავშირდებოდა სენტ ელმოს ციხეს, ხოლო მეორე — [[რიკაზოლის ციხესიმაგრე|რიკაზოლის ციხესიმაგრეს]]. სამშენებლო [[ტენდერი]] გამოცხადდა [[1902]] წელს და იგი კომპანია [[S. Pearson & Sons]] მოიგო. საფუძვლის ქვა დაამზადა მეფე [[ედუარდ VII]]-მ [[1903]] წლის [[20 აპრილი|20 აპრილს]]. სამშენებლო სამუშაოები დაიწყო [[1905]] წელს და დასრულდა [[1910]] წელს.<ref name="calleja" /> ბოძის მშენებლობის საერთო ღირებულება დაახლოებით 1 [[1,000,000|მილიონ]] [[ფუტი|ფუნტ]] სტერლინგს შეადგენდა.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Quentin|last2=Thake|first2=Conrad|title=Malta, War & Peace: An Architectural Chronicle 1800–2000|date=2005|publisher=Midsea Books Ltd|isbn=9789993270553|pages=94–95|url=https://books.google.com/books?id=75IgAAAACAAJ}}</ref> მეორე მონაკვეთსა და სენტ ელმოს სანაპიროს შორის საჭირო იყო {{convert|70|m|ft|adj=mid|-სიგრძის}} გასასვლელის დატოვება, რათა ნავსადგურის წყალი არ დამშრალიყო და მცირე გემებს შეძლებოდათ მოკლე მარშრუტით შესვლა. სწორედ ამ მიზნით [[1906]] წელს აშენდა ფოლადის საფეხმავლო ხიდი, რომელიც შედგებოდა ორთაღოვანი [[ფერმული ხიდი|ფერმული]] კონსტრუქციისგან, რომელთაგან თითოეული ეყრდნობოდა რკინაბეტონის ცილინდრულ სვეტებს.<ref name="archdaily">{{cite web |title=New St. Elmo Breakwater Footbridge in Valletta Grand Harbour / Arenas & Asociados |url=https://www.archdaily.com/501625/new-st-elmo-breakwater-footbridge-in-valletta-grand-harbour-arenas-and-asociados |website=ArchDaily |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917165232/http://www.archdaily.com/501625/new-st-elmo-breakwater-footbridge-in-valletta-grand-harbour-arenas-and-asociados |archive-date=17 September 2017 |date=1 May 2014}}</ref> === განადგურება === [[File:SElmoBrdgValleta27071941.jpg|thumb|left|დანგრეული ხიდი [[1941]] წლის თავდასხმის შემდეგ]] [[File:Слима.jpg|thumb|ხიდის ადგილი 2007 წელს]] [[1941]] წლის [[25 ივლისი|25]]–[[26 ივლისი]]ს ღამეს, [[მეორე მსოფლიო ომი|მეორე მსოფლიო ომის]] მიმდინარეობისას, იტალიის [[სამეფო ფლოტი|სამეფო ფლოტის]] სპეცდანაყოფმა ''Decima Flottiglia MAS'' განახორციელა თავდასხმა დიდ ნავსადგურზე მოტორიანი ნავების, MT-სამსხვრევი ნავების და ''Maiale'' ტიპის [[ტორპედო (ჭურვი)|ტორპედოების]] გამოყენებით. ერთ-ერთი ''Maiale''-ს მიზანი იყო სტ. ელმოს ხიდის განადგურება,<ref name="times2016-07-24">{{cite news |last1=Abela |first1=Tony |title=The failed Italian motor torpedo boat attack on Grand Harbour |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20160724/life-features/The-failed-Italian-motor-torpedo-boat-attack-on-Grand-Harbour.619860 |work=[[Times of Malta]] |date=24 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115112842/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20160724/life-features/The-failed-Italian-motor-torpedo-boat-attack-on-Grand-Harbour.619860 |archive-date=15 November 2018}}</ref> რომელსაც ბადეები ჰქონდა განლაგებული ნავსადგურის შესასვლელთან,<ref name="times2005-07-26">{{cite news |title=When the Italian Navy attacked Grand Harbour |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20050726/local/when-the-italian-navy-attacked-grand-harbour.82997 |work=[[Times of Malta]] |date=26 July 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304050643/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20050726/local/when-the-italian-navy-attacked-grand-harbour.82997 |archive-date=4 March 2016}}</ref> რაც ხელს უშლიდა სხვა ხომალდებს შეეღწიათ და დაერტყათ ნავსადგურში მყოფ ბრიტანულ გემებზე. თუმცა, მოულოდნელობის ეფექტი დაიკარგა, რადგან ბრიტანელებმა მოახლოებული თავდასხმა რადარის მეშვეობით დროულად აღმოაჩინეს — [[ტექნოლოგია]], რომლის არსებობაც იტალიელებისთვის ცნობილი არ იყო.<ref name="times2016-07-24"/> თავდასხმა ხიდზე დაიწყო [[1941]] წლის [[26 ივლისი|26 ივლისს]], დილის 04:46 საათზე.<ref name="times2016-07-24"/> თავდაპირველად გაგზავნილი ნავში ჩატანილმა ასაფეთქებელმა არ იმუშავა, რის გამოც მეორე ნავის პილოტმა გადაწყვიტა [[სუიციდი|სუიციდური]] შეტევა და მისი ასაფეთქებელი ნავი პირდაპირ შეაჯახა ხიდს. აფეთქებამ გააქტიურა პირველ ნავში განთავსებული ასაფეთქებელი და გამოიწვია ხიდის ერთ-ერთი ღერძის ჩამონგრევა. მიუხედავად თავდასხმის მიზნის — ბადის განადგურებისა და შესასვლელის გახსნისა — საწინააღმდეგოდ, ჩამონგრეულმა ღერძმა მთლიანად ჩახერგა შესასვლელი.<ref name="times2005-07-26"/> ამის შემდეგ [[სენტ ელმოს ციხესიმაგრე|სენტ ელმოს ციხის]] სანაპირო ბატარეებმა ცეცხლი გაუხსნეს მტერს,<ref>{{cite web |last1=Gafa' |first1=Kirsty |title=The Development of Fort St. Elmo and Fort St. Angelo for Heritage and Cultural Tourism |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/10189/14BTOU018.pdf |website=[[University of Malta]] |page=14 |date=May 2014 |access-date=2019-01-20 |archive-date=2019-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120022047/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/10189/14BTOU018.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120022047/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/10189/14BTOU018.pdf |archivedate=2019-01-20 }}</ref> რის შედეგადაც უმეტესობა იტალიური ხომალდებისა ან განადგურდა, ან ტყვედ ჩავარდა.<ref name="times2016-07-24"/> დანგრეული ღერძი ომის დროსვე მოხსნეს,<ref name="times2016-07-24"/> ხოლო დარჩენილი სტრუქტურა მთლიანად დემონტაჟდა ომის დასრულების შემდეგ.<ref name="times2012-07-24">{{cite news |title=New breakwater bridge inaugurated in blaze of lights |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120724/local/new-breakwater-bridge-inaugurated-in-blaze-of-lights.429982 |work=[[Times of Malta]] |date=24 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822001321/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120724/local/new-breakwater-bridge-inaugurated-in-blaze-of-lights.429982 |archive-date=22 August 2017}}</ref> ადგილზე მხოლოდ ქვის საყრდენები და შუა სვეტების ფრაგმენტები დარჩა. ამის შემდეგ ბოძი და შუქურა მხოლოდ ზღვით იყო ხელმისაწვდომი.<ref name="archdaily"/> == თანამედროვე ხიდი == [[File:Malta - Valletta - Triq il-Lanca - St. Elmo Bridge 06 ies.jpg|thumb|left|[[1906]] წლის ხიდის ბურჯების ნაშთები თანამედროვე ხიდის ქვეშ]] ხიდის რეკონსტრუქციის მიზანი [[2007]] წელს გამოცხადდა.<ref name="independent2007-11-24">{{cite news |title=Grand Harbour Regeneration plan: Breakwater bridge to be rebuilt |url=http://www.independent.com.mt/articles/2007-11-24/news/grand-harbour-regeneration-plan-breakwater-bridge-to-be-rebuilt-200060/ |work=[[The Malta Independent]] |date=24 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114175233/http://www.independent.com.mt/articles/2007-11-24/news/grand-harbour-regeneration-plan-breakwater-bridge-to-be-rebuilt-200060/ |archive-date=14 November 2018}}</ref> თუმცა, აშკარა გახდა, რომ თავდაპირველი დიზაინის სრული აღდგენა ფინანსურად შეუძლებელი იქნებოდა საჭირო ლითონის რაოდენობის გამო.<ref name="times2018-01-01" /> [[2009]] წლის [[18 სექტემბერი|18 სექტემბერს]] გამოცხადდა ტენდერი ხიდის პროექტირებაზე, წარმოებასა და მშენებლობაზე,<ref name="calleja" /> რომლის მიხედვითაც უნდა აშენებულიყო ერთმალთვალა ხიდი, რომელიც ვიზუალურად თავდაპირველ ხიდს შეესაბამებოდა.<ref name="times2009-02-13">{{cite news |title=Breakwater bridge to be rebuilt |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20090213/local/breakwater-bridge-to-be-rebuilt.244826 |work=[[Times of Malta]] |date=13 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114175515/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20090213/local/breakwater-bridge-to-be-rebuilt.244826 |archive-date=14 November 2018}}</ref> ხიდის მშენებლობა შედიოდა ვალეტის რეგენერაციის უფრო ფართო პროექტში, რომელიც ასევე მოიცავდა ძველი [[ქალაქის კარიბჭე|ქალაქის კარიბჭის]] და ყაზარმის ლიფტის [[რეკონსტრუქცია|რეკონსტრუქციას]].<ref name="independent2012-07-25" /> [[File:Malta - Valletta - Triq il-Lanca - St. Elmo Bridge 01 ies.jpg|thumb|თანამედროვე ხიდის საფარი]] ერთმალთვალა ფოლადის ხიდის წონა შეადგენს დაახლოებით 190 ტონას, მისი სიგრძეა 70 მეტრი, ხოლო სიგანე – 5.5 მ. მას აქვს ასიმეტრიული L-ფორმის მონაკვეთი, ზღვის მხარეს კი მარყუჟოვანი ტრუსის კონსტრუქციაა. ხიდი დამაგრებულია თავდაპირველი ხიდის ქვის საყრდენებზე, ხოლო [[1906]] წლის ხიდის ბურჯების ნაშთებიც შენარჩუნებულია, თუმცა ისინი დაკავშირებული არ არის თანამედროვე კონსტრუქციასთან. ხიდი დაპროექტდა ესპანური სტუდიის — Arenas & Asociados-ის მიერ,<ref name="archdaily" /> ხოლო მისი კონსტრუქცია [[ლა კორუნია|ლა კორუნიაში]] განხორციელდა და მალტაში ჩამოიტანეს გემით „Storman Asia“.<ref name="calleja" /> ხიდის დაამონტაჟეს არქიტექტორებმა ''Bezzina & Cole'' და სამშენებლო კომპანიამ ''Vassallo Builders''.<ref>{{cite web |title=St Elmo Bridge |url=https://www.vassallogroupmalta.com/project/post-3/ |website=Vassallo Group |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115005425/https://www.vassallogroupmalta.com/project/post-3/ |archive-date=15 November 2018 |date=27 May 2016}}</ref> ინსტალაცია შედგა [[2011]] წლის [[5 ოქტომბერი|5 ოქტომბერს]].<ref>{{cite magazine |last1=Buttigieg |first1=Jonathan |title=St. Elmo's Footbridge |magazine=Arkati |date=Summer 2012 |pages=6–7 |publisher=Vassallo Group |url=http://www.vassallogroupmalta.com/wp-content/uploads/2016/06/Arkati-2012.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115013501/http://www.vassallogroupmalta.com/wp-content/uploads/2016/06/Arkati-2012.pdf |archive-date=15 November 2018}}</ref> ხიდის განათება დაგეგმა ენტონი მაგრომ, კომპანია ''Calleja Limited''-დან. პროექტის საერთო ღირებულება იყო 2.8 [[მილიონი]] [[ევრო]].<ref name="calleja">{{cite web |title=St. Elmo breakwater bridge, Valletta – Restoration |url=https://calleja.com.mt/st-elmo-breakwater-bridge-valletta-restoration/ |website=Calleja Limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703093725/https://calleja.com.mt/st-elmo-breakwater-bridge-valletta-restoration/ |url-status=live |archive-date=3 July 2022 |accessdate=3 აპრილი 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220703093725/https://calleja.com.mt/st-elmo-breakwater-bridge-valletta-restoration/ |archivedate=3 ივლისი 2022 }}</ref><ref name="times2018-01-01" /> ხიდი განკუთვნილია 120-წლიანი ექსპლუატაციისთვის.<ref name="times2018-01-01" /> ხიდი ოფიციალურად გაიხსნა [[2012]] წლის [[24 ივლისი|24 ივლისს]] ინფრასტრუქტურის, ტრანსპორტისა და კომუნიკაციების მინისტრის [[ოსტინ გატი|ოსტინ გატის]] მონაწილეობით,<ref name="times2012-07-24"/><ref name="independent2012-07-25">{{cite news |title=St Elmo Bridge Officially inaugurated |url=http://www.independent.com.mt/articles/2012-07-25/news/st-elmo-bridge-officially-inaugurated-313703/ |work=[[The Malta Independent]] |date=25 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114174445/http://www.independent.com.mt/articles/2012-07-25/news/st-elmo-bridge-officially-inaugurated-313703/ |archive-date=14 November 2018}}</ref> და მოგვიანებით გაიხსნა ფართო საზოგადოებისთვის.<ref name="times2012-07-26">{{cite news |title=St Elmo Bridge open to the public |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120726/local/st-elmo-bridge-open-to-the-public.430250 |work=[[Times of Malta]] |date=26 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422143458/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120726/local/st-elmo-bridge-open-to-the-public.430250 |archive-date=22 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Press Release – St. Elmo Bridge |url=http://www.transport.gov.mt/news/press-release-st-elmo-bridge |website=[[Transport Malta]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115004700/http://www.transport.gov.mt/news/press-release-st-elmo-bridge |archive-date=15 November 2018 |date=26 July 2012 |accessdate=3 აპრილი 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181115004700/http://www.transport.gov.mt/news/press-release-st-elmo-bridge |archivedate=15 ნოემბერი 2018 }}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ხიდმა საზოგადოებაში არაერთგვაროვანი შეფასება დაიმსახურა — ზოგი ხოტბას ასხამდა მის არქიტექტურას და თავდაპირველი იერის აღდგენას, ზოგი კი აკრიტიკებდა ხარჯებს და „ხიდს არსაითკენ მიმავალს“ უწოდებდა,<ref name="times2018-01-01">{{cite news |last1=Micallef |first1=Keith |title=Breakwater bridge to be brought back to light |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180101/local/breakwater-bridge-to-be-brought-back-to-light.666920 |work=[[Times of Malta]] |date=1 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101143031/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180101/local/breakwater-bridge-to-be-brought-back-to-light.666920 |archive-date=1 January 2018}}</ref><ref name="times2014-04-01">{{cite news |title=Bridge to nowhere |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20140401/local/Bridge-to-nowhere.513046 |work=[[Times of Malta]] |date=1 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115010554/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20140401/local/Bridge-to-nowhere.513046 |archive-date=15 November 2018}}</ref> — ის მალევე იქცა ადგილობრივ ღირსშესანიშნაობად.<ref name="times2018-01-01" /> მას პერიოდულად შეკეთება ესაჭიროებოდა საფარისა და მოაჯირების დაზიანების გამო, რის გამოც ხიდი დროებით იკეტებოდა.<ref name="times2014-04-01"/><ref>{{cite web |title=Breakwater bridge is being repaired |url=https://news.transport.gov.mt/breakwater-bridge-is-being-repaired/ |website=[[Transport Malta]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115011125/https://news.transport.gov.mt/breakwater-bridge-is-being-repaired/ |archive-date=15 November 2018 |date=20 May 2015 |accessdate=3 აპრილი 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181115011125/https://news.transport.gov.mt/breakwater-bridge-is-being-repaired/ |archivedate=15 ნოემბერი 2018 }}</ref><ref name="times2018-01-22">{{cite news |last1=Micallef |first1=Keith |title=Breakwater bridge suffers fresh damage |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180122/local/breakwater-bridge-suffers-fresh-damage.668579 |work=[[Times of Malta]] |date=22 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108220101/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180122/local/breakwater-bridge-suffers-fresh-damage.668579 |archive-date=8 November 2018}}</ref> == დამატებითი ლიტერატურა == *[https://timesofmalta.com/articles/view/construction-of-the-grand-harbour-breakwater.786398 გრანდ ჰარბორის დამცავი ნაგებობის მშენებლობა] (ინგლ.) {{DEFAULTSORT:სენტ ელმოს ხიდი}} [[კატეგორია:საფეხმავლო ხიდები]] [[კატეგორია:ფოლადის ხიდები]] [[კატეგორია:ტრასული ხიდები]] [[კატეგორია:ხიდები მალტაში]] [[კატეგორია:ვალეტას ნაგებობები და ნაგებობები]] [[კატეგორია:ხიდები, დასრულებული 1906 წელს]] [[კატეგორია:1906 წელი მალტაში]] [[კატეგორია:ნაგებობები მალტაში, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის დროს განადგურდა]] [[კატეგორია:ნაგებობები, დანგრეული 1941 წელს]] [[კატეგორია:1941 წელი მალტაში]] [[კატეგორია:ხიდები, დასრულებული 2012 წელს]] [[კატეგორია:2012 წელი მალტაში]] [[კატეგორია:„არსაითკენ მიმავალი“ ხიდები]] [[კატეგორია:ხიდები]] [[კატეგორია:ხიდები საუკუნეების მიხედვით]] [[კატეგორია:ხიდები ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:მალტა]] [[კატეგორია:მალტის არქიტექტურა]] [[კატეგორია:მალტის ეროვნული სიმბოლოები]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 1wrt2haeqrf9m010putzy0mu3fewwoe 0 587663 5412027 5408103 2026-06-12T18:35:36Z ლაზარე ზანგური 170233 5412027 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref> Germain, D (2010). "The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana". Historical Biology. 122 (1–3): 4–39. doi:10.1080/08912961003779678. S2CID 128605530.</ref> <ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref>ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref> Carroll, R. L. (1988) Vertebrate Paleontology and Evolution, WH Freeman & Co. </ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref> Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} cvr6hoxl9gj4xdyo6d85lpqyfcgurlo 5412029 5412027 2026-06-12T18:36:36Z ლაზარე ზანგური 170233 5412029 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref> Carroll, R. L. (1988) Vertebrate Paleontology and Evolution, WH Freeman & Co. </ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref> Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 7jhub376z7d71wsjpjbqbeymodra4sd 5412031 5412029 2026-06-12T18:38:33Z ლაზარე ზანგური 170233 5412031 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref>Carroll, R. L. (1988) ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co.</ref><ref name=M2021/> <ref> Carroll, R. L. (1988) Vertebrate Paleontology and Evolution, WH Freeman & Co. </ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref> Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} jhlwxlg9es6p2btkqd0nmlvj2v66k0g 5412033 5412031 2026-06-12T18:39:31Z ლაზარე ზანგური 170233 5412033 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref>Carroll, R. L. (1988) ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co.</ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref> Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} slnx39us3yldsouonrdoyfumc9jttky 5412035 5412033 2026-06-12T18:41:36Z ლაზარე ზანგური 170233 5412035 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref>Carroll, R. L. (1988) ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co.</ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref> Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} <ref name=":0">Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> j3azlaww34iwoxp7c7nz6r391j5n4jw 5412038 5412035 2026-06-12T18:43:21Z ლაზარე ზანგური 170233 5412038 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref>Carroll, R. L. (1988) ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co.</ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref name=":0">Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} nvio4nki4pjoe6qt0yq04934glp3ymj 5412049 5412038 2026-06-12T18:47:42Z ლაზარე ზანგური 170233 5412049 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref>Carroll, R. L. (1988) ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co.</ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> </ref><ref name="ML13">{{cite journal | last1 = Marjanović | first1 = D | last2 = Laurin | first2 = M | year = 2013 | title = The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis" | journal = Geodiversitas | volume = 35 | pages = 207–272 | doi = 10.5252/g2013n1a8 | s2cid = 67823991 | url = https://zenodo.org/record/5375982 }}</ref> or to [[Amniota]] (the clade containing reptiles and mammals).<ref name="RCQ03" />ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref name=":0">Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} qpdc6o5y18rs9757de3qbjweck8r7e0 5412051 5412049 2026-06-12T18:48:22Z ლაზარე ზანგური 170233 5412051 wikitext text/x-wiki '''ლეპოსპონდილები''' — ადრეული [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდების]] მრავალფეროვანი [[კლადია]]. მაროკოს გვიანი [[პერმული პერიოდი]]ს ერთი გვიან შემორჩენილი ლეპოსპონდილის გარდა,<ref>{{cite journal | last1 = Germain | first1 = D | year = 2010 | title = The Moroccan diplocaulid: the last lepospondyl, the single one on Gondwana | journal = Historical Biology | volume = 122 | issue = 1–3| pages = 4–39 | doi=10.1080/08912961003779678| s2cid = 128605530 }}</ref> ლეპოსპონდილები ადრეული [[კარბონული პერიოდი]]ს [[ვისეანის ეტაპი]]დან ადრეულ [[პერმული პერიოდი|პერმულ პერიოდ]]ამდე ცხოვრობდნენ და გეოგრაფიულად შემოიფარგლებოდნენ დღევანდელი [[ევროპა|ევროპ]]ისა და [[ჩრდილოეთი ამერიკა|ჩრდილოეთ ამერიკ]]ის ტერიტორიებით.<ref>Carroll, R. L. (1988) ''Vertebrate Paleontology and Evolution'', WH Freeman & Co.</ref><ref> Marjanović, D. (2021). "The Making of Calibration Sausage Exemplified by Recalibrating the Transcriptomic Timetree of Jawed Vertebrates". Frontiers in Genetics. 12. 521693. doi:10.3389/fgene.2021.521693. PMC 8149952. PMID 34054911.</ref> ცნობილია ლეპოსპონდილების ხუთი ძირითადი ჯგუფი: [[ადელოსპონდილი]]; [[აისტოპოდა]]; [[ლიზოროფია]]; [[მიკროსაურია]]; და [[ნექტეიდეა]]. ლეპოსპონდილებს სხეულის ფორმების მრავალფეროვანი დიაპაზონი აქვთ და მოიცავს სახეობებს [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონი]]ს მსგავსი, [[გველთევზა]]ს ან [[გველები|გველი]]ს მსგავსი და [[ხვლიკისნაირნი|ხვლიკი]]ს მსგავსი ფორმებით. სხვადასხვა სახეობა წყლის, ნახევრად წყლის ან ხმელეთის იყო.მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ისინი სპეციალიზებულ ეკოლოგიურ [[ნიშებში]] ცხოვრობდნენ, რომლებიც არ ეკავათ პალეოზოურ ეპოქაში მათთან თანაარსებობის მქონე უფრო მრავალრიცხოვან [[ტემნოსპონდილები|ტემნოსპონდილ]] ამფიბიებს. ლეპოსპონდილებს სახელი [[1888]] წელს [[კარლ ალფრედ ფონ ციტელი|კარლ ალფრედ ფონ ციტელმა]] დაარქვა, რომელმაც ეს სახელი [[პალეოზოური ეპოქა|პალეოზოური ეპოქ]]ის ზოგიერთ [[ტეტრაპოდი|ტეტრაპოდ]]ს შემატა, რომლებსაც [[ნოტოქორდი]]სა და კბილების გარკვეული სპეციფიკური მახასიათებლები ჰქონდათ. ლეპოსპონდილები ზოგჯერ თანამედროვე [[ამფიბიები]]ს<ref> Vallin, G; Laurin, M (2004). "Cranial morphology and affinities of Microbrachis, and a reappraisal of the phylogeny and lifestyle of the first amphibians". Journal of Vertebrate Paleontology. 24: 56–72. doi:10.1671/5.1. S2CID 26700362.</ref><ref> Marjanović, D.; Laurin, M. (2009). "The origin(s) of modern amphibians: a commentary" (PDF). Evolutionary Biology. 36 (3): 336–338. doi:10.1007/s11692-009-9065-8. S2CID 12023942.</ref><ref> Marjanović, D; Laurin, M (2013). "The origin(s) of extant amphibians: a review with emphasis on the "lepospondyl hypothesis"". Geodiversitas. 35: 207–272. doi:10.5252/g2013n1a8. S2CID 67823991.</ref> ან [[ამნიოტა]]ს ([[ქვეწარმავლები]]სა და [[ძუძუმწოვრები]]ს შემცველი კლადი) მონათესავეებად ან წინაპრებად ითვლებოდა.<ref> Marcello Ruta, Michael I. Coates and Donald L. J. Quicke (2003). "Early tetrapod relationships revisited" (PDF). Biological Reviews. 78 (2): 251–345. doi:10.1017/S1464793102006103. PMID 12803423. S2CID 31298396.</ref> ვარაუდობენ, რომ ჯგუფი [[პოლიფილეტური]]ა, სადაც [[აისტოპოდები]] პრიმიტიული ღეროვანი ტეტრაპოდებია, ხოლო [[რეკუმბიროსტრანული]] [[მიკროზავრები]] პრიმიტიული [[ქვეწარმავლები]].<ref name=":0">Jason D. Pardo, Matt Szostakiwskyj, Per E. Ahlberg & Jason S. Anderson (2017) Hidden morphological diversity among early tetrapods. Nature (advance online publication) doi:10.1038/nature22966></ref> [[ფაილი:Hyloplesion.jpg|მინი|მარჯვნივ]] ლეპოსპონდილები [[ტემნოსპონდილები]]ს მსგავსად 354-300 მლნ წლის წინ გადაშენდნენ. ისინი მცირე ზომის [[ცხოველები]] იყვნენ, დაახლოებით დღევანდელი [[ტრიტონი (გვარი)|ტრიტონები]]ს ხელა იზრდებოდნენ მათი ზომა არ აჭარბებდა 15სმ-ს.[[დოპლოკაულუსი]]ს გაქვავებული ნამარხი, რომელიც [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ]]-ში აღმოაჩინეს,სიგრძით 0,8მ იყო.იგი მტკნარ წყალში ბინადრობდა ხოლო მისი უცნაური ფორმის თავი, სავარაუდოდ,წყალში(წყალქვეშა ნავის საჭის მსგავსად)მის მანევრირებად მნიშვნელოვნად ზრდიდა. ==ლიტერატურა== *საყვარაშვილი ნ., 8000 საინტერესო პაქტი რომელიც აუცილებლად უნდა იცოდე, გამომცემლობა „პალიტრა L“, თბ., 2017 გვ. 95 ==რესურსები ინტერნეტში== *https://en.wikipedia.org/wiki/Lepospondyli *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5 ==სქოლიო== {{სქოლიო}} nvio4nki4pjoe6qt0yq04934glp3ymj 0 612367 5412122 5403871 2026-06-12T19:34:58Z Lado85 35378 5412122 wikitext text/x-wiki {{მიმდსპორტი|ფეხბურთი}} {{ინფოდაფა ფეხბურთის ლიგის სეზონი | შეჯიბრება = [[ეროვნული ლიგა]] | სეზონი = 28 თებერვალი – 6 დეკემბერი 2026 2026 | გამარჯვებულები = | დაქვეითდა = | კონტინენტურითასი1 = [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა 2027–28|ჩემპიონთა ლიგა]] | კონტინენტურითასი1 კვალიფიცირებული = | კონტინენტურითასი2 = [[უეფა-ს ევროპა ლიგა 2027-28|ევროპა ლიგა]] | კონტინენტურითასი2 კვალიფიცირებული = | ლიგის ბომბარდირი = | უდიდესი საშინაო მოგება = | უდიდესი საგარეო მოგება = | უხვგოლიანი შეხვედრა = | შეხვედრები =82 | გატანილი გოლი = 202 | საშუალო გოლი = 2,46 | წინა სეზონი = [[ეროვნული ლიგა 2025|2025]] | შემდ. სეზონი = [[ეროვნული ლიგა 2027|2027]] }} '''ეროვნული ლიგა 2026''' — [[საქართველო]]ს უმაღლესი ლიგის 38-ე გათამაშება. == ფორმატი == ჩემპიონატში მონაწილეობას იღებს 10 გუნდი, ერთმანეთთან გუნდები ოთხ თამაშს თამაშობენ. საბოლოო ჯამში თითო გუნდმა 36 მატჩი უნდა ითამაშოს. ტურნირის გამარჯვებული [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა 2027-28|ჩემპიონთა ლიგაზე]] მონაწილეობას დაიწყებს I შესარჩევი ეტაპიდან. მეორე ადგილზე გასული გუნდი და საქართველოს თასის გამარჯვებული მონაწილეობას მიიღებს [[უეფას კონფერენციების ლიგა|უეფას კონფერენციების ლიგაზე]] I შესარჩევი რაუნდიდან. თუ თასის გამარჯვებული გახდება გუნდი ჩემპიონატის ცხრილის პირველი სამეულიდან, უეფას კონფერენციების ლიგაზე მონაწილეობის საშუალება მიეცემა ჩემპიონატის 3-ადგილოსან გუნდს. == კლუბები == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !კლუბი !მდგომარეობა <br />[[ეროვნული ლიგა 2025|2025]] !ქალაქი !რეგიონი !სტადიონი !ტევადობა |- | style="text-align:left;" |[[იბერია 1999 (საფეხბურთო კლუბი)|იბერია 1999]] | 1 |colspan="2" | [[თბილისი]] |[[მიხეილ მესხის სტადიონი]] |22 754 |- | style="text-align:left;" |[[დილა გორი (საფეხბურთო კლუბი)|დილა გორი]] | 2 |[[გორი]] | [[შიდა ქართლის მხარე|შიდა ქართლი]] | [[თენგიზ ბურჯანაძის სტადიონი]] | 5 000 |- | style="text-align:left;" |[[ტორპედო ქუთაისი (საფეხბურთო კლუბი)|ტორპედო ქუთაისი]] |3 |[[ქუთაისი]] | |[[იმერეთის მხარე|იმერეთი]] |[[რამაზ შენგელიას სტადიონი]] |14 700 |- | style="text-align:left;" |[[დინამო თბილისი]] |4 | colspan="2" | [[თბილისი]] |[[ბორის პაიჭაძის ეროვნული სტადიონი|ბორის პაიჭაძის დინამო არენა]] |54 139 |- | style="text-align:left;" |[[გაგრა (საფეხბურთო კლუბი)|გაგრა]] | 5 | colspan="2" |[[თბილისი]] |დავით პეტრიაშვილის სტადიონი |2 130 |- | style="text-align:left;" |[[დინამო ბათუმი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო ბათუმი]] |6 |[[ბათუმი]] |[[აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარა]] |[[აჭარაბეთ არენა]] |20 000 |- | style="text-align:left;" |[[სამგურალი წყალტუბო (საფეხბურთო კლუბი)|სამგურალი წყალტუბო]] | 7 |[[წყალტუბო]] |[[იმერეთის მხარე|იმერეთი]] | 26 მაისის სტადიონი |3,500 |- | style="text-align:left;" | [[რუსთავი (საფეხბურთო კლუბი)|რუსთავი]] |[[ეროვნული ლიგა 2|ელ 2]] / 1 |[[რუსთავი]] |[[ქვემო ქართლი]] |დავით პეტრიაშვილის სტადიონი, [[თბილისი]] |2 130 |- | style="text-align:left;" |[[სპაერი (საფეხბურთო კლუბი)|სპაერი]] | [[ეროვნული ლიგა 2|ელ 2]] / 2 / პლეი-ოფის გამარჯვებული | colspan="2" |თბილისი |[[მიხეილ მესხის სტადიონი|მიხეილ მესხის სტადიონი 2]] |1 000 |- | style="text-align:left;" | [[მეშახტე ტყიბული (საფეხბურთო კლუბი)|მეშახტე]] | [[ეროვნული ლიგა 2|ელ 2]] / 3 / პლეი-ოფის გამარჯვებული |[[ტყიბული]] |[[იმერეთის მხარე|იმერეთი]] | 26 მაისის სტადიონი, [[წყალტუბო]] |3 500 |- |} ==ცხრილი== <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |source=[https://erovnuliliga.ge/ge/tables ეროვნული ლიგა], [https://www.soccerway.com/georgia/crystalbet-erovnuli-liga/standings/#/OSo0I43t/standings/overall/ Soccerway] <!--Update team positions here--> |team_order=IBE, TKU, RUS, DTB, DBT, SPA, SMG, DIL, GAG, MES <!--Head-to-head--> <!--Update team qualifications here (defined below)--> |result1=CL1Q |result2=ECL1Q |result8=RPO |result9=RPO |result10=REL <!--Update team results here and then (if needed) positions above. Don't forget to update the date (update parameter)--> |update= 12 ივნისი 2026 |win_GAG=4 |draw_GAG=5 |loss_GAG=7|gf_GAG=15|ga_GAG=22<!-- გაგრა --> |win_DIL=6|draw_DIL=2 |loss_DIL=9|gf_DIL=15|ga_DIL=18<!-- დილა გორი --> |win_DBT=6|draw_DBT=6|loss_DBT=5 |gf_DBT=24|ga_DBT=26<!-- დინამო ბათუმი --> |win_DTB=6|draw_DTB=7 |loss_DTB=3|gf_DTB=23|ga_DTB=15<!-- დინამო თბილისი --> |win_IBE=9|draw_IBE=4|loss_IBE=4 |gf_IBE=24|ga_IBE=15<!-- იბერია 1999 --> |win_MES=1 |draw_MES=7|loss_MES=8|gf_MES=11|ga_MES=30<!-- მეშახტე --> |win_RUS=7 |draw_RUS=5|loss_RUS=4|gf_RUS=19|ga_RUS=14<!-- რუსთავი --> |win_SMG=6 |draw_SMG=3|loss_SMG=7|gf_SMG=20|ga_SMG=26<!-- სამგურალი წყალტუბო --> |win_SPA=5 |draw_SPA=6 |loss_SPA=6|gf_SPA=24|ga_SPA=22<!-- სპაერი --> |win_TKU= 7|draw_TKU=5|loss_TKU=4|gf_TKU=27|ga_TKU=14<!-- ტორპედო ქუთაისი --> <!--Status--> <!--Head-to-head--> <!--Team definitions (wikilinks in table)--> |name_GAG=[[გაგრა (საფეხბურთო კლუბი)|გაგრა]] |name_DIL=[[დილა გორი (საფეხბურთო კლუბი)|დილა გორი]] |name_DBT=[[დინამო ბათუმი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო ბათუმი]] |name_DTB=[[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] |name_IBE=[[იბერია 1999 (საფეხბურთო კლუბი)|იბერია 1999]] |name_MES=[[მეშახტე ტყიბული (საფეხბურთო კლუბი)|მეშახტე]] |name_RUS=[[რუსთავი (საფეხბურთო კლუბი)|რუსთავი]] |name_SMG=[[სამგურალი წყალტუბო (საფეხბურთო კლუბი)|სამგურალი წყალტუბო]] |name_SPA=[[სპაერი (საფეხბურთო კლუბი)|სპაერი]] |name_TKU=[[ტორპედო ქუთაისი (საფეხბურთო კლუბი)|ტორპედო ქუთაისი]] <!--Table settings and rules--> |show_limit=5 |class_rules=1) ქულები; 2) ქულები ურთიერთშეხვედრებში; 3) გოლების სხვაობა ურთიერთშეხვედრებში; 4) გატანილი გოლები ურთიერთშეხვედრებში; 5) გასვლაზე გატანილი გოლები ურთიერთშეხვედრებში (მხოლოდ 2 გუნდის დროს); 6) გოლების სხვაობა; 7) გატანილი გოლები. <!--Qualification and relegation column definitions--> |res_col_header=QR |col_CL1Q=green1 |text_CL1Q= [[უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა 2027-2028|უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა 2026-27 პირველი საკვალიფიკაციო ეტაპზე]] |col_ECL1Q=yellow1 |text_ECL1Q= [[უეფა-ს კონფერენს ლიგა 2027-2028|უეფა-ს კონფერენს ლიგა 2026-27 პირველი საკვალიფიკაციო ეტაპზე]] |col_RPO=red2 |text_RPO= [[ეროვნული_ლიგა_2026#პლეი-ოფი|ლიგაში ადგილის შესანარჩუნებელი პლეი-ოფი]] |col_REL=red1 |text_REL= [[ეროვნული ლიგა 2]] }}</onlyinclude> ==შედეგები== ყველა გუნდი თამაშობს 18 საშინაო და 18 გასვლით თამაშს (თითო გუნდს ეთამაშება 4ჯერ), ჯამში 36 თამაშს. {{col-begin}} {{col-2}} ===ტური 1-18=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://erovnuliliga.ge/ge/results ეროვნული ლიგის შედეგები], [https://erovnuliliga.ge/ge/calendar ეროვნული ლიგის განრიგი], [https://www.soccerway.com/georgia/crystalbet-erovnuli-liga/fixtures/ Soccerway] | update = 12 ივნისი 2026 | a_note = | matches_style = FBR | team1= გაგ | team2= დილ | team3= დბთ | team4= დთბ | team5= იბე | team6= მეშ | team7=რუს | team8= სმგ | | team9= სპა |team10= ტორ |name_გაგ=[[გაგრა (საფეხბურთო კლუბი)|გაგრა]] |name_დილ=[[დილა გორი (საფეხბურთო კლუბი)|დილა გორი]] |name_დბთ=[[დინამო ბათუმი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო ბათუმი]] |name_დთბ=[[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] |name_იბე=[[იბერია 1999 (საფეხბურთო კლუბი)|იბერია 1999]] |name_მეშ=[[მეშახტე ტყიბული (საფეხბურთო კლუბი)|მეშახტე]] |name_რუს=[[რუსთავი (საფეხბურთო კლუბი)|რუსთავი]] |name_სმგ=[[სამგურალი წყალტუბო (საფეხბურთო კლუბი)|სამგურალი წყალტუბო]] |name_სპა=[[სპაერი (საფეხბურთო კლუბი)|სპაერი]] |name_ტორ=[[ტორპედო ქუთაისი (საფეხბურთო კლუბი)|ტორპედო ქუთაისი]] | match_გაგ_დილ = 2–0 | match_გაგ_დბთ = 1–2 | match_გაგ_დთბ = 14 ივნ | match_გაგ_იბე = 1–2 | match_გაგ_მეშ = 1–1 | match_გაგ_რუს = 1–1 | match_გაგ_სმგ = 0–1 | match_გაგ_სპა = 0–3 | match_გაგ_ტორ = 2–2 | match_დილ_გაგ = 1–1 | match_დილ_დბთ = 1–0 | match_დილ_დთბ = 0–0 | match_დილ_იბე = 0–1 | match_დილ_მეშ = 0–1 | match_დილ_რუს = 1–2 | match_დილ_სმგ = 2–3 | match_დილ_სპა = 16 ივნ | match_დილ_ტორ = 1–0 | match_დბთ_გაგ = 1–1 | match_დბთ_დილ = 3–2 | match_დბთ_დთბ = 2–2 | match_დბთ_იბე = 0–3 | match_დბთ_მეშ = 2–1 | match_დბთ_რუს = 1–0 | match_დბთ_სმგ = 3–1 | match_დბთ_სპა = 4–1 | match_დბთ_ტორ = 0–3 | match_დთბ_გაგ = 0–1 | match_დთბ_დილ = 1–2 | match_დთბ_დბთ = 2–2 | match_დთბ_იბე = 2–0 | match_დთბ_მეშ = 1–1 | match_დთბ_რუს = 0–0 | match_დთბ_სმგ = 18 ივნ | match_დთბ_სპა = 2–1 | match_დთბ_ტორ = 0–1 | match_იბე_გაგ = 1–0 | match_იბე_დილ = 1–0 | match_იბე_დბთ = 1–0 | match_იბე_დთბ = 0–0 | match_იბე_მეშ = 2–2 | match_იბე_რუს = 17 ივნ | match_იბე_სმგ = 2–1 | match_იბე_სპა = 1–1 | match_იბე_ტორ = 1–1 | match_მეშ_გაგ = 18 ივნ | match_მეშ_დილ = 0–2 | match_მეშ_დბთ = 0–0 | match_მეშ_დთბ = 1–6 | match_მეშ_იბე = 1–4 | match_მეშ_რუს = 0–0 | match_მეშ_სმგ = 0–0 | match_მეშ_სპა = 0–0 | match_მეშ_ტორ = 1–4 | match_რუს_გაგ = 1–2 | match_რუს_დილ = 1–0 | match_რუს_დბთ = 3–0 | match_რუს_დთბ = 2–3 | match_რუს_მეშ = 13 ივნ | match_რუს_იბე = 2–1 | match_რუს_სმგ = 1–0 | match_რუს_სპა = 2–1 | match_რუს_ტორ = 1–0 | match_სმგ_გაგ = 2–0 | match_სმგ_დილ = 0–1 | match_სმგ_დბთ = 1–1 | match_სმგ_დთბ = 1–2 | match_სმგ_იბე = 3–2 | match_სმგ_მეშ = 3–1 | match_სმგ_რუს = 2–1 | match_სმგ_სპა = 0–0 | match_სმგ_ტორ = 13 ივნ | match_სპა_გაგ = 3–0 | match_სპა_დილ = 0–1 | match_სპა_დბთ = 3–3 | match_სპა_დთბ = 1–2 | match_სპა_იბე = 0–2 | match_სპა_მეშ = 2–1 | match_სპა_რუს = 1–1 | match_სპა_სმგ = 4–1 | match_სპა_ტორ = 1–1 | match_ტორ_გაგ = 1–2 | match_ტორ_დილ = 2–1 | match_ტორ_დბთ = 17 ივნ | match_ტორ_დთბ = 0–0 | match_ტორ_იბე = 1–0 | match_ტორ_მეშ = 3–0 | match_ტორ_რუს = 1–1 | match_ტორ_სმგ = 6–1 | match_ტორ_სპა = 1–2 | match_იბე_მეშ_note=თამაში გადაიდო უამინდობის გამო | match_დილ_რუს_note=თამაში გადაიდო უამინდობის გამო | match_დთბ_დბთ_note=თამაში გადაიდო უამინდობის გამო | match_დთბ_დილ_note=გადაიდო<ref name="Postponed">https://erovnuliliga.ge/ge/news/9540-sakartvelos-pekhburtis-pederatsiis-gantskhadeba</ref> | match_გაგ_იბე_note=გადაიდო<ref name="Postponed" /> | match_ტორ_მეშ_note=გადაიდო<ref name="Postponed" /> | match_დბთ_სპა_note=გადაიდო<ref name="Postponed" /> | match_სმგ_რუს_note=გადაიდო<ref name="Postponed" /> }} {{col-2}} ===ტური 19-36=== {{#invoke:sports results|main | source = [https://erovnuliliga.ge/ge/results ეროვნული ლიგის შედეგები] [https://erovnuliliga.ge/ge/calendar ეროვნული ლიგის განრიგი] | update = future | start_date = 22 ივნისი 2026 | a_note = | matches_style = FBR | team1= გაგ | team2= დილ | team3= დბთ | team4= დთბ | team5= იბე | team6= მეშ | team7=რუს | team8= სმგ | | team9= სპა |team10= ტორ |name_გაგ=[[გაგრა (საფეხბურთო კლუბი)|გაგრა]] |name_დილ=[[დილა გორი (საფეხბურთო კლუბი)|დილა გორი]] |name_დბთ=[[დინამო ბათუმი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო ბათუმი]] |name_დთბ=[[დინამო თბილისი (საფეხბურთო კლუბი)|დინამო თბილისი]] |name_იბე=[[იბერია 1999 (საფეხბურთო კლუბი)|იბერია 1999]] |name_მეშ=[[მეშახტე ტყიბული (საფეხბურთო კლუბი)|მეშახტე]] |name_რუს=[[რუსთავი (საფეხბურთო კლუბი)|რუსთავი]] |name_სმგ=[[სამგურალი წყალტუბო (საფეხბურთო კლუბი)|სამგურალი წყალტუბო]] |name_სპა=[[სპაერი (საფეხბურთო კლუბი)|სპაერი]] |name_ტორ=[[ტორპედო ქუთაისი (საფეხბურთო კლუბი)|ტორპედო ქუთაისი]] | match_გაგ_დილ = 21 ნოე | match_გაგ_დბთ = 17 ოქტ | match_გაგ_დთბ = 2 დეკ | match_გაგ_იბე = 29 აგვ | match_გაგ_მეშ = 19 სექ | match_გაგ_რუს = 31 ოქტ | match_გაგ_სმგ = 24 ივნ | match_გაგ_სპა = 15 აგვ | match_გაგ_ტორ = 9 სექ | match_დილ_გაგ = 5 სექ | match_დილ_დბთ = 13 სექ | match_დილ_დთბ = 7 ნოე | match_დილ_იბე = 17 ოქტ | match_დილ_მეშ = 15 აგვ | match_დილ_რუს = 22 ივნ | match_დილ_სმგ = 28 ნოე | match_დილ_სპა = 6 დეკ | match_დილ_ტორ = 22 აგვ | match_დბთ_გაგ = 8 აგვ | match_დბთ_დილ = 2 დეკ | match_დბთ_დთბ = 10 ოქტ | match_დბთ_იბე = 9 სექ | match_დბთ_მეშ = 31 ოქტ | match_დბთ_რუს = 21 ნოე | match_დბთ_სმგ = 24 ოქტ | match_დბთ_სპა = 29 აგვ | match_დბთ_ტორ = 19 სექ | match_დთბ_გაგ = 13 სექ | match_დთბ_დილ = 29 აგვ | match_დთბ_დბთ = 23 ივნ | match_დთბ_იბე = 31 ოქტ | match_დთბ_მეშ = 9 სექ | match_დთბ_რუს = 15 აგვ | match_დთბ_სმგ = 6 დეკ | match_დთბ_სპა = 17 ოქტ | match_დთბ_ტორ = 21 ნოე | match_იბე_გაგ = 7 ნოე | match_იბე_დილ = 8 აგვ | match_იბე_დბთ = 28 ნოე | match_იბე_დთბ = 22 აგვ | match_იბე_მეშ = 23 ივნ | match_იბე_რუს = 6 დეკ | match_იბე_სმგ = 5 სექ | match_იბე_სპა = 13 სექ | match_იბე_ტორ = 24 ოქტ | match_მეშ_გაგ = 6 დეკ | match_მეშ_დილ = 24 ოქტ | match_მეშ_დბთ = 22 აგვ | match_მეშ_დთბ = 28 ნოე | match_მეშ_იბე = 10 ოქტ | match_მეშ_რუს = 13 სექ | match_მეშ_სმგ = 8 აგვ | match_მეშ_სპა = 5 სექ | match_მეშ_ტორ = 7 ნოე | match_რუს_გაგ = 22 აგვ | match_რუს_დილ = 10 ოქტ | match_რუს_დბთ = 5 სექ | match_რუს_დთბ = 24 ოქტ | match_რუს_მეშ = 2 დეკ | match_რუს_იბე = 19 სექ | match_რუს_სმგ = 7 ნოე | match_რუს_სპა = 28 ნოე | match_რუს_ტორ = 8 აგვ | match_სმგ_გაგ = 10 ოქტ | match_სმგ_დილ = 9 სექ | match_სმგ_დბთ = 15 აგვ | match_სმგ_დთბ = 19 სექ | match_სმგ_იბე = 21 ნოე | match_სმგ_მეშ = 17 ოქტ | match_სმგ_რუს = 29 აგვ | match_სმგ_სპა = 31 ოქტ | match_სმგ_ტორ = 2 დეკ | match_სპა_გაგ = 24 ოქტ | match_სპა_დილ = 19 სექ | match_სპა_დბთ = 7 ნოე | match_სპა_დთბ = 8 აგვ | match_სპა_იბე = 2 დეკ | match_სპა_მეშ = 21 ნოე | match_სპა_რუს = 9 სექ | match_სპა_სმგ = 22 აგვ | match_სპა_ტორ = 10 ოქტ | match_ტორ_გაგ = 28 ნოე | match_ტორ_დილ = 31 ოქტ | match_ტორ_დბთ = 6 დეკ | match_ტორ_დთბ = 5 სექ | match_ტორ_იბე = 15 აგვ | match_ტორ_მეშ = 29 აგვ | match_ტორ_რუს = 17 ოქტ | match_ტორ_სმგ = 13 სექ | match_ტორ_სპა = 22 ივნ }} {{col-end}} == პლეი-ოფი == {{football box |date = TBA |time = TBA |team1 = TBD |score = |report = |team2 = TBD |goals1 = |goals2 = |stadium = TBA |attendance = |referee = TBA }} {{football box |date = TBA |time = TBA |team1 = TBD |score = |report = |team2 = TBD |goals1 = |goals2 = |stadium = TBA |attendance = |referee = TBA }} ---- {{football box |date = TBA |time = TBA |team1 = TBD |score = |report = |team2 = TBD |goals1 = |goals2 = |stadium = TBA |attendance = |referee = TBA }} {{football box |date = TBA |time = TBA |team1 = TBD |score = |report = |team2 = TBD |goals1 = |goals2 = |stadium = TBA |attendance = |referee = TBA }} == სტატისტიკა == === ბომბარდირები === :{{updated|}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !ადგილი !ფეხბურთელი !კლუბი !გოლები<ref name="goals & assists">{{cite web |title=Crystalbet Erovnuli Liga - Top Scorers |url=https://www.soccer24.com/georgia/crystalbet-erovnuli-liga/standings/#/I3Uhz1IK/top_scorers |website=soccer24.com |publisher=Soccer24 |access-date=20 March 2024}}</ref> |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |} {{notelist}} === ჰეტ-ტრიკები === {| class="wikitable" ! ფეხბურთელი !! კლუბი !! წინაამღდეგ !! შედეგი !! თარიღი !! წყ. |- | || || || || || |} * <small>⁴ფეხბურთელმა გაიტანა პოკერი (4 გოლი)</small> ===მშრალი მატჩები=== :{{updated|}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !ადგილი !ფეხბურთელი !კლუბი !'''მშრ. მატ.''' |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |- | | align="left" | | align="left" | | |} ==რესურსები ინტერნეტში== {{reflist}} * [http://erovnuliliga.ge/ge ეროვნული ლიგის ოფიციალური ვებ-გვერდი] * [http://www.scoresway.com/?sport=soccer&page=season&id=16894&view=rules ჩემპიონატის წესები] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219015651/http://www.scoresway.com/?sport=soccer&page=season&id=16894&view=rules |date=2019-02-19 }} {{ეროვნული ლიგა}} [[კატეგორია:ეროვნული ლიგის სეზონები]] [[კატეგორია:უმაღლესი ლიგის სეზონები]] [[კატეგორია:2026 წელი ქართულ ფეხბურთში]] 50avqs2cdx3cwz16q4iapv6gh3bd28z 1 681241 5411951 5410322 2026-06-12T15:06:57Z Surprizi 14671 მომხმარებელმა Surprizi გვერდი „[[განხილვა:ვარსკვლავთა გროვა]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[განხილვა:ვარსკვლავთგროვა]]“ გადამისამართებაზე 5072395 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 833403 5412220 5376435 2026-06-13T07:25:44Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:აშშ-ის მოჭადრაკეები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412220 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მოჭადრაკე | სახელი = ზვიად იზორია | სურათი = Izoria zviad 20081119 olympiade dresden.jpg | წარწერა = ზვიად იზორია 2008 წლის ოლიმპიადაზე | ქვეყანა = {{GEO}} (2013-მდე)<br>{{USA}} (2013-დან) | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1984|1|6}} | დაბადების ადგილი = [[ხონი]], [[საქართველოს სსრ]], [[სსრკ]] | წოდება = [[დიდოსტატი (ჭადრაკი)|დიდოსტატი]] (2002) | მაქსიმალური რეიტინგი = 2660 (ივლისი, 2006) | FIDE_id = 13601733 }} '''ზვიად იზორია''' (დ. [[6 იანვარი]], [[1984]], [[ხონი]]) — ქართველი მოჭადრაკე, [[დიდოსტატი (ჭადრაკი)|დიდოსტატი]] (2002). 2013 წლიდან ასპარეზობს [[აშშ]]-ის სახელით. == ბიოგრაფია == ზვიად იზორია დაიბადა 1984 წელს [[ხონი|ხონში]]. ჭადრაკის თამაში 8-9 წლის ასაკში დაიწყო ადგილობრივ კლუბში. [[საქართველოს სამოქალაქო ომი|სამოქალაქო ომის]] პერიოდში მისი ოჯახი საცხოვრებლად [[სანქტ-პეტერბურგი|სანქტ-პეტერბურგში]] გადავიდა, სადაც ზვიადი ძლიერ მწვრთნელებთან, მათ შორის ალექსეი იუნეევთან ვარჯიშობდა. 1996 წელს ოჯახი კვლავ საქართველოში დაბრუნდა. == საჭადრაკო კარიერა == იზორიას კარიერა ადრეული ასაკიდანვე წარმატებული აღმოჩნდა. 2000 წელს იგი 16 წლამდე ჭაბუკთა შორის მსოფლიო ჩემპიონი გახდა. 2001 წელს მოიგო ევროპის ჩემპიონატი 18 და 20 წლამდე ასაკობრივ კატეგორიებში. 2002 წელს მან კვლავ მოიპოვა ევროპის იუნიორთა ჩემპიონის ტიტული (20 წლამდელთა შორის). იმავე წელს მიიღო დიდოსტატის წოდება. 2005 წელს მან კარიერის ერთ-ერთ უდიდეს წარმატებას მიაღწია — გაიმარჯვა მინეაპოლისში გამართულ HB Global Chess Challenge-ზე, რომელიც იმ დროისთვის მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მაღალბიუჯეტიანი ტურნირი იყო. იზორიამ პირველი ადგილი დაიკავა და 50 000 აშშ დოლარი მოიგო, გაუსწრო ისეთ მოჭადრაკეებს, როგორებიც არიან [[გატა კამსკი]] და [[ალექსანდრ ბელიავსკი]].<ref>[https://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1913 The richest open tournament in chess history], www.chessbase.com</ref> საქართველოს ეროვნული ნაკრების შემადგენლობაში იზორიამ მონაწილეობა მიიღო სამ საჭადრაკო ოლიმპიადაზე (2002, 2004, 2008). 2002 წელს მისი გუნდი მე-4 ადგილზე გავიდა. 2013 წლიდან იგი აშშ-ის საჭადრაკო ფედერაციაში გადავიდა.<ref>[http://ratings.fide.com/fedchange.phtml?year=2013 Transfers in 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206102952/http://ratings.fide.com/fedchange.phtml?year=2013 |date=2013-02-06 }}, FIDE</ref> 2018 წლის აშშ-ის ჩემპიონატზე მან სენსაციური გამარჯვებები მოიპოვა [[ფაბიანო კარუანა|ფაბიანო კარუანასა]] და [[ჰიკარუ ნაკამურა|ჰიკარუ ნაკამურაზე]]. == ძირითადი შედეგები == * 2000: მსოფლიო ჩემპიონი (16 წლამდელთა შორის). * 2000: კასპაროვის თასის გამარჯვებული (მოსკოვი). * 2001: ევროპის ჩემპიონი (18 და 20 წლამდელთა შორის). * 2002: ევროპის ჩემპიონი (20 წლამდელთა შორის). * 2005: HB Global Chess Challenge-ის გამარჯვებული. * 2010: [[ტეხასი|ტეხასის]] შტატის ჩემპიონი. * 2020: ჩრდილოეთ ამერიკის ღია პირველობის გამარჯვებული ([[ჰოვანეს გაბუზიანი|ჰოვანეს გაბუზიანთან]] ერთად). == რეიტინგი == მისი მაქსიმალური რეიტინგი იყო 2660 (2006 წლის ივლისში), რითაც მსოფლიო კლასიფიკაციაში 48-ე ადგილს იკავებდა. == რესურსები ინტერნეტში == * [https://ratings.fide.com/profile/13601733 ზვიად იზორია] — ფიდეს ჩანაწერი * [https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=49441 ზვიად იზორია] — პარტიების არქივი Chessgames.com-ზე == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ქართველი მოჭადრაკეები]] [[კატეგორია:დაბადებული 1984]] [[კატეგორია:ხონის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] do266zjojl62yb7k14f63l4j9n4rifg 0 879629 5411894 5351749 2026-06-12T12:17:11Z CommonsDelinker 635 (ბოტი: Lemonade_(Lime_version).jpg შეიცვალა Limeade.jpg-ით) 5411894 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Limeade.jpg|მინი|ლიმეადი ყინულით]] '''ლიმეადი''' ― [[ლაიმი|ლაიმის]] არომატის, ზოგჯერ [[გაზიანი სასმელი]]. მისთვის დამახასიათებელ გემოს, როგორც წესი, შაქრით ან სხვა დამატკბობლებით იღებენ. მომზადების გავრცელებული მეთოდია ლაიმიდან გამოწურული წვენის [[თაფლი|თაფლთან]] ან ჩვეულებრივ სიროფთან შერევა, რომელსაც წყალსა და მეტ დამატკბობელს უმატებენ.<ref>{{Cite web|url=https://www.marthastewart.com/332254/limeade|title=Limeade|date=February 8, 2011|website=Martha Stewart}}</ref> ზოგჯერ ურევენ [[არაყი|არაყს]] ან თეთრ [[ტეკილა|ტეკილას]].<ref>{{cite web|url=https://www.goodhousekeeping.com/food-recipes/a23932/how-to-make-limeade/ |title=How To Make Limeade - Easy Recipe for Limeade |publisher=Goodhousekeeping.com |date=2011-06-28 |access-date=2019-10-13}}</ref> სასმლის ზუსტი ინგრედიენტები, მომზადება და სახელწოდება განსხვავდება ქვეყნების მიხედვით. == ლიმეადი სხვადასხვა ქვეყანაში == === ვესტ-ინდოეთი და კარიბის ზღვის აუზის კუნძულები === სასმელი პოპულარულია ტროპიკულ ქვეყნებში, როგორიცაა [[იამაიკა]], რადგან აქ ლაიმი ძალიან გავრცელებულია.<ref>{{Cite web|title=Limeade Recipe|url=https://www.marthastewart.com/332254/limeade|access-date=2021-06-09|website=Martha Stewart|language=en-us}}</ref> [[ბაჰამის კუნძულები|ბაჰამის კუნძულებზე]],<ref>{{Cite web |last=Bennett |first=Steve |title=Compass Point Switcher Bahamian Cocktail Unexplained |url=https://www.uncommoncaribbean.com/nassau/compass-point-switcher |access-date=2021-10-26 |website=Uncommon Caribbean |date=30 March 2012 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Winterfest White Party Culinary Competition |url=http://www.winterfestparade.com/ckfinder/userfiles/files/winning%20recipe%20-%20Beverage%20Bahamian%20Switch-A.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111226055533/http://www.winterfestparade.com/ckfinder/userfiles/files/winning%20recipe%20-%20Beverage%20Bahamian%20Switch-A.pdf |archive-date=2011-12-26 |access-date=2013-09-15}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rolle Rahming |first=Helen Patricia |year=2008 |title=Breaking Through My Invisible Bubble |url=https://www.google.com/search?tbm=bks&q=isbn:1468526200 |access-date=2025-05-21 |website=www.google.com |publisher=AuthorHouse |language=en}}</ref> [[ლიმონათი|ლიმონათის]] მსგავსად, ლიმეადს ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც "სვიჩას" ან "სვიჩერს". === აზია === ლიმეადი [[ინდოეთი|ინდოეთსა]] და [[პაკისტანი|პაკისტანში]] ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული სასმელია და ცნობილია, როგორც ნიმბუ პაანი ან ლიმბუ პანი,<ref>{{Cite web|url=https://www.vahrehvah.com/indianfood/nimbu-paani|title=NIMBU PAANI|website=WELCOME TO VAHREHVAH}}</ref> ნიმბუ პაანისთვის იყენებენ [[ლიმონი|ლიმონსაც]]. === ტაილანდური ლიმეადი ყინულით === ლაიმი ასევე ფართოდაა გავრცელებული [[ტაილანდი|ტაილანდსა]] და [[სამხრეთ-აღმოსავლეთი აზია|სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის]] სხვა ნაწილებში, რადგან ლიმონი არ არის ადგილობრივი სახეობა. ტაილანდური სტილის ლიმეადი მარილიანი გემოთი გამოირჩევა და ზოგჯერ საერთოდ არ შეიცავს შაქარს.<ref name="Jordan2011">{{cite book|author=Michele Anna Jordan|title=California Home Cooking: 400 Recipes that Celebrate the Abundance of Farm and Garden, Orchard and Vineyard, Land and Sea|url=https://books.google.com/books?id=3VAQGvpmE3cC&pg=PT1088|date=11 October 2011|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-1-55832-597-5|page=1088}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.simplyrecipes.com/recipes/limeade_with_a_touch_of_mint/ Mint Limeade recipe] * [http://allrecipes.com/recipe/limeade/ All Recipes' Limeade recipe] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სასმელები ციტრუსის მიხედვით]] [[კატეგორია:სასმელები ძირითადი ინგრედიენტის მიხედვით]] [[კატეგორია:სასმელები ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:ინდური სამზარეულო]] [[კატეგორია:ტაილანდური სამზარეულო]] sc4g95trazfvx0u69ojvzwvsb12b5yw 10 890853 5411900 5410803 2026-06-12T12:47:30Z Surprizi 14671 5411900 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- აწყობილია თარგ ly-ის მიხედვით -->{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}<!-- თუ ერთი ციფრი მაინცაა მითიტებული -->|<!-- то -->{{#if:{{{1|}}}<!-- თუ მითითებულია სინათლის წლები -->|{{formatnum:{{replace|{{{1}}}|.|,}}}}&nbsp;ათ.&nbsp;[[სინათლის წელი|სინ.&nbsp;წელი]]<!-- то выводим число св. лет -->{{#if:{{{2|}}}<!-- если заданы также и килопарсеки -->|<!-- то -->&#32;({{formatnum:{{replace|{{{2}}}|.|,}}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]])<!-- через пробел в скобках выводим число килопарсек, ставим вики-ссылку -->}}<!-- end if заданы также и килопарсеки -->|<!-- иначе (т. е. заданы только килопарсеки) -->{{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]]<!-- выводим число килопарсек без скобок, ставим вики-ссылку -->}}<!-- end if заданы световые года -->|<!-- иначе (т. е. не задано ни одно число) -->&nbsp;ათ.&nbsp;[[სინათლის წელი|სინ.&nbsp;წელი]]<!-- видимый текст ссылки: «тыс. св. лет» -->}}<!-- end if задано хотя бы одно число --></includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 8b9qznw2g8mxt6u7k6p4ioywhmeqgz3 5411904 5411900 2026-06-12T12:59:38Z Surprizi 14671 5411904 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{1}}}&nbsp;{{PLURAL:{{{1}}}|[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}} ({{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]])|{{{1}}}&nbsp;{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]]}} }}|{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}}}}</includeonly> <noinclude>{{doc}}</noinclude> sh4b5chmm20286a2tp04np8ca71apkd 5411906 5411904 2026-06-12T13:02:15Z Surprizi 14671 5411906 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{1}}}&nbsp;{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}} ({{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]])|{{{1}}}&nbsp;{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]]}} }}|{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}}}}</includeonly> <noinclude>{{doc}}</noinclude> eiqssug0vvbuzktzrcgsrdgzbis8us0 5411907 5411906 2026-06-12T13:04:09Z Surprizi 14671 5411907 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|}}}{{{2|}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{1}}}&nbsp;{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}} ({{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]])|{{{1}}}&nbsp;{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}&nbsp;[[კილოპარსეკი|კპს]]}} }}|{{PLURAL:{{{1}}}|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]|ათ.&nbsp;[[სინათლის წელიწადი|სინ.&nbsp;წელი]]}}}}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> i1andczw5pdtysmlt46kjmhcewidb6i 0 891004 5411912 5410955 2026-06-12T13:30:04Z Ninuca-QR 175479 5411912 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]]) — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად. ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“ რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო რომანი „The Boy at the Back of the Class“ (ბიჭი კლასის ბოლო მერხზე), რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც იგი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის კალესა და დიუნკერკში. სიუჟეტი, რომელიც სირიელ დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის ბესტსელერი, მოიგო 2019 წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. 2023 წელს ნიკ აჰადმა ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია 2026 წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. მისი მეორე წიგნი „The Star Outside My Window“ (ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ) ოჯახური ძალადობის ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და 2020 British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. მისი მეოთხე წიგნი „The Lion Above The Door“ (ლომი კარის თავზე), რომელიც 2024 წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული რასიზმის საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია ტან კეი ჰაის ისტორიით — სინგაპურელი სამხედრო მფრინავით, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი სინგაპურსა და დიდ ბრიტანეთში სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით მან კეი ჰაის საფლავიც იპოვა Kranji War Cemetery-ში და მისი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. 2019 წელს რაუფი დასახელდა BBC 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „The Great (Food) Bank Heist“ (დიდი სასურსათო ბანკის ძარცვა) ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და საკვების დეფიციტს დიდ ბრიტანეთში. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა The Guardian, და ასევე მონაწილეობს BBC Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება ლიტერატურასა და ქალთა უფლებებისთვის გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *The Star Outside My Window ([[2019]]) *The Day We Met the Queen ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *The Great (Food) Bank Heist ([[2021]]) *The Lion Above the Door ([[2021]]) *Hope on the Horizon: A Children’s Handbook on Empathy, Kindness and Making a Better World ([[2022]]) *Where Magic Grows: Unique Tales of Wonder and Enchantment ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *The Girl at the Front of the Class ([[2024]]) *The Game I Will Never Forget ([[2025]]) ==ჯილდოები== *2019 Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2019 Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული ლიტერატურა და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2020 Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *2024 BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2026 Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში მას ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] d6lcoqx22uhkorkrwk7buhw1lznukzz 5411914 5411912 2026-06-12T13:37:08Z Ninuca-QR 175479 /* ნამუშევრების სია */ 5411914 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]]) — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად. ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“ რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო რომანი „The Boy at the Back of the Class“ (ბიჭი კლასის ბოლო მერხზე), რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც იგი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის კალესა და დიუნკერკში. სიუჟეტი, რომელიც სირიელ დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის ბესტსელერი, მოიგო 2019 წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. 2023 წელს ნიკ აჰადმა ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია 2026 წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. მისი მეორე წიგნი „The Star Outside My Window“ (ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ) ოჯახური ძალადობის ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და 2020 British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. მისი მეოთხე წიგნი „The Lion Above The Door“ (ლომი კარის თავზე), რომელიც 2024 წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული რასიზმის საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია ტან კეი ჰაის ისტორიით — სინგაპურელი სამხედრო მფრინავით, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი სინგაპურსა და დიდ ბრიტანეთში სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით მან კეი ჰაის საფლავიც იპოვა Kranji War Cemetery-ში და მისი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. 2019 წელს რაუფი დასახელდა BBC 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „The Great (Food) Bank Heist“ (დიდი სასურსათო ბანკის ძარცვა) ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და საკვების დეფიციტს დიდ ბრიტანეთში. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა The Guardian, და ასევე მონაწილეობს BBC Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება ლიტერატურასა და ქალთა უფლებებისთვის გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (საჭმლის) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *2019 Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2019 Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული ლიტერატურა და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2020 Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *2024 BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2026 Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში მას ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] dhfny56z9o44qegszd1ghxxx5plklo4 5411918 5411914 2026-06-12T13:48:41Z Ninuca-QR 175479 5411918 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]]) — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად. ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“ რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]]. სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის ომის სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. 2019 წელს რაუფი დასახელდა BBC 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „The Great (Food) Bank Heist“ (დიდი სასურსათო ბანკის ძარცვა) ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და საკვების დეფიციტს დიდ ბრიტანეთში. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა The Guardian, და ასევე მონაწილეობს BBC Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება ლიტერატურასა და ქალთა უფლებებისთვის გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *2019 Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2019 Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული ლიტერატურა და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2020 Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *2024 BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2026 Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში მას ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] kmrh0h72inafu680rp7jcru3bihropj 5411919 5411918 2026-06-12T13:51:35Z Ninuca-QR 175479 5411919 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“ რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]]. სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის ომის სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. 2019 წელს რაუფი დასახელდა BBC 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „The Great (Food) Bank Heist“ (დიდი სასურსათო ბანკის ძარცვა) ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და საკვების დეფიციტს დიდ ბრიტანეთში. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა The Guardian, და ასევე მონაწილეობს BBC Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება ლიტერატურასა და ქალთა უფლებებისთვის გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *2019 Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2019 Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული ლიტერატურა და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2020 Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *2024 BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2026 Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში მას ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] bojcbilc11b8u0bsdsvulwdkn3kroh6 5411920 5411919 2026-06-12T13:52:14Z Ninuca-QR 175479 /* წარმომავლობა */ 5411920 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“<ref>{{Cite news|last=Khan|first=Coco|date=1 May 2019|title=Onjali Rauf: 'My mother said publishing was a white world, but I should always try'|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/01/onjali-rauf-my-mother-said-publishing-was-a-white-world-but-i-should-always-try|access-date=29 June 2020|issn=0261-3077}}</ref> რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]]. სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის ომის სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. 2019 წელს რაუფი დასახელდა BBC 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „The Great (Food) Bank Heist“ (დიდი სასურსათო ბანკის ძარცვა) ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და საკვების დეფიციტს დიდ ბრიტანეთში. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა The Guardian, და ასევე მონაწილეობს BBC Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება ლიტერატურასა და ქალთა უფლებებისთვის გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *2019 Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2019 Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული ლიტერატურა და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2020 Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *2024 BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2026 Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში მას ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] 8syllb1hrstj455o14jnlteevcan0on 5411922 5411920 2026-06-12T13:56:25Z Ninuca-QR 175479 5411922 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“<ref>{{Cite news|last=Khan|first=Coco|date=1 May 2019|title=Onjali Rauf: 'My mother said publishing was a white world, but I should always try'|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/01/onjali-rauf-my-mother-said-publishing-was-a-white-world-but-i-should-always-try|access-date=29 June 2020|issn=0261-3077}}</ref> რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]]. სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის [[ომი|ომის]] სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. [[2019]] წელს რაუფი დასახელდა [[BBC]] 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „დიდი (სასურსათო) ბანკის ძარცვა“ ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და [[საკვების დეფიციტი|საკვების დეფიციტს]] [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]]. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა [[The Guardian]], და ასევე მონაწილეობს [[BBC]] Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა [[ბრიტანეთის იმპერიის ორდენი|ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის]] (MBE) წოდება [[ლიტერატურა|ლიტერატურასა]] და [[ქალთა უფლებები|ქალთა უფლებებისთვის]] გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *2019 Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2019 Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული ლიტერატურა და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2020 Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *2024 BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *2026 Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე 2022 წლის საახალწლო ჯილდოებში მას ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] raaau684560x06er9phfbbnsdtdjuzx 5411924 5411922 2026-06-12T14:00:49Z Ninuca-QR 175479 5411924 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“<ref>{{Cite news|last=Khan|first=Coco|date=1 May 2019|title=Onjali Rauf: 'My mother said publishing was a white world, but I should always try'|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/01/onjali-rauf-my-mother-said-publishing-was-a-white-world-but-i-should-always-try|access-date=29 June 2020|issn=0261-3077}}</ref> რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა. წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]]. სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს. წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე. [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა. ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა. ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით. წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული, ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა. მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის [[ომი|ომის]] სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა. [[2019]] წელს რაუფი დასახელდა [[BBC]] 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში. 2021 წელს გამოსული წიგნი „დიდი (სასურსათო) ბანკის ძარცვა“ ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და [[საკვების დეფიციტი|საკვების დეფიციტს]] [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]]. წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა [[The Guardian]], და ასევე მონაწილეობს [[BBC]] Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought. [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა [[ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრები|ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის]] (MBE) წოდება [[ლიტერატურა|ლიტერატურასა]] და [[ქალთა უფლებები|ქალთა უფლებებისთვის]] გაწეული სამსახურისთვის. ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *[[2019]] Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *[[2019]] Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული [[ლიტერატურა]] და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *[[2020]] Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *[[2024]] BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *[[2026]] Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში ონჯალი რაუფს ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] 2i500dzshbrxro42elwh9a1u25t3a0q 5411930 5411924 2026-06-12T14:24:41Z Ninuca-QR 175479 /* კარიერა */ 5411930 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“<ref>{{Cite news|last=Khan|first=Coco|date=1 May 2019|title=Onjali Rauf: 'My mother said publishing was a white world, but I should always try'|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/01/onjali-rauf-my-mother-said-publishing-was-a-white-world-but-i-should-always-try|access-date=29 June 2020|issn=0261-3077}}</ref> რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა.<ref>{{Cite book |title=The Boy at the Back of the Class |date=10 July 2018 |others=Curnick, Pippa |isbn=9781510105010 |location=London, England |oclc=1013483296}}</ref> წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]].<ref>{{Cite news |title=Helping nine-year-olds understand refugees |url=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-45606558/new-children-s-novel-brings-refugee-crisis-to-the-classroom |access-date=18 March 2019 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს.<ref>{{Cite book|url=http://www.hachettechildrens.co.uk/HachetteChildrensBooks/books/detail.page?isbn=9781510105010|title=Onjali Q. Rauf - The Boy At the Back of the Class - Hachette Children's Group|date=15 May 2019|isbn=9781510105010 |language=en-GB |last1=Raúf |first1=Onjali Q. |publisher=Orion }}</ref> წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე.<ref name="bluepeter">{{Cite web|url=https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/|title=The Blue Peter Book Awards celebrate the best authors, most creative illustrators and the greatest reads for children.|website=www.booktrust.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814133754/https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Blue Peter Book Awards 2019|url=https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/blue-peter-book-awards-archive/blue-peter-book-awards-2019/|access-date=1 October 2020|website=www.booktrust.org.uk|language=en-GB|archive-date=20 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520133637/https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/blue-peter-book-awards-archive/blue-peter-book-awards-2019/|url-status=dead}}</ref> [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა<ref>{{Cite news |last=Ahad |first=Nick |date=2026-03-06 |title=The play that changed my life: ‘There were cheers, screams and gasps at our story – we couldn’t believe it!’ |url=https://www.theguardian.com/stage/2026/mar/06/the-play-that-changed-my-life-nick-ahad-the-boy-at-the-back-of-the-class-onjali-q-rauf |access-date=2026-04-13 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.waterstones.com/the-waterstones-childrens-book-prize|title=Waterstones Children's Book Prize|website=www.waterstones.com|language=en|access-date=12 March 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2019/mar/22/waterstones-childrens-book-prize-onjali-q-rauf-the-boy-at-the-back-of-the-class-refugee|title=Gripping refugee tale wins Waterstones children's book prize|last=Flood|first=Alison|date=22 March 2019|work=The Guardian|access-date=25 March 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა.<ref>{{Cite web|url=https://www.carnegiegreenaway.org.uk/press.php?release=pres_2019_nominations_carnegie.html|title=The CILIP Carnegie and Kate Greenaway Awards|website=www.carnegiegreenaway.org.uk|access-date=12 March 2019|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091700/https://www.carnegiegreenaway.org.uk/press.php?release=pres_2019_nominations_carnegie.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/news/indies-dominate-jhalak-prize-shortlist-982051|title=Indies dominate Jhalak Prize shortlist {{!}} The Bookseller|website=www.thebookseller.com|access-date=27 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/news/bookshops-reveal-favourite-books-2019-obama-porter-and-thunberg-make-grade-1092801|title=Obama, Porter and Thunberg shortlisted for BAMB reader awards {{!}} The Bookseller|website=www.thebookseller.com|access-date=5 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |title=Syrian refugee story The Boy at the Back of the Class wins Best Family Show at Olivier Awards |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-stage/2026/04/13/the-boy-at-the-back-of-the-class-wins-best-family-show-at-olivier-awards/ |access-date=2026-04-13 |website=The National |language=en}}</ref> ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით.<ref>{{Cite book|last=Raúf, Onjali Q.|title=The star outside my window|date=2019|publisher=Orion Children's Books|isbn=978-1-5101-0515-7|location=London|oclc=1126253200}}</ref> წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე<ref>{{Cite web|title=Carty-Williams, Shukla and Malik shorylisted for first Diverse Book Awards {{!}} The Bookseller|url=https://www.thebookseller.com/news/carty-williams-shukla-and-malik-shorylisted-first-diverse-book-awards-1220988|access-date=6 October 2020|website=www.thebookseller.com}}</ref> და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული,<ref>{{Cite web|title=UKLA Book Awards 2021 Longlists|url=https://ukla.org/news/ukla-book-awards-2021-longlists/|access-date=6 October 2020|website=UKLA|language=en-US}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა.<ref>{{Cite news |date=27 April 2024 |title=British author looking to connect with family of S’porean WWII pilot who was inspiration for character in book |url=https://www.straitstimes.com/singapore/british-author-looking-to-connect-with-family-of-s-porean-wwii-pilot-who-inspired-her-book |access-date=29 April 2024 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის [[ომი|ომის]] სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა.<ref>{{Cite news |date=1 May 2024 |title=‘Thank you to this lion of an island’: British author inspired by S’porean WWII pilot finds his family |url=https://www.straitstimes.com/singapore/thank-you-to-this-lion-of-an-island-british-author-inspired-by-s-porean-wwii-pilot-finds-his-family |access-date=6 May 2024 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> [[2019]] წელს რაუფი დასახელდა [[BBC]] 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019|access-date=21 October 2019|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=womansplaceuk |date=1 October 2019 |title=The sheer audacity of our existence |url=https://womansplaceuk.org/2019/10/01/the-sheer-audacity-of-our-existence/ |access-date=24 January 2024 |website=Woman's Place UK |language=en-US}}</ref>2019 წლის სექტემბერში რაუფმა ისაუბრა A Woman's Place UK-ის კონფერენციაზე. თავის გამოსვლაში მან გააკრიტიკა ტრანსგენდერი ქალების ჩართვა საზოგადოებრივ სივრცეებსა და სერვისებში, მათ შორის „ტუალეტებში ან გამოსაცვლელ ოთახებში, სპეციალიზებულ სერვისებში ან თავშესაფრებში, სკოლის ტუალეტებში, ციხის საკნებში ან საავადმყოფოს პალატებში“. რაუფის თქმით, მიუხედავად ტრანზიციისთვის გადადგმული ნებისმიერი ნაბიჯისა, ტრანსგენდერ ქალებს „მაინც ექნებათ ისეთი ძალები, გამოცდილებები და პრივილეგიები, რომლებიც ჩვენ, ქალებს, არასოდეს გვქონია“.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=I3wgHkfMorM|title=Why children are our most powerful hope for change/Onjali Rauf/TEDxLondonWomen|date=6 January 2020|website=YouTube|access-date=18 November 2021}}</ref> 2021 წელს გამოსული წიგნი „დიდი (სასურსათო) ბანკის ძარცვა“ ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და [[საკვების დეფიციტი|საკვების დეფიციტს]] [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]].<ref>{{Cite web|last=Hackett|first=Tamsin|date=18 January 2021|url=https://www.thebookseller.com/news/barrington-stoke-partners-rau-f-shine-spotlight-food-poverty-1233472|title=Barrington Stoke partners with Raúf to shine spotlight on food poverty|website=THE BOOKSELLER|access-date=27 November 2021}}</ref> წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა [[The Guardian]]<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/profile/onjali-rauf|title=Onjali Rauf |website=The Guardian|language=en|access-date=26 March 2019}}</ref>, და ასევე მონაწილეობს [[BBC]] Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p04rmq4b|title=BBC Radio 2 - Pause For Thought, Vanessa's Pause For Thought: Onjali Rauf on Courage|website=BBC|date=2 February 2017 |language=en-GB|access-date=18 March 2019}}</ref> [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა [[ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრები|ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის]] (MBE) წოდება [[ლიტერატურა|ლიტერატურასა]] და [[ქალთა უფლებები|ქალთა უფლებებისთვის]] გაწეული სამსახურისთვის.<ref>{{London Gazette|issue=63571|supp=y|page=N23|date=1 January 2022}}</ref> [[2023]] წლის სექტემბერში რაუფმა ხელი მოაწერა ღია წერილს, რომელიც ორგანიზაცია „სქესი მნიშვნელოვანიამ“ — გენდერული კრიტიკული შეხედულებების მხარდამჭერმა ჯგუფმა — გაავრცელა. წერილში დიდი ბრიტანეთის [[პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრ]] [[რიში სუნაკი|რიში სუნახს]] მოუწოდებდნენ, „სასწრაფო ზომები მიეღო ქალების მიმართ ძალადობისა და დაშინების მზარდი კამპანიის შესაჩერებლად, რომელიც ‘ტრანს უფლებების’ სახელით მიმდინარეობს“.<ref>{{Cite web |date=1 September 2023 |title=Prime Minister, will you stand up to violence against women? |url=https://sex-matters.org/posts/updates/prime-minister-will-you-stand-up-to-violence-against-women/ |access-date=24 January 2024 |website=Sex Matters |language=en-GB}}</ref> ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *[[2019]] Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *[[2019]] Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული [[ლიტერატურა]] და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *[[2020]] Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window *[[2024]] BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე *[[2026]] Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში ონჯალი რაუფს ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] m5guhhmfa3wykdvxkok5cv4v3c1sh4q 5411931 5411930 2026-06-12T14:26:50Z Ninuca-QR 175479 5411931 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|7|06|2026}} {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“<ref>{{Cite news|last=Khan|first=Coco|date=1 May 2019|title=Onjali Rauf: 'My mother said publishing was a white world, but I should always try'|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/01/onjali-rauf-my-mother-said-publishing-was-a-white-world-but-i-should-always-try|access-date=29 June 2020|issn=0261-3077}}</ref> რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა.<ref>{{Cite book |title=The Boy at the Back of the Class |date=10 July 2018 |others=Curnick, Pippa |isbn=9781510105010 |location=London, England |oclc=1013483296}}</ref> წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]].<ref>{{Cite news |title=Helping nine-year-olds understand refugees |url=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-45606558/new-children-s-novel-brings-refugee-crisis-to-the-classroom |access-date=18 March 2019 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს.<ref>{{Cite book|url=http://www.hachettechildrens.co.uk/HachetteChildrensBooks/books/detail.page?isbn=9781510105010|title=Onjali Q. Rauf - The Boy At the Back of the Class - Hachette Children's Group|date=15 May 2019|isbn=9781510105010 |language=en-GB |last1=Raúf |first1=Onjali Q. |publisher=Orion }}</ref> წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე.<ref name="bluepeter">{{Cite web|url=https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/|title=The Blue Peter Book Awards celebrate the best authors, most creative illustrators and the greatest reads for children.|website=www.booktrust.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814133754/https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Blue Peter Book Awards 2019|url=https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/blue-peter-book-awards-archive/blue-peter-book-awards-2019/|access-date=1 October 2020|website=www.booktrust.org.uk|language=en-GB|archive-date=20 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520133637/https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/blue-peter-book-awards-archive/blue-peter-book-awards-2019/|url-status=dead}}</ref> [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა<ref>{{Cite news |last=Ahad |first=Nick |date=2026-03-06 |title=The play that changed my life: ‘There were cheers, screams and gasps at our story – we couldn’t believe it!’ |url=https://www.theguardian.com/stage/2026/mar/06/the-play-that-changed-my-life-nick-ahad-the-boy-at-the-back-of-the-class-onjali-q-rauf |access-date=2026-04-13 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.waterstones.com/the-waterstones-childrens-book-prize|title=Waterstones Children's Book Prize|website=www.waterstones.com|language=en|access-date=12 March 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2019/mar/22/waterstones-childrens-book-prize-onjali-q-rauf-the-boy-at-the-back-of-the-class-refugee|title=Gripping refugee tale wins Waterstones children's book prize|last=Flood|first=Alison|date=22 March 2019|work=The Guardian|access-date=25 March 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა.<ref>{{Cite web|url=https://www.carnegiegreenaway.org.uk/press.php?release=pres_2019_nominations_carnegie.html|title=The CILIP Carnegie and Kate Greenaway Awards|website=www.carnegiegreenaway.org.uk|access-date=12 March 2019|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091700/https://www.carnegiegreenaway.org.uk/press.php?release=pres_2019_nominations_carnegie.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/news/indies-dominate-jhalak-prize-shortlist-982051|title=Indies dominate Jhalak Prize shortlist {{!}} The Bookseller|website=www.thebookseller.com|access-date=27 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/news/bookshops-reveal-favourite-books-2019-obama-porter-and-thunberg-make-grade-1092801|title=Obama, Porter and Thunberg shortlisted for BAMB reader awards {{!}} The Bookseller|website=www.thebookseller.com|access-date=5 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |title=Syrian refugee story The Boy at the Back of the Class wins Best Family Show at Olivier Awards |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-stage/2026/04/13/the-boy-at-the-back-of-the-class-wins-best-family-show-at-olivier-awards/ |access-date=2026-04-13 |website=The National |language=en}}</ref> ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით.<ref>{{Cite book|last=Raúf, Onjali Q.|title=The star outside my window|date=2019|publisher=Orion Children's Books|isbn=978-1-5101-0515-7|location=London|oclc=1126253200}}</ref> წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე<ref>{{Cite web|title=Carty-Williams, Shukla and Malik shorylisted for first Diverse Book Awards {{!}} The Bookseller|url=https://www.thebookseller.com/news/carty-williams-shukla-and-malik-shorylisted-first-diverse-book-awards-1220988|access-date=6 October 2020|website=www.thebookseller.com}}</ref> და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული,<ref>{{Cite web|title=UKLA Book Awards 2021 Longlists|url=https://ukla.org/news/ukla-book-awards-2021-longlists/|access-date=6 October 2020|website=UKLA|language=en-US}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა.<ref>{{Cite news |date=27 April 2024 |title=British author looking to connect with family of S’porean WWII pilot who was inspiration for character in book |url=https://www.straitstimes.com/singapore/british-author-looking-to-connect-with-family-of-s-porean-wwii-pilot-who-inspired-her-book |access-date=29 April 2024 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის [[ომი|ომის]] სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა.<ref>{{Cite news |date=1 May 2024 |title=‘Thank you to this lion of an island’: British author inspired by S’porean WWII pilot finds his family |url=https://www.straitstimes.com/singapore/thank-you-to-this-lion-of-an-island-british-author-inspired-by-s-porean-wwii-pilot-finds-his-family |access-date=6 May 2024 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> [[2019]] წელს რაუფი დასახელდა [[BBC]] 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019|access-date=21 October 2019|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=womansplaceuk |date=1 October 2019 |title=The sheer audacity of our existence |url=https://womansplaceuk.org/2019/10/01/the-sheer-audacity-of-our-existence/ |access-date=24 January 2024 |website=Woman's Place UK |language=en-US}}</ref>2019 წლის სექტემბერში რაუფმა ისაუბრა A Woman's Place UK-ის კონფერენციაზე. თავის გამოსვლაში მან გააკრიტიკა ტრანსგენდერი ქალების ჩართვა საზოგადოებრივ სივრცეებსა და სერვისებში, მათ შორის „ტუალეტებში ან გამოსაცვლელ ოთახებში, სპეციალიზებულ სერვისებში ან თავშესაფრებში, სკოლის ტუალეტებში, ციხის საკნებში ან საავადმყოფოს პალატებში“. რაუფის თქმით, მიუხედავად ტრანზიციისთვის გადადგმული ნებისმიერი ნაბიჯისა, ტრანსგენდერ ქალებს „მაინც ექნებათ ისეთი ძალები, გამოცდილებები და პრივილეგიები, რომლებიც ჩვენ, ქალებს, არასოდეს გვქონია“.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=I3wgHkfMorM|title=Why children are our most powerful hope for change/Onjali Rauf/TEDxLondonWomen|date=6 January 2020|website=YouTube|access-date=18 November 2021}}</ref> 2021 წელს გამოსული წიგნი „დიდი (სასურსათო) ბანკის ძარცვა“ ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და [[საკვების დეფიციტი|საკვების დეფიციტს]] [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]].<ref>{{Cite web|last=Hackett|first=Tamsin|date=18 January 2021|url=https://www.thebookseller.com/news/barrington-stoke-partners-rau-f-shine-spotlight-food-poverty-1233472|title=Barrington Stoke partners with Raúf to shine spotlight on food poverty|website=THE BOOKSELLER|access-date=27 November 2021}}</ref> წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა [[The Guardian]]<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/profile/onjali-rauf|title=Onjali Rauf |website=The Guardian|language=en|access-date=26 March 2019}}</ref>, და ასევე მონაწილეობს [[BBC]] Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p04rmq4b|title=BBC Radio 2 - Pause For Thought, Vanessa's Pause For Thought: Onjali Rauf on Courage|website=BBC|date=2 February 2017 |language=en-GB|access-date=18 March 2019}}</ref> [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა [[ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრები|ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის]] (MBE) წოდება [[ლიტერატურა|ლიტერატურასა]] და [[ქალთა უფლებები|ქალთა უფლებებისთვის]] გაწეული სამსახურისთვის.<ref>{{London Gazette|issue=63571|supp=y|page=N23|date=1 January 2022}}</ref> [[2023]] წლის სექტემბერში რაუფმა ხელი მოაწერა ღია წერილს, რომელიც ორგანიზაცია „სქესი მნიშვნელოვანიამ“ — გენდერული კრიტიკული შეხედულებების მხარდამჭერმა ჯგუფმა — გაავრცელა. წერილში დიდი ბრიტანეთის [[პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრ]] [[რიში სუნაკი|რიში სუნახს]] მოუწოდებდნენ, „სასწრაფო ზომები მიეღო ქალების მიმართ ძალადობისა და დაშინების მზარდი კამპანიის შესაჩერებლად, რომელიც ‘ტრანს უფლებების’ სახელით მიმდინარეობს“.<ref>{{Cite web |date=1 September 2023 |title=Prime Minister, will you stand up to violence against women? |url=https://sex-matters.org/posts/updates/prime-minister-will-you-stand-up-to-violence-against-women/ |access-date=24 January 2024 |website=Sex Matters |language=en-GB}}</ref> ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *[[2019]] Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref name="bluepeter"/> *[[2019]] Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული [[ლიტერატურა]] და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref name=":0" /> *[[2020]] Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window<ref>{{Cite web |title=2020 WINNERS |url=https://www.thediversebookawards.co.uk/2020-winners |access-date=2026-04-13 |website=The DB Awards |language=en}}</ref> *[[2024]] BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref>{{Cite web |title=Onjali Q Raúf and Sandy Horsley scoop BolognaBookPlus awards |url=https://www.thebookseller.com/news/onjali-q-rauf-and-sandy-horsley-scoop-bolognabookplus-awards |access-date=2026-04-13 |website=The Bookseller |language=En}}</ref> *[[2026]] Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |title=Syrian refugee story The Boy at the Back of the Class wins Best Family Show at Olivier Awards |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-stage/2026/04/13/the-boy-at-the-back-of-the-class-wins-best-family-show-at-olivier-awards/ |access-date=2026-04-13 |website=The National |language=en}}</ref> [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში ონჯალი რაუფს ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] mx32mune9odgfg2emoa1r7cepj109o7 5411932 5411931 2026-06-12T14:27:18Z Ninuca-QR 175479 5411932 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მწერალი}} '''ონჯალი კატარა რაუფი''' (დ. [[თებერვალი]], [[1981]])<ref>{{Cite web |url=https://beta.companieshouse.gov.uk/officers/2N09aTI8d8lebpZgKfeE8XKwINs/appointments |publisher=[[Companies House]] |title=Onjali Qatara RAUF - Personal Appointments |access-date=29 January 2020}}</ref> — [[ბრიტანელი]] ავტორი და ორი [[არასამთავრობო ორგანიზაცია|არასამთავრობო ორგანიზაციის]] დამფუძნებელი: Making Herstory<ref>{{Cite web|url=https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|title=Our Team {{!}} Making Herstory|website=makingherstory.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=5 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205213951/https://makingherstory.org.uk/who-we-are/our-team/|url-status=dead}}</ref> — ქალთა უფლებების ორგანიზაცია, რომელიც დიდ ბრიტანეთში ქალებისა და გოგონების [[ძალადობა|ძალადობასა]] და ტრეფიკინგთან ბრძოლაზე მუშაობს; და O's Refugee Aid Team, რომელიც ცნობიერების ამაღლებასა და ფინანსების შეგროვებას ემსახურება [[ლტოლვილი|ლტოლვილთა]] დახმარების ორგანიზაციების მხარდასაჭერად.<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} O's Refugee Aid Team |url=https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |access-date=12 July 2023 |website=www.osrefugeeaidteam.org |language=en-UK |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601181420/https://www.osrefugeeaidteam.org/about-us/ |url-status=dead }}</ref> ==წარმომავლობა== რაუფი ბრიტანულ-[[ბანგლადეში|ბანგლადეშური]] წარმოშობისაა. ონჯალის საქმიანობა ნაწილობრივ ბავშვობაში რასიზმთან დაკავშირებულ გამოცდილებებს ეფუძნება. [[2019]] წელს გაზეთ [[The Guardian]]-თან ინტერვიუში რაუფმა თქვა: „როცა ‘პაკი’-ს მეძახდნენ, დავიწყე იმის შეგრძნება, რომ სხვანაირი ვიყავი. ვფიქრობდი: რატომ არ არის წიგნებში ვინმე, ვინც მე მგავს? ამიტომაც მინდოდა ასეთი პერსონაჟების დაწერა.“<ref>{{Cite news|last=Khan|first=Coco|date=1 May 2019|title=Onjali Rauf: 'My mother said publishing was a white world, but I should always try'|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2019/may/01/onjali-rauf-my-mother-said-publishing-was-a-white-world-but-i-should-always-try|access-date=29 June 2020|issn=0261-3077}}</ref> რაუფი დაიბადა [[ნიუკასლი (ირლანდია)|ნიუკასლში]] და გაიზარდა [[ლონდონი|ლონდონში]]. ==კარიერა== რაუფის სადებიუტო საბავშვო [[რომანი]] „ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე“, რომელიც გამომცემლობა Orion Children’s Books-მა გამოსცა, მრავალ ჯილდოს მფლობელი გახდა.<ref>{{Cite book |title=The Boy at the Back of the Class |date=10 July 2018 |others=Curnick, Pippa |isbn=9781510105010 |location=London, England |oclc=1013483296}}</ref> წიგნი შთაგონებული იყო ავტორის გამოცდილებით, როდესაც ონჯალი სასწრაფო დახმარების კოლონებს აწყობდა ლტოლვილთა ოჯახებისთვის [[კალე|კალესა]] და [[დიუნკერკი|დიუნკერკში]].<ref>{{Cite news |title=Helping nine-year-olds understand refugees |url=https://www.bbc.com/news/av/entertainment-arts-45606558/new-children-s-novel-brings-refugee-crisis-to-the-classroom |access-date=18 March 2019 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> სიუჟეტი, რომელიც [[სირია|სირიელ]] დედასა და ჩვილთან შეხვედრამ შთააგონა, ლტოლვილთა კრიზისს ბავშვის თვალით აჩვენებს.<ref>{{Cite book|url=http://www.hachettechildrens.co.uk/HachetteChildrensBooks/books/detail.page?isbn=9781510105010|title=Onjali Q. Rauf - The Boy At the Back of the Class - Hachette Children's Group|date=15 May 2019|isbn=9781510105010 |language=en-GB |last1=Raúf |first1=Onjali Q. |publisher=Orion }}</ref> წიგნი გახდა Sunday Times-ის [[ბესტსელერი]], მოიგო [[2019]] წლის Blue Peter Book Award საუკეთესო ისტორიის კატეგორიაში, ასევე Waterstones Children’s Book Prize-ის საერთო გამარჯვებული გახდა და ნომინირებული იყო Carnegie Medal Children’s Book Award-ზე.<ref name="bluepeter">{{Cite web|url=https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/|title=The Blue Peter Book Awards celebrate the best authors, most creative illustrators and the greatest reads for children.|website=www.booktrust.org.uk|language=en-GB|access-date=12 March 2019|archive-date=14 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814133754/https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Blue Peter Book Awards 2019|url=https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/blue-peter-book-awards-archive/blue-peter-book-awards-2019/|access-date=1 October 2020|website=www.booktrust.org.uk|language=en-GB|archive-date=20 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520133637/https://www.booktrust.org.uk/what-we-do/awards-and-prizes/current-prizes/blue-peter-book-awards/blue-peter-book-awards-archive/blue-peter-book-awards-2019/|url-status=dead}}</ref> [[2023]] წელს [[ნიკ აჰადი|ნიკ აჰადმა]] ის თეატრალურ პიესად გადააკეთა<ref>{{Cite news |last=Ahad |first=Nick |date=2026-03-06 |title=The play that changed my life: ‘There were cheers, screams and gasps at our story – we couldn’t believe it!’ |url=https://www.theguardian.com/stage/2026/mar/06/the-play-that-changed-my-life-nick-ahad-the-boy-at-the-back-of-the-class-onjali-q-rauf |access-date=2026-04-13 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>, რომელიც Rose Theatre-ისა და Children’s Theatre Partnership-ის მიერ დაიდგა.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.waterstones.com/the-waterstones-childrens-book-prize|title=Waterstones Children's Book Prize|website=www.waterstones.com|language=en|access-date=12 March 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2019/mar/22/waterstones-childrens-book-prize-onjali-q-rauf-the-boy-at-the-back-of-the-class-refugee|title=Gripping refugee tale wins Waterstones children's book prize|last=Flood|first=Alison|date=22 March 2019|work=The Guardian|access-date=25 March 2019|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ეს ვერსია [[2026]] წლის Olivier Awards-ზე საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენის გამარჯვებული გახდა.<ref>{{Cite web|url=https://www.carnegiegreenaway.org.uk/press.php?release=pres_2019_nominations_carnegie.html|title=The CILIP Carnegie and Kate Greenaway Awards|website=www.carnegiegreenaway.org.uk|access-date=12 March 2019|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091700/https://www.carnegiegreenaway.org.uk/press.php?release=pres_2019_nominations_carnegie.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/news/indies-dominate-jhalak-prize-shortlist-982051|title=Indies dominate Jhalak Prize shortlist {{!}} The Bookseller|website=www.thebookseller.com|access-date=27 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/news/bookshops-reveal-favourite-books-2019-obama-porter-and-thunberg-make-grade-1092801|title=Obama, Porter and Thunberg shortlisted for BAMB reader awards {{!}} The Bookseller|website=www.thebookseller.com|access-date=5 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |title=Syrian refugee story The Boy at the Back of the Class wins Best Family Show at Olivier Awards |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-stage/2026/04/13/the-boy-at-the-back-of-the-class-wins-best-family-show-at-olivier-awards/ |access-date=2026-04-13 |website=The National |language=en}}</ref> ონჯალი რაუფის მეორე წიგნი ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ოჯახური [[ძალადობა|ძალადობის]] ფონზე იმედსა და გამძლეობას ეხება 10 წლის გოგონას თვალით.<ref>{{Cite book|last=Raúf, Onjali Q.|title=The star outside my window|date=2019|publisher=Orion Children's Books|isbn=978-1-5101-0515-7|location=London|oclc=1126253200}}</ref> წიგნი ნომინირებული იყო Diverse Book Awards-ზე<ref>{{Cite web|title=Carty-Williams, Shukla and Malik shorylisted for first Diverse Book Awards {{!}} The Bookseller|url=https://www.thebookseller.com/news/carty-williams-shukla-and-malik-shorylisted-first-diverse-book-awards-1220988|access-date=6 October 2020|website=www.thebookseller.com}}</ref> და [[2020]] British Book Awards-ის წლის წიგნების სიაში მოხვდა. ონჯალის მეოთხე წიგნი „ლომი კარის თავზე“, რომელიც [[2024]] წლის Red Dot Book Awards-ზე იყო ნომინირებული,<ref>{{Cite web|title=UKLA Book Awards 2021 Longlists|url=https://ukla.org/news/ukla-book-awards-2021-longlists/|access-date=6 October 2020|website=UKLA|language=en-US}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ისტორიული [[რასიზმი|რასიზმის]] საკითხს ეხება. წიგნი შთაგონებულია [[ტან კეი ჰაი|ტან კეი ჰაის]] ისტორიით — სინგაპურელი [[სამხედრო მფრინავი|სამხედრო მფრინავით]], რომელიც მეორე მსოფლიო ომის დროს სამეფო საჰაერო ძალებში (RAF) მსახურობდა და სულ მცირე 190 მისიაში მიიღო მონაწილეობა. მასზე ინფორმაციის მოძიების მიზნით, რაუფი [[სინგაპური|სინგაპურსა]] და [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]] სხვადასხვა მუზეუმსა და RAF-ის ბაზებზე მოგზაურობდა.<ref>{{Cite news |date=27 April 2024 |title=British author looking to connect with family of S’porean WWII pilot who was inspiration for character in book |url=https://www.straitstimes.com/singapore/british-author-looking-to-connect-with-family-of-s-porean-wwii-pilot-who-inspired-her-book |access-date=29 April 2024 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> მოგვიანებით რაუფმა კეი ჰაის საფლავიც იპოვა კრანჯის [[ომი|ომის]] სასაფლაოზე და სამხედრო მფრინავი ოჯახის წევრებსაც შეხვდა.<ref>{{Cite news |date=1 May 2024 |title=‘Thank you to this lion of an island’: British author inspired by S’porean WWII pilot finds his family |url=https://www.straitstimes.com/singapore/thank-you-to-this-lion-of-an-island-british-author-inspired-by-s-porean-wwii-pilot-finds-his-family |access-date=6 May 2024 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref> [[2019]] წელს რაუფი დასახელდა [[BBC]] 100 Women-ის სიაში — მსოფლიოს 100 შთამაგონებელი და გავლენიანი ქალის ჩამონათვალში.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019: Who is on the list?|date=16 October 2019|access-date=21 October 2019|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=womansplaceuk |date=1 October 2019 |title=The sheer audacity of our existence |url=https://womansplaceuk.org/2019/10/01/the-sheer-audacity-of-our-existence/ |access-date=24 January 2024 |website=Woman's Place UK |language=en-US}}</ref>2019 წლის სექტემბერში რაუფმა ისაუბრა A Woman's Place UK-ის კონფერენციაზე. თავის გამოსვლაში მან გააკრიტიკა ტრანსგენდერი ქალების ჩართვა საზოგადოებრივ სივრცეებსა და სერვისებში, მათ შორის „ტუალეტებში ან გამოსაცვლელ ოთახებში, სპეციალიზებულ სერვისებში ან თავშესაფრებში, სკოლის ტუალეტებში, ციხის საკნებში ან საავადმყოფოს პალატებში“. რაუფის თქმით, მიუხედავად ტრანზიციისთვის გადადგმული ნებისმიერი ნაბიჯისა, ტრანსგენდერ ქალებს „მაინც ექნებათ ისეთი ძალები, გამოცდილებები და პრივილეგიები, რომლებიც ჩვენ, ქალებს, არასოდეს გვქონია“.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=I3wgHkfMorM|title=Why children are our most powerful hope for change/Onjali Rauf/TEDxLondonWomen|date=6 January 2020|website=YouTube|access-date=18 November 2021}}</ref> 2021 წელს გამოსული წიგნი „დიდი (სასურსათო) ბანკის ძარცვა“ ბავშვური პერსპექტივიდან აღწერს სიღარიბესა და [[საკვების დეფიციტი|საკვების დეფიციტს]] [[გაერთიანებული სამეფო|დიდ ბრიტანეთში]].<ref>{{Cite web|last=Hackett|first=Tamsin|date=18 January 2021|url=https://www.thebookseller.com/news/barrington-stoke-partners-rau-f-shine-spotlight-food-poverty-1233472|title=Barrington Stoke partners with Raúf to shine spotlight on food poverty|website=THE BOOKSELLER|access-date=27 November 2021}}</ref> წიგნების გარდა, რაუფი წერს ისეთ გამოცემებში, როგორიცაა [[The Guardian]]<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/profile/onjali-rauf|title=Onjali Rauf |website=The Guardian|language=en|access-date=26 March 2019}}</ref>, და ასევე მონაწილეობს [[BBC]] Radio 2-ის გადაცემაში Pause For Thought.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p04rmq4b|title=BBC Radio 2 - Pause For Thought, Vanessa's Pause For Thought: Onjali Rauf on Courage|website=BBC|date=2 February 2017 |language=en-GB|access-date=18 March 2019}}</ref> [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში რაუფს მიენიჭა [[ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრები|ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის]] (MBE) წოდება [[ლიტერატურა|ლიტერატურასა]] და [[ქალთა უფლებები|ქალთა უფლებებისთვის]] გაწეული სამსახურისთვის.<ref>{{London Gazette|issue=63571|supp=y|page=N23|date=1 January 2022}}</ref> [[2023]] წლის სექტემბერში რაუფმა ხელი მოაწერა ღია წერილს, რომელიც ორგანიზაცია „სქესი მნიშვნელოვანიამ“ — გენდერული კრიტიკული შეხედულებების მხარდამჭერმა ჯგუფმა — გაავრცელა. წერილში დიდი ბრიტანეთის [[პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრ]] [[რიში სუნაკი|რიში სუნახს]] მოუწოდებდნენ, „სასწრაფო ზომები მიეღო ქალების მიმართ ძალადობისა და დაშინების მზარდი კამპანიის შესაჩერებლად, რომელიც ‘ტრანს უფლებების’ სახელით მიმდინარეობს“.<ref>{{Cite web |date=1 September 2023 |title=Prime Minister, will you stand up to violence against women? |url=https://sex-matters.org/posts/updates/prime-minister-will-you-stand-up-to-violence-against-women/ |access-date=24 January 2024 |website=Sex Matters |language=en-GB}}</ref> ==ნამუშევრების სია== *ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე ([[2018]]) *ვარსკვლავი ჩემი ფანჯრის გარეთ ([[2019]]) *ის დღე როდესაც დედოფალი გავიცანით ([[2020]]) *გმირი ღამის ავტობუსში ([[2020]]) *დიდი (სასურსათო) ბანკის გაძარცვა ([[2021]]) *ლომი კარის ზევით ([[2021]]) *იმედი ჰორიზონტზეა: ბავშვების გზამკვლევი ემპათია, სიკეთე და უკეთესი მსოფლიო ([[2022]]) *სადაც მაგია იზრდება: უნიკალური ზღაპრები საოცრებისა და მოჯადოების შესახებ ([[2023]]) *წერილი ოქროსფერი მარკით ([[2024]]) *გოგონა ჩვენი კლასის პირველ მერხზე ([[2024]]) *თამაში რომელსაც ვერ დავივიწყებ ([[2025]]) ==ჯილდოები== *[[2019]] Blue Peter Book Award — საუკეთესო ისტორია: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref name="bluepeter"/> *[[2019]] Waterstones Children’s Book Prize — ახალგაზრდა მკითხველის მხატვრული [[ლიტერატურა]] და საერთო გამარჯვებული: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref name=":0" /> *[[2020]] Diverse Book Awards — საუკეთესო საბავშვო წიგნი: The Star Outside My Window<ref>{{Cite web |title=2020 WINNERS |url=https://www.thediversebookawards.co.uk/2020-winners |access-date=2026-04-13 |website=The DB Awards |language=en}}</ref> *[[2024]] BolognaBookPlus Silver Bestseller Award — ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref>{{Cite web |title=Onjali Q Raúf and Sandy Horsley scoop BolognaBookPlus awards |url=https://www.thebookseller.com/news/onjali-q-rauf-and-sandy-horsley-scoop-bolognabookplus-awards |access-date=2026-04-13 |website=The Bookseller |language=En}}</ref> *[[2026]] Olivier Awards — საუკეთესო საოჯახო წარმოდგენა: ბიჭი ჩვენი კლასის ბოლო მერხზე<ref>{{Cite web |last=Tusing |first=David |title=Syrian refugee story The Boy at the Back of the Class wins Best Family Show at Olivier Awards |url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-stage/2026/04/13/the-boy-at-the-back-of-the-class-wins-best-family-show-at-olivier-awards/ |access-date=2026-04-13 |website=The National |language=en}}</ref> [[2022]] წლის საახალწლო ჯილდოებში ონჯალი რაუფს ასევე მიენიჭა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრის (MBE) წოდება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:მწერალი ქალები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ბრიტანელი ქალი მწერლები]] [[კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით]] c1dajyjgxh2q1d10mnmkv1v9rlbuhmm 0 891415 5411945 5411637 2026-06-12T15:03:17Z ლაზარე ზანგური 170233 5411945 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ბერჩელიიაააა) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ოსველიი) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მისი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> M <ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}"></ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] 25j2g9pdc3jlu0i2ssg60ghzeb0tpzw 5411946 5411945 2026-06-12T15:04:07Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია */ 5411946 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ბერჩელიიაააა) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ოსველიი) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მისი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] etwvj0z8rtlasfv5k08kll64cbofz1j 5411947 5411946 2026-06-12T15:05:02Z ლაზარე ზანგური 170233 5411947 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ბერჩელიიაააა) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ოსველიი) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მისი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} doeodgb9flc7t5xg4b8z080gvqsbze1 5412003 5411947 2026-06-12T18:21:36Z ლაზარე ზანგური 170233 5412003 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ბერჩელიიაააა) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ოსველიი) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მისი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==ცხოველის ფიზიკური მონაცემები== ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} pu7gpxawvk7pi8pswvw820qykawj9r7 5412006 5412003 2026-06-12T18:23:01Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია */ 5412006 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (Ceratotherium simum burchellii) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ოსველიი) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მისი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==ცხოველის ფიზიკური მონაცემები== ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 3q3dhnbibre7zomoarqko66mp37bhc3 5412011 5412006 2026-06-12T18:26:36Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია */ 5412011 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (Ceratotherium simum burchellii) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (ცერატოთერიუმ სიმუმ ოსველიი) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მათი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==ცხოველის ფიზიკური მონაცემები== ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} lgoi4jzc8a318fdvq8f4s1sge4xa3s5 5412013 5412011 2026-06-12T18:28:04Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია */ 5412013 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (Ceratotherium simum burchellii) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (Ceratotherium simum oswellii) უილიამ კოტონ ოსველის პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მათი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==ცხოველის ფიზიკური მონაცემები== ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} ejjt9tlcg1jh7u8ya727dp4cl3ip9rg 5412015 5412013 2026-06-12T18:29:57Z ლაზარე ზანგური 170233 /* ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია */ 5412015 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|10|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (Ceratotherium simum burchellii) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (Ceratotherium simum oswellii) [[უილიამ კოტონ ოსველი|უილიამ კოტონ ოსველის]] პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მათი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==ცხოველის ფიზიკური მონაცემები== ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} mesde29hb5fplrdqd3v4zw6ur7dmr17 5412018 5412015 2026-06-12T18:31:11Z ლაზარე ზანგური 170233 5412018 wikitext text/x-wiki Southern white rhinoceros {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/ლაზარე ზანგური|ლაზარე ზანგური]].|12|06|2026}} {{ტაქსოდაფა | სახელი = სამხრეთის თეთრი მარტორქა | სურათის ფაილი =Pilanesberg Rhino.JPG | სურათის წარწერა = სამხრეთის თეთრი მარტორქა პილანისპერგის ეროვნულ პარკში | სურათის აღწერა = | სურათის ფაილი2 = | სურათის წარწერა2 = | სურათის აღწერა2 = | დომენი = ეუკარიოტები | სამეფო = ცხოველები | ქვესამეფო = | განყოფილება = | განყოფილება_რანგის_გარეშე = | ქვეგანყოფილება = | ზეტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანები]] | ტიპი_რანგის_გარეშე = | ქვეტიპი = | ზეკლასი = | კლასი = [[ძუძუმწოვრები]] | კლასი_რანგის_გარეშე = | ქვეკლასი = | ინფრაკლასი = | ზერიგი = | რიგი = | რიგი_რანგის_გარეშე = | ქვერიგი = | ინფრარიგი = | ზეოჯახი = | ოჯახი = [[მარტორქისებრნი]] | ოჯახი_რანგის_გარეშე = | ქვეოჯახი = | ზეტრიბა = | ტრიბა = | ქვეტრიბა = | გვარი =[[ცერატოთერიუმი]] | გვარი_რანგის_გარეშე = | ქვეგვარი = | sectio = | სახეობა ='''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' | ქვესახეობა = | ლათ = | სექციის სახელი = | სექციის ტექსტი = | სექციის სახელი2 = | სექციის ტექსტი2 = | არეალის რუკა =Southern white rhino IUCN distribution.svg | არეალის რუკის წარწერა =სამხრეთული თეთრი მარტორქის გავრცელება ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) მიხედვით (2020 წლის მდგომარეობით). | არეალის რუკის სიგანე = | არეალის ლეგენდა = | დაცვის სტატუსი = | ვიკისახეობები = | commons = | iucn = | itis = | ncbi = | eol = | grin = | რანგი = | ipni = | tpl = | mb = | fw = }} '''სამხრეთის თეთრი მარტორქა''' {{lang-la|Ceratotherium simum simum}}— [[თეთრი მარტორქა|თეთრი მარტორქის]] ორი სახეობიდან ერთ-ერთი.(მეორე გაცილებით იშვიათი [[ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქა|ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქაა]]). [[მარტორქისებრნი|მარტორქებს]] შორის ეს სახეობა ბუნებაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია. ==ტაქსონომიური და ევოლუციური ისტორია== სამხრეთის თეთრი მარტორქას მეცნიერული სახელწოდება (Ceratotherium simum simum) [[XIX საუკუნე|XIX]] საუკუნის ათიან წლებში [[ინგლისელები|ინგლისელმა]] მოგზაურმა და მკვლევარმა [[უილიამ ჯონ ბერჩელი|უილიამ ჯონ ბერჩელმა]] მიანიჭა. ამ ქვესახეობას ასევე მოიხსენიებენ როგორც ბერჩელის მარტორქას (Ceratotherium simum burchellii) ბერჩელის პატივსაცემად და ოსველის მარტორქას (Ceratotherium simum oswellii) [[უილიამ კოტონ ოსველი|უილიამ კოტონ ოსველის]] პატივსაცემად. თუმცა, ეს სახელები მათი თავდაპირველი მეცნიერული სახელწოდების სინონიმებად მიიჩნევა. ცერატოთერიუმ სიმუმ კიაბოაბა (ან რინოცეროს კიაბოაბა), რომელიც ასევე ცნობილია როგორც სწორრქიანი მარტორქა, შემოთავაზებული იყო ცალკე ქვესახეობად (ან სახეობად). იგი აღწერილი იყო როგორც ფორმა, რომელიც ცხოვრობდა ნგამის ტბის მახლობლად და კალაჰარის უდაბნოს ჩრდილოეთით. თუმცა, დღეს იგი სამხრეთის თეთრი მარტორქის ნაწილად ითვლება და გავრცელებულია სამხრეთ აფრიკის ფართო ტერიტორიებზე. ფილოგენეტიკური სახეობის კონცეფციის მიხედვით, ორი ათას ათ წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ სამხრეთისა და ჩრდილოეთის თეთრი მარტორქები შესაძლოა ერთმანეთისგან განსხვავებული სახეობები იყვნენ და არა მხოლოდ ქვესახეობები. ამ შემთხვევაში, ჩრდილოეთის ფორმის სწორი მეცნიერული სახელწოდება იქნება ცერატოთერიუმ კოტონი, ხოლო სამხრეთის ფორმა უნდა მოიხსენიებოდეს უბრალოდ როგორც ცერატოთერიუმ სიმუმი. მკვეთრი მორფოლოგიური და გენეტიკური განსხვავებები მიუთითებს, რომ ეს ორი სავარაუდო სახეობა ერთმანეთისგან სულ მცირე ერთი მილიონი წლის განმავლობაში იყო განცალკევებული<ref name="Groves 2010">{{cite journal | author = Groves, C.P. | year = 2010 | title = The Sixth Rhino: A Taxonomic Re-Assessment of the Critically Endangered Northern White Rhinoceros | journal = PLOS ONE | volume = 5 | pmid = 20383328 | issue = 4 | pmc = 2850923 | article-number = e9703|doi = 10.1371/journal.pone.0009703 | bibcode=2010PLoSO...5.9703G| last2 = Fernando | first2 = P | last3 = Robovský | first3 = J| doi-access = free}}</ref> ==ცხოველის ფიზიკური მონაცემები== ==იხილეთ აგრეთვე== * [[თეთრი მარტორქა]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} svhqw8ocs62ebmvehi02g19vg024yry 0 891418 5412270 5411539 2026-06-13T10:44:58Z GiorgiXIII 62215 5412270 wikitext text/x-wiki [[სურათი:Bauzüge Duisburg.jpg|thumb|სალიანდაგო მანქანები [[გერმანია]]ში]] '''სალიანდაგო მანქანები''' — სპეციალური [[რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობა|მოძრავი შემადგენლობა]], განკუთვნილი [[რკინიგზის ლიანდაგი]]ს ზედნაშენის ნაგებობებისთვის [[რკინიგზა|რკინიგზის]] მშენებლობისა და რეკონსტრუქციის დროს, ასევე ყველა სამუშაოს შესრულებისთვის მათი მიმდინარე შენახვის და რემონტის დროს. == გამოყენების ისტორია == პირველი სალიანდაგო მანქანების გამოყენება დაიწყო [[XVIII საუკუნე]]ში. [[რუსეთის იმპერია]]ში მათ იყენებდნენ უკვე პირველი საბადოების სარელსო გზების მშენებლობისას და მომსახურებისას. [[1834]] წელს [[ნიჟნი-ტაგილის თუჯის რკინიგზა]]ზე პირველი [[ორთქლმავალი|ორთქლმავლების]] ექსპლოატაციისას მამა-შვილმა [[ჩერეპანოვები|ჩერეპანოვებმა]] პირველად მექანიზირებულად გაწმინდეს ლიანდაგი [[თოვლი]]სგან, გამოიყენეს რა [[გუთანი]] [[ცხენი]]ს წევით. [[1840-იანები|1840-იანი]] წლების ბოლოდან [[სანქტ-პეტერბურგი]] — [[მოსკოვი]]ს რკინიგზაზე ლიანდაგების თოვლისგან გასაწმენდად მუშაობდა გუთნით აღჭურვილი [[ორთქლმავალი]]. [[1860-იანები|1860-იანი]] წლების ბოლოს რკინიგზის ლიანდაგების მშენებლობაზე [[ბალასტი (სალიანდაგო მეურნეობა)|ბალასტის]] დაყრა ხორციელდებოდა თვითდამცლელი [[ნახევარვაგონი|ნახევარვაგონებით]] გადაბრუნებადი ძარით. [[1879]] წელს აშენდა პირველი ტარანული [[თოვლმწმენდი (სალიანდაგო მანქანა)|თოვლმწმენდი]] ღრმა ნამქერებთან ბრძოლისთვის; იმავე წელს წარმოდგენილი იყო ''როტორული თოვლმწმენდი''. [[1880]] წელს [[შუა აზიის რკინიგზა|კასპიისპირეთის რკინიგზაზე]] მექანიზირებული იქნა ლიანდაგდამგები სამუშაოები. [[1887]] წელს რუსმა ინჟინერმა [[იოსებ ლივჩაკი|იოსებ ლივჩაკმა]] შექმნა [[ლიანდაგმზომი]] მანქანა ლიანდაგის მდგომარეობის მექანიზირებული ჩაწერით. [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირში]] რკინიგზებზე სალიანდაგო მანქანების ფართე გამოყენება დაიწყო 1930-იან წლებში, როდესაც შეიქმნა პირველი [[დამბალასტებელი|დამბალასტებლები]], [[სალიანდაგო რანდა|სალიანდაგო რანდები]], [[თოვლსაწმენდი მანქანა (სალიანდაგო მანქანა)|თოვლსაწმენდი მანქანები]], [[ლიანდაგდამგები|ლიანდაგდამგებები]] სარკინიგზო სვლაზე. 1940 წლიდან 1950-იანი წლების ჩათვლით დაპროექტდა რიგი ახალი მანქანებისა: ლიანდაგდამგები ტრაქტორის სვლაზე, [[ელექტროდამბალასტებელი]], [[ჰოპერი (ვაგონი)|ჰოპერ-დოზატორი]], [[მიწის საწმენდი მანქანა]], [[ღორღმწმენდი მანქანა]]. == დანიშნულება == [[სურათი:Голова укладки на участке Томмот - Кердем.jpg|thumb|დაგების თავი]] სალიანდაგო მანქანების უმრავლესობა შეიძლება გამოყენებული იქნეს, როგორც ახალი რკინიგზების მშენებლობის დროს, ასევე მათი რემონტის და მიმდინარე რემონტის დროს. მაგრამ ზოგიერთი სალიანდაგო მანქანები სპეციალიზირებულია ან მხოლოდ სამუშაოთა შესრულებაზე, რომელიც ხორციელდება ლიანდაგის რემონტისას და მიმდინარე შენახვაზე (მაგალითად, [[რგოლდამშლელი ნაკადური ხაზი|რგოლდამშლელი ნაკადური ხაზები]], [[ლიანდაგსაწმენდი მანქანა|ლიანდაგსაწმენდი მანქანები]]), ან ლიანდაგის ზედნაშენის აშენებაზე (მაგალითად, ტრაქტორული [[ლიანდაგდამგები|ლიანდაგდამგებები]], როგორც უფრო მობილურები). ლიანდაგის რემონტისთვის და მიმდინარე შეკეთებისთვის შექმნილია სალიანდაგო მანქანები, რომლებიც ახორციელებენ განსაზღვრულ ოპერაციებს, ან ასრულებენ სამუშაოთა კომპლექს მათი ტექნოლოგიური თანმიმდევრობისას. მიწის სამუშაოებისთვის და ლიანდაგის თოვლისგან გაწმენდისათვის გამოიყენება [[სალიანდაგო რანდა|სალიანდაგო რანდები]], რკინიგზის ფენილის გასწვრივ კიუვეტების გაწმენდისათვის და ამოჭრისათვის — [[კიუვეტგამწმენდი მანქანა|კიუვეტგამწმენდი მანქანები]]. ლიანდაგგამწმენდი მანქანები არა მარტო წმინდავენ ლიანდაგს წიდისგან, ნაგვისგან, თოვლისგან, არამედ აღრმავებენ [[ლიანდაგშორისი|ლიანდაგშორისებს]]. დრენაჟის მოწყობას ემსახურება [[სადრენაჟო მანქანა (რკინიგზის ტრანსპორტი)|სადრენაჟო მანქანები]]. სარელსო-საშპლე რგოლების წამოწევას და გადაწევას, მისი გადახრის გასწორებას, ბალასტის დამატებას და მის გამოტენვას ახორციელებენ [[ელექტროდამბალასტებელი|ელექტროდამბალასტებლები]], [[ლიანდაგამწევი|ლიანდაგამწევები]], [[სატრაქტორო დოზატორი|სატრაქტორო დოზატორები]]. ბალასტის გასაწმენდად გამოიყენება ღორღგამწმენდი მანქანები. სარელსო-საშპლე რგოლების დაშლას, მის დაწყობას, ასევე [[რელსი|რელსების]] ცვლას ემსახურებიან [[ლიანდაგდამგები|ლიანდაგდამგებები]]. სარელსო-საშპლე რგოლების აკრეფა ხორციელდება [[რგოლამკრეფი ნაკადური ხაზი|რგოლამკრეფ ნაკადურ ხაზებზე]], ხოლო ძველი წნულების დაშლა — რგოლსაშლელ ნაკადურ ხაზებზე. ბალასტის გამკვრივებას და ლიანდაგის გასწორებას ასრულებენ [[შპალგამომტენი მანქანა|შპალგამომტენი მანქანების]], [[ბალასტგამამკვრივებელი მანქანა|ბალასტგამამკვრივებელი მანქანების]], [[გამასწორებელ-გამომტენ-მოსასწორებელი მანქანა|გამასწორებელ-გამომტენ-მოსასწორებელი მანქანების]] და [[გამასწორებელ-გამომტენ-მარეხტირებელი მანქანა|გამასწორებელ-გამომტენ-მარეხტირებელი მანქანების]] დახმარებით. ამასთან იყენებენ რელსის გამასწორებელ დაზგებს, რელსსახეხ დანადგარებს, [[რელსშესადუღებელი მანქანა|რელსშესადუღებელ მანქანებს]], რელსის სახვრეტ დანადგარებს და სხვა მოწყობილობებს. სამშენებლო და სარემონტო მონაკვეთების მასალებით და ინსტრუმენტებით მომარაგების უზრუნველყოფას, მუშების სამუშაო ადგილამდე მიყვანას ემსახურება სატრანსპორტო და დასატვირთ-დასაცლელი საშუალებები: [[დრეზინა|დრეზინები]], ჰოპერ-დოზატორები, თვითდამცლელი და სპეციალიზირებული ვაგონები. რკინიგზის ლიანდაგის ექსპლოატაციისას ატარებენ მისი მდგომარეობის შემოწმებას საკონტროლო-საზომი მოწყობილობების და მანქანების დახმარებით, რომელთაც მიეკუთვნება [[ლიანდაგმზომი|ლიანდაგმზომი ვაგონები]], [[ვაგონ-დეფექტოსკოპი|დეფექტოსკოპიური ვაგონები]] და [[ლიანდაგმზომი ურიკა|ლიანდაგმზომი ურიკები]]. რელსების მომზადებას დეფექტოსკოპიისთვის ახორციელებენ [[რელსმწმენდი მანქანა|რელსმწმენდი მანქანები]]. ლიანდაგის თოვლისგან გასაწმენდად სალიანდაგო რანდების გარდა იყენებენ თოვლმწმენდ მანქანებს. == სალიანდაგო მანქანების ტიპები == [[სურათი:Планировщик балласта ПБ-01.JPG|thumb|[[ბალასტგამანაწილებელი მანქანა]] [[ПБ-01]]]] განასხვავებენ ავტონომიურ სალიანდაგო მანქანებს, რომლებსაც აქვთ ენერგეტიკული ბაზა, რომელთანაც ირთვება მანქანების ყველა ძრავა (ლიანდაგდამგები, დრეზინა, ბალასტგამამკვრივებელი, შპალგამომტენი მანქანა და სხვა) და არაავტონომიური სალიანდაგო მანქანები, რომელთაც ენერგეტიკული დანადგარი არ გააჩნიათ და ელექტროენერგია ან შეკუმშული ჰაერის ენერგია მიეწოდება მანქანის მუშა ორგანოებს [[ლოკომოტივი]]დან (როტორული თოვლმწმენდი, ღორღმწმენდი მანქანა, სალიანდაგო რანდა). მუშა მდგომარეობაში გადაადგილების ხერხის მიხედვით სალიანდაგო მანქანები შეიძლება იყოს თვითმავლები (მაგალითად, თოვლმწმენდი მანქანები) და არათვითმავლები (რანდა, ელექტროდამბალასტებელი, ღორღმწმენდი მანქანა). სალიანდაგო მანქანები შეიძლება იყოს აგებული სარკინიგზო სვლაზე (რანდა, ლიანდაგდამგები, ელექტროდამბალასტებელი, შპალგამომტენი მანქანა) ან მუხლუხოვან სვლაზე (ტრაქტორული ლიანდაგდამგები, ტრაქტორული მადოზირებელი). სალიანდაგო მანქანების უმრავლესობას აქვთ სარკინიგზო სვლა; ასევე ინერგება კომბინირებული პნევმობორბლებიანი სვლა, როდესაც მანქანა აღჭურვილია გორგოლაჭებით, რომლებიც მაღლა იწევა მოძრაობისას საავტომობილო გზაზე და დაბლა ეშვება მანქანის რელსებზე გადასვლისას. სალიანდაგო მანქანებს უშვებენ ელექტრული, პნევმატური და ჰიდრავლიკური მუშა ორგანოების ამძრავებით, ასევე მათი შიდა წვის ძრავის ამძრავით მექანიკური გადაცემის მეშვეობით. სამუშაოების შესრულების ხერხის მიხედვით განასხვავებენ მძიმე ტიპის სალიანდაგო მანქანებად — ლიანდაგიდან აუღებლები (რანდა, ლიანდაგდამგები, ღორღმწმენდი, თოვლმწმენდი და სხვა მანქანები) და მსუბუქი ტიპის სალიანდაგო მანქანებად — ლიანდაგიდან ასაღები მანქანები (ელექტროსადგურები, მოტოდრეზინები, შპალგამომტენი დანადგარი, [[რელსის საბურღი ჩარხი]]). მძიმე ტიპის მანქანები მუშაობის საწარმოებლად მოითხოვს [[გადასარბენი]]ს დაკავებას, ხოლო მსუბუქი ტიპის მანქანები მოძრავი შემადგენლობის გასატარებლად გადმოიდგმება ლიანდაგიდან. რუსეთის რკინიგზების დიდი ტვირთდაძაბულობა სალიანდაგო სამუშაოების ჩატარებისთვის მოითხოვს მინიმალურ დროს, ამიტომ რემონტის დროს გამოიყენება მაღალმწარმოებლური მძიმე ტიპის სალიანდაგო მანქანები. ლიანდაგის სარემონტო სამუშაოების მთელი მოცულობის შესასრულებლად სალიანდაგო მანქანებიდან ქმნიან კომპლექსს (ჯაჭვს), რომელშიც სალიანდაგო მანქანები, ერთი მეორის მიყოლებით, ნაკადური მეთოდით ახორციელებენ ყველა ტექნოლოგიურ ოპერაციებს, შედეგად ხორციელდება რემონტის კომპლექსური მექანიზაცია. ასეთი კომპლექსი ლიანდაგის რეკონსტრუქციისათვის [[ღორღის ბალასტი|ღორღის ბალასტზე]] მოიცავს: * ღორღმწმენდ მანქანას * ლიანდაგდამშლელ და ლიანდაგდამგებ მატარებლებს * [[ჰოპერი (ვაგონი)|ჰოპერ-დოზატორს]] * გამასწორებელ-გამომტენ-მოსასწორებელ მანქანას * [[რელსებმზიდი შემადგენლობა|რელსებმზიდ შემადგენლობას]] == სალიანდაგო მანქანების მწარმოებლები == [[სურათი:Plasser & Theurer SSP 2000 und Gleisstopfmaschine 08-32U in Titisee.jpg|thumb|ბალასტის გამანაწილებელი Plasser & Theurer SSP 2000]] [[სურათი:TamperBellegarde04.JPG|thumb|[[გამასწორებელ-გამომტენ-მარეხტირებელი მანქანა]] Matisa B 20 L]] [[სურათი:Автомотриса АГД-1А с грузовым прицепом УП-4.jpg|thumb|[[ავტომოტრისა]] [[АГД-1А]]]] [[სურათი:SPENO775 23 02 05 TR.JPG|thumb|ლიანდაგმზომი Speno SM 775]] სალიანდაგო მანქანებს უშვებენ მსოფლიოს ბევრ ქვეყნებში: * [[რუსეთი|რუსეთში]] ** „[[ისტიეს მანქანათმშენებელი ქარხანა]]“ ** „[[კალუგის მანქანათმშენებელი ქარხანა]]“ ** „[[კამბარკის მანქანათმშენებელი ქარხანა]]“ ** „[[კიროვის 1 მაისის სახელობის მანქანათმშენებელი ქარხანა]]“ ** „[[მურომტეპლოვოზი]]“ ** „[[რემპუტმაში]]“ ** „რჟევის მანქანათმშენებელი ქარხანა“ ** „[[ტიხორეცკის მანქანათმშენებელი ქარხანა]]“ ** „[[ტულის რკინიგზის მანქანათმშენებლობის ქარხანა]]“ * [[ავსტრია]]ში ** ''[[MLF]]'' ** ''[[Plasser & Theurer]]'' * [[ამერიკის შეერთებული შტატები|აშშ-ში]] ** ''[[Knox Kershaw Inc.]]'' ** ''[[Harsco Rail]]'': *** „ჯექსონი — ჯორდანი“ (''Jackson — Jordan'') *** „ტამპერი“ (''Tamper'') *** „ფეირმონტ მაშინ კომპანი“ (''Fairmont Machine Company'') ** ''LORAM'' * [[უკრაინა]]ში ** [[სტაროკრამატორსკის მანქანათმშენებელი ქარხანა]] ** „[[სპეცკრანი]]“ * [[ფინეთი|ფინეთში]] ** ''[[Desec]]'' * [[საფრანგეთი|საფრანგეთში]] ** „დრუარა“ (''Drouarа'') ** „დესკენ ე ჟირალ“ (''Desquenm et Giral'') ** ''[[Geismar]]''[[სურათი:KGT-4RS - 119.jpg|thumb|ექსკავატორი კომბინირებულ სვლაზე KGT-4RS — 119]] * [[ჩეხეთი|ჩეხეთში]] ** ''MTH Hranice, Inc.'' * [[შვეიცარია]]ში ** ''[[Matisa]]'' ** ''[[Speno International SA]]'' * [[შვედეთი|შვედეთში]] ** ''[[Disab]]'' == განვითარების პერსპექტივები == სალიანდაგო მანქანების შემდგომი განვითარება ითვალისწინებს სალიანდაგო სამუშაოების კომპლექსური მექანიზაციის დამთავრებას. კომპლექსური მექანიზაციის დამთავრების დროს გათვალისწინებულია კომპლექსში ნაკლული მანქანების შექმნა, მაგალითად ლიანდაგდამგებების [[უპირაპირო ლიანდაგი]]ს ერთეტაპიანი დაგებისათვის, მაღალმწარმოებლური რელსსახეხი მატარებლების, [[ლიანდაგის სტაბილიზატორი|ლიანდაგის სტაბილიზატორების]]. ამავე დროს გადასაწყვეტი ძირითადი ამოცანებია მანქანების ყველა ჯაჭვის მწარმოებლობის გაზრდა, სარემონტო სამუშაოების მოცულობის გაზრდა 1,5-2-ჯერ, რომელიც ხორციელდება „[[ფანჯარა (რკინიგზა)|ფანჯარაში]]“, მატარებელთა მოძრაობის სიჩქარის გაზრდა რემონტისშემდგომ პერიოდში 60-დან 70—80 კილომეტრ საათამდე, მისი რემონტის დროს ლიანდაგის გრძივი პროფილის ნიშნულების მიახლოვება საპროექტო მდგომარეობასთან. ამასთან ერთად დიდი ყურადღება ექცევა სალიანდაგო მანქანების საიმედოობის გაზრდის საკითხებს, მათი ენერგო- და [[ლითონი]]ს სომჭიდროვის და ღირებულების შემცირებას, ასევე კვანძების და დეტალების უნიფიკაციას, ავტომატიზირებული მართვის გამოყენებას, მანქანის მუშაობის კონტროლის საშუალებებს. დიდი მნიშვნელობა ენიჭება შრომის დაცვას სალიანდაგო სამუშაოების წარმოებისას. ამ მიზნით მუშავდება მემანქანეების და მანქანის ოპერატორების დამცავი საშუალებები მტვრისაგან, ხმაურისაგან, ვიბრაციისაგან. მსუბუქი ტიპის სალიანდაგო მანქანების შექმნისას ძირითად ამოცანას წარმოადგენს მათი მასის შემცირება ახალი მასალების გამოყენების და კონსტრუქციის სრულყოფის ხარჯზე. ამ ღონისძიებების ჩატარება მიმართულია ლიანდაგის მიმდინარე შენახვის მანქანიზაციის დამთავრებაზე — მძიმე ტიპის მანქანებით ყველა სამუშაოს დამთავრება, რაც ზრდის გამომუშავებას, აუმჯობესებს სამუშაოთა ხარისხს, ამცირებს [[გადასარბენი]]ს დაკავების დროს. ==იხილეთ აგრეთვე== * [[სალიანდაგო ინსტრუმენტი]] * [[რკინიგზის სალიანდაგო სამუშაოები]] ==ლიტერატურა== * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001687278 Путевые машины // Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 346—347. — ISBN 5-85270-115-7.] ==რესურსები ინტერნეტში== {{Commons category|Rail service vehicles}} * [https://www.youtube.com/watch?v=GpjwBKFFexU Путевые машины, учебный фильм] [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები|*]] qi5bz87rx754jxtn9cpu6nv8axxk997 0 891511 5411913 5411530 2026-06-12T13:31:22Z Ruska-QR 175612 5411913 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|11|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = მაილს სმიტი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Musician Myles Smith, London 2025 (cropped).jpg |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = სმიტი 2025 წელს Shepherd's Bush Empire-ში გამოსვლისას |ნამდვილისახელი = მაილს მაიკლ სმიტ-ტომპსონი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1998|06|03|}} |დაბადების ადგილი = [[ლუტონი]], [[ბედფორდშირი]], [[ინგლისი]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = Folk-pop |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2010 - დღემდე |ლეიბლი = [[Sony Music Entertainment|Sony UK]] |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|mylessmith.co.uk}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''მაილს მაიკლ სმიტ-ტომპსონი'''<ref>{{cite web|url=https://www.ascap.com/repertory#/ace/search/workID/922948891 |title=BETTING ON US |website=ASCAP |publisher=American Society of Composers, Authors and Publishers}}</ref> (დ. [[3 ივნისი]], [[1998]]) — [[ბრიტანელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]], წარმოშობით [[ინგლისი]]ს ქალაქ [[ლუტონი]]დან. ყველაზე მეტად ცნობილია 2024 წელს გამოსული სინგლებით „Stargazing“ და „Nice to Meet You“. სადებიუტო სტუდიური ალბომი „My Mess, My Heart, My Life.“ 2026 წლის ივნისში უნდა გამოვიდეს. ==ადრეული ცხოვრება== სმიტი 1998 წლის 3 ივნისს,<ref name="pop music">{{cite web |date=14 May 2024 |title=Myles Smith: "You can make pop music as a black guy from England and still be accepted" |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/myles-smith-who-is-stargazing-singer-facts/ |access-date=19 May 2024 |website=[[Official Charts Company]]}}</ref><ref name="UK charts">{{cite web |title=Myles Smith |url=https://www.officialcharts.com/artist/myles-smith/ |access-date=18 April 2026 |website=[[Official Charts Company]]}}</ref> [[ინგლისი]]ს ქალაქ [[ლუტონი|ლუტონში]], ბრიტანულ-[[იამაიკა|იამაიკურ]] ოჯახში დაიბადა და მრავალეთნიკურ გარემოში გაიზარდა. ბავშვობიდანვე უსმენდა მუსიკის მრავალფეროვან ჟანრებს, მათ შორის [[პოპ-პანკი|პოპ-პანკს]], მომღერალ-სიმღერების ავტორთა მუსიკას და [[ჰიპ-ჰოპი|ჰიპ-ჰოპს]]. როდესაც ინტერესი მუსიკის მიმართ გაიზარდა, სმიტმა გიტარა შეიძინა და დაკვრა ისწავლა. მოგვიანებით დაიწყო ცნობილი სიმღერების ქავერ-ვერსიების შესრულება წვეულებებსა და ღია მიკროფონის საღამოებზე. ამ პერიოდში განსაკუთრებულად მოსწონდა მუსიკოსები: [[ედ შირანი]], [[მარკუს მამფორდი]] და [[კრის მარტინი]].<ref>https://www.billboard.com/music/pop/myles-smith-stargazing-tiktok-radio-chartbreaker-july-2024-interview-1235723811/</ref> მცირე ასაკიდანვე სმიტმა დამოუკიდებლად ისწავლა გიტარასა და ფორტეპიანოზე დაკვრა, ხოლო 12 წლის ასაკში უკვე ადგილობრივ ღია მიკროფონის საღამოებზე გამოდიოდა. მუსიკალურ განვითარებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა [[ლუტონი]]ს მრავალფეროვანმა კულტურულმა გარემომ და ქალაქის მუსიკალურმა ცხოვრებამ, ოჯახურ პაბებში შესრულებულმა და ირლანდიურმა მუსიკამ. ამ გარემომ წაახალისა საზღვრების დარღვევისა და ინდივიდუალური მუსიკალური სტილის განვითარებისკენ.<ref name="Gokcemen">{{Cite web |last=Gokcemen |first=Yazzi |date=2024-04-02 |title=Digital Cover: Myles Smith on his Journey from Luton to LA |url=https://notion.online/digital-cover-myles-smith-on-his-journey-from-luton-to-la/ |access-date=2024-05-27 |website=Notion |language=en-GB}}</ref> სმიტს [[ნოტინგემის უნივერსიტეტი]]ს [[სოციოლოგია|სოციოლოგიის]] ხარისხი აქვს მიღებული, რომელიც 2019 წელს დაამთავრა.<ref>{{cite web |last=Savage |first=Mark |date=6 January 2025 |title=How Myles Smith wrote 2024's biggest British hit |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg6m07qpymo |access-date=5 October 2025 |website=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Wright |first=Lisa |date=1 March 2025 |title=Myles Smith interview: the Brits Rising Star award winner on his new superstardom |url=https://www.standard.co.uk/culture/music/myles-smith-tiktok-pop-music-b1208155.html |access-date=5 October 2025 |website=[[The London Standard]]}}</ref> ==კარიერა== სმიტმა [[TikTok]]-ზე პოსტების გამოქვეყნება დაიწყო და 2022 წლის შემოდგომაზე, გამოქვეყნებულმა კლიპმა ადვოკატისა და „Extended Play Music Group“-ის აღმასრულებელი დირექტორის, ერიკ პარკერის ყურადღება მიიპყრო, რომელმაც სმიტს მენეჯერობა შესთავაზა. ერთად, არატრადიციული მიდგომა გამოიყენეს და ჩანაწერის გაკეთებამდე აუდიტორია შექმნეს. სმიტი აგრძელებდა ონლაინ პოსტების გამოქვეყნებას და სიმღერების ქავერებს იწერდა, რათა ისეთი მიმდევრები გაეზარდა, რომლებიც დაწერილი ორიგინალური ტრეკების გულშემატკივრები გახდებოდნენ. სმიტმა პირველად მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო საკუთარი ქავერებით, მათ შორის Amber Run-ის „I Found“. 2023 წლის ბოლოს სმიტმა გამოუშვა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „My Home“ და „Solo“. ამ ონლაინ წარმატებას [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-თან ხმის ჩამწერი კონტრაქტის გაფორმება მოჰყვა.<ref name="Gokcemen"/><ref>{{Cite web |date=2024-05-14 |title=Myles Smith: "You can make pop music as a black guy from England and still be accepted" |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/myles-smith-who-is-stargazing-singer-facts/ |access-date=2024-05-27 |website=Official Charts |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Myles Smith {{!}} DreamHaus |url=https://en.dreamhaus.com/talent/myles-smith |access-date=2024-05-27 |website=en.dreamhaus.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Major |first=Michael |title=Myles Smith Records Acoustic Session of 'Behind' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Myles-Smith-Records-Acoustic-Session-of-Behind-20240119 |access-date=2024-05-27 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> 2024 წლის მარტში სმიტმა გამოუშვა სადებიუტო [[EP]] - „''You Promised a Lifetime''“.<ref>{{cite web|url=https://planetradio.co.uk/hits-radio/entertainment/music/myles-smith-you-promised-me-a-lifetime/|title=Myles Smith releases his debut EP 'You Promised a Lifetime' |website=Planet Radio|date=2 April 2024|access-date=19 May 2024}}</ref> „Stargazing“ გამოვიდა 2024 წლის 10 მაისს, რომის ავტორებსაც სმიტი, ჯესი ფინკი და პიტერ ფენნი წარმოადგენენ. ფენნი თავად სიმღერის პროდიუსერია. სიმღერა შეიცავს „თვითშემეცნებისა და ინტროსპექციის“ თემებს, სმიტი კი აღწერს შთაგონებას, როგორც სიცოცხლის მანძილზე სიყვარულის იდეას, რომლის შესახებაც წლის დასაწყისში [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ჩაფიქრდა.<ref>{{Cite web |date=2024-05-23 |title=Stargazing |url=https://www.officialcharts.com/songs/myles-smith-stargazing/ |access-date=2024-05-27 |website=Official Charts |language=en}}</ref> ლუტონში დაბადებული სმიტი 2024 წლის 25 მაისს, Radio 1 Big Weekend-ის ფარგლებში, BBC Music Introducing Stage-ზე გამოვიდა. ღონისძიება, რომელიც მშობლიურ ქალაქში, [[სტოკვუდ პარკში]] გაიმართა, სმიტის პირველ ფესტივალურ გამოსვლას წარმოადგენდა. გამოსვლას მხარდაჭერა აღუთქვა BBC Music Introducing-მა, რომელიც BBC Radio-ს პლატფორმაა უცნობი, აღმოუჩენელი და ნაკლებად ცნობილი ბრიტანელი მუსიკალური ნიჭისთვის. გამოსვლა სპეციალურად BBC Three Counties Radio-ს მხარდაჭერით განხორციელდა. სმიტმა 2024 წელს BBC-ის წლის საუკეთესო შემსრულებლის ჯილდო მოიპოვა.<ref>{{Cite news |title=BBC Music Introducing Artist of the Year 24 |work=[[BBC Music]] |url=https://canvas-story.bbcrewind.co.uk/introducingaoty24/ |access-date=13 January 2025}}</ref> ერთი წლის შემდეგ, BBC Radio 1-ის Big Weekend-ის მთავარ სცენაზე გამოვიდა. სმიტის სინგლმა „Stargazing“ 2024 წლის სექტემბერში ერთი კვირის განმავლობაში Billboard Alternative Airplay ჩარტში პირველი ადგილი დაიკავა,<ref name="bb1">{{Cite web |last=Rutherford |first=Kevin |date=11 July 2025 |title= Myles Smith Meets Alanis Morissette for History Atop Alternative Airplay Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/myles-smith-nice-to-meet-you-number-1-alternative-airplay-1236019202/ |access-date=29 January 2026 |website=Billboard |language=en-GB}}</ref> ხოლო 2025 წლის დეკემბერში მოსმენების რაოდენობამ მილიარდს გადააჭარბა.<ref>{{Cite web |last=Dresdale |first=Andrea |date=19 January 2026 |title= Myles Smith says he's glad fans are still 'Stargazing': 'It's just honesty and truth' |url=https://www.yahoo.com/entertainment/music/articles/myles-smith-says-hes-glad-110000373.html |access-date=29 January 2026 |website=Yahoo |language=en-GB}}</ref> სმიტმა 2025 წლის BRIT Awards-ზე 3 ნომინაცია მიიღო, მათ შორის BRIT Rising Star Award-ის ჯილდო, რომელიც 2025 წლის 1 მარტს შემდგარ სატელევიზიო ცერემონიაზე გაიმართა.<ref>{{Cite web |last=Reilly |first=Nick |date=2025-03-01 |title=Myles Smith delivers a powerful message to the government at the BRIT Awards |url=https://www.rollingstone.co.uk/music/myles-smith-delivers-a-powerful-message-to-the-government-at-the-brit-awards-48201/ |access-date=2025-03-07 |website=Rolling Stone UK |language=en-GB}}</ref> სმიტის სინგლმა „Nice to Meet You“ 2025 წლის ივლისში Billboard Alternative Airplay ჩარტში პირველი ადგილი მოიპოვა.<ref name="bb1" /> სმიტმა [[ედ შირანი|ედ შირანს]] მხარი დაუჭირა 2025 წლის ტურნეს ევროპულ ეტაპზე.<ref>{{Cite web |last=Barrie |first=Tom |date=2025-06-25 |title=Myles Smith is done stargazing |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/myles-smith-interview-2025 |access-date=2025-07-02 |website=British GQ |language=en-GB}}</ref> 2025 წლის 28 სექტემბერს სმიტმა NFL-ის საერთაშორისო სერიის თამაშის შესვენების შოუ ჩაატარა [[დუბლინი|დუბლინში]], [[ირლანდია]]ში, [[კროკ პარკში]].<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/myles-smith-nfl-halftime-show-dublin-ireland-croke-park-1236056012/|title=Myles Smith to Headline Halftime Show at NFL’s Regular Season Debut in Dublin|first=Thomas|last=Smith|date=September 2, 2025}}</ref> 2026 წლის 6 თებერვალს სმიტმა გამოუშვა სინგლი „Drive Safe“, ირლანდიელ მომღერალ [[ნაილ ჰორანი|ნაილ ჰორანთან]] თანამშრომლობით.<ref>{{cite web|url=https://www.music-news.com/news/UK/186689/Niall-Horan-teams-up-with-Myles-Smith-on-upcoming-song-Drive-Safe|title=Nial Horab teams up with Myles Smith on upcoming song Drive Safe|website=Music News|date=26 January 2026|accessdate=6 February 2026}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 3 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1998]] [[კატეგორია:ბრიტანელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 9leg72wvra3x2mdlb28wh90rtun29l6 5411917 5411913 2026-06-12T13:45:26Z Ruska-QR 175612 5411917 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = მაილს სმიტი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Musician Myles Smith, London 2025 (cropped).jpg |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = სმიტი 2025 წელს Shepherd's Bush Empire-ში გამოსვლისას |ნამდვილისახელი = მაილს მაიკლ სმიტ-ტომპსონი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1998|06|03|}} |დაბადების ადგილი = [[ლუტონი]], [[ბედფორდშირი]], [[ინგლისი]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = Folk-pop |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2010 - დღემდე |ლეიბლი = [[Sony Music Entertainment|Sony UK]] |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|mylessmith.co.uk}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''მაილს მაიკლ სმიტ-ტომპსონი'''<ref>{{cite web|url=https://www.ascap.com/repertory#/ace/search/workID/922948891 |title=BETTING ON US |website=ASCAP |publisher=American Society of Composers, Authors and Publishers}}</ref> (დ. [[3 ივნისი]], [[1998]]) — [[ბრიტანელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]], წარმოშობით [[ინგლისი]]ს ქალაქ [[ლუტონი]]დან. ყველაზე მეტად ცნობილია 2024 წელს გამოსული სინგლებით „Stargazing“ და „Nice to Meet You“. სადებიუტო სტუდიური ალბომი „My Mess, My Heart, My Life.“ 2026 წლის ივნისში უნდა გამოვიდეს. ==ადრეული ცხოვრება== სმიტი 1998 წლის 3 ივნისს,<ref name="pop music">{{cite web |date=14 May 2024 |title=Myles Smith: "You can make pop music as a black guy from England and still be accepted" |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/myles-smith-who-is-stargazing-singer-facts/ |access-date=19 May 2024 |website=[[Official Charts Company]]}}</ref><ref name="UK charts">{{cite web |title=Myles Smith |url=https://www.officialcharts.com/artist/myles-smith/ |access-date=18 April 2026 |website=[[Official Charts Company]]}}</ref> [[ინგლისი]]ს ქალაქ [[ლუტონი|ლუტონში]], ბრიტანულ-[[იამაიკა|იამაიკურ]] ოჯახში დაიბადა და მრავალეთნიკურ გარემოში გაიზარდა. ბავშვობიდანვე უსმენდა მუსიკის მრავალფეროვან ჟანრებს, მათ შორის [[პოპ-პანკი|პოპ-პანკს]], მომღერალ-სიმღერების ავტორთა მუსიკას და [[ჰიპ-ჰოპი|ჰიპ-ჰოპს]]. როდესაც ინტერესი მუსიკის მიმართ გაიზარდა, სმიტმა გიტარა შეიძინა და დაკვრა ისწავლა. მოგვიანებით დაიწყო ცნობილი სიმღერების ქავერ-ვერსიების შესრულება წვეულებებსა და ღია მიკროფონის საღამოებზე. ამ პერიოდში განსაკუთრებულად მოსწონდა მუსიკოსები: [[ედ შირანი]], [[მარკუს მამფორდი]] და [[კრის მარტინი]].<ref>https://www.billboard.com/music/pop/myles-smith-stargazing-tiktok-radio-chartbreaker-july-2024-interview-1235723811/</ref> მცირე ასაკიდანვე სმიტმა დამოუკიდებლად ისწავლა გიტარასა და ფორტეპიანოზე დაკვრა, ხოლო 12 წლის ასაკში უკვე ადგილობრივ ღია მიკროფონის საღამოებზე გამოდიოდა. მუსიკალურ განვითარებაზე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა [[ლუტონი]]ს მრავალფეროვანმა კულტურულმა გარემომ და ქალაქის მუსიკალურმა ცხოვრებამ, ოჯახურ პაბებში შესრულებულმა და ირლანდიურმა მუსიკამ. ამ გარემომ წაახალისა საზღვრების დარღვევისა და ინდივიდუალური მუსიკალური სტილის განვითარებისკენ.<ref name="Gokcemen">{{Cite web |last=Gokcemen |first=Yazzi |date=2024-04-02 |title=Digital Cover: Myles Smith on his Journey from Luton to LA |url=https://notion.online/digital-cover-myles-smith-on-his-journey-from-luton-to-la/ |access-date=2024-05-27 |website=Notion |language=en-GB}}</ref> სმიტს [[ნოტინგემის უნივერსიტეტი]]ს [[სოციოლოგია|სოციოლოგიის]] ხარისხი აქვს მიღებული, რომელიც 2019 წელს დაამთავრა.<ref>{{cite web |last=Savage |first=Mark |date=6 January 2025 |title=How Myles Smith wrote 2024's biggest British hit |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg6m07qpymo |access-date=5 October 2025 |website=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Wright |first=Lisa |date=1 March 2025 |title=Myles Smith interview: the Brits Rising Star award winner on his new superstardom |url=https://www.standard.co.uk/culture/music/myles-smith-tiktok-pop-music-b1208155.html |access-date=5 October 2025 |website=[[The London Standard]]}}</ref> ==კარიერა== სმიტმა [[TikTok]]-ზე პოსტების გამოქვეყნება დაიწყო და 2022 წლის შემოდგომაზე, გამოქვეყნებულმა კლიპმა ადვოკატისა და „Extended Play Music Group“-ის აღმასრულებელი დირექტორის, ერიკ პარკერის ყურადღება მიიპყრო, რომელმაც სმიტს მენეჯერობა შესთავაზა. ერთად, არატრადიციული მიდგომა გამოიყენეს და ჩანაწერის გაკეთებამდე აუდიტორია შექმნეს. სმიტი აგრძელებდა ონლაინ პოსტების გამოქვეყნებას და სიმღერების ქავერებს იწერდა, რათა ისეთი მიმდევრები გაეზარდა, რომლებიც დაწერილი ორიგინალური ტრეკების გულშემატკივრები გახდებოდნენ. სმიტმა პირველად მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო საკუთარი ქავერებით, მათ შორის Amber Run-ის „I Found“. 2023 წლის ბოლოს სმიტმა გამოუშვა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „My Home“ და „Solo“. ამ ონლაინ წარმატებას [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-თან ხმის ჩამწერი კონტრაქტის გაფორმება მოჰყვა.<ref name="Gokcemen"/><ref>{{Cite web |date=2024-05-14 |title=Myles Smith: "You can make pop music as a black guy from England and still be accepted" |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/myles-smith-who-is-stargazing-singer-facts/ |access-date=2024-05-27 |website=Official Charts |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Myles Smith {{!}} DreamHaus |url=https://en.dreamhaus.com/talent/myles-smith |access-date=2024-05-27 |website=en.dreamhaus.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Major |first=Michael |title=Myles Smith Records Acoustic Session of 'Behind' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/Myles-Smith-Records-Acoustic-Session-of-Behind-20240119 |access-date=2024-05-27 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> 2024 წლის მარტში სმიტმა გამოუშვა სადებიუტო [[EP]] - „''You Promised a Lifetime''“.<ref>{{cite web|url=https://planetradio.co.uk/hits-radio/entertainment/music/myles-smith-you-promised-me-a-lifetime/|title=Myles Smith releases his debut EP 'You Promised a Lifetime' |website=Planet Radio|date=2 April 2024|access-date=19 May 2024}}</ref> „Stargazing“ გამოვიდა 2024 წლის 10 მაისს, რომლის ავტორებსაც სმიტი, ჯესი ფინკი და პიტერ ფენნი წარმოადგენენ. ფენნი თავად სიმღერის პროდიუსერია. სიმღერა შეიცავს „თვითშემეცნებისა და ინტროსპექციის“ თემებს, სმიტი კი აღწერს შთაგონებას, როგორც სიცოცხლის მანძილზე სიყვარულის იდეას, რომლის შესახებაც წლის დასაწყისში [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ჩაფიქრდა.<ref>{{Cite web |date=2024-05-23 |title=Stargazing |url=https://www.officialcharts.com/songs/myles-smith-stargazing/ |access-date=2024-05-27 |website=Official Charts |language=en}}</ref> ლუტონში დაბადებული სმიტი 2024 წლის 25 მაისს, Radio 1 Big Weekend-ის ფარგლებში, BBC Music Introducing Stage-ზე გამოვიდა. ღონისძიება, რომელიც მშობლიურ ქალაქში, [[სტოკვუდ პარკში]] გაიმართა, სმიტის პირველ ფესტივალურ გამოსვლას წარმოადგენდა. გამოსვლას მხარდაჭერა აღუთქვა BBC Music Introducing-მა, რომელიც BBC Radio-ს პლატფორმაა უცნობი, აღმოუჩენელი და ნაკლებად ცნობილი ბრიტანელი მუსიკალური ნიჭისთვის. გამოსვლა სპეციალურად BBC Three Counties Radio-ს მხარდაჭერით განხორციელდა. სმიტმა 2024 წელს BBC-ის წლის საუკეთესო შემსრულებლის ჯილდო მოიპოვა.<ref>{{Cite news |title=BBC Music Introducing Artist of the Year 24 |work=[[BBC Music]] |url=https://canvas-story.bbcrewind.co.uk/introducingaoty24/ |access-date=13 January 2025}}</ref> ერთი წლის შემდეგ, BBC Radio 1-ის Big Weekend-ის მთავარ სცენაზე გამოვიდა. სმიტის სინგლმა „Stargazing“ 2024 წლის სექტემბერში ერთი კვირის განმავლობაში Billboard Alternative Airplay ჩარტში პირველი ადგილი დაიკავა,<ref name="bb1">{{Cite web |last=Rutherford |first=Kevin |date=11 July 2025 |title= Myles Smith Meets Alanis Morissette for History Atop Alternative Airplay Chart |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/myles-smith-nice-to-meet-you-number-1-alternative-airplay-1236019202/ |access-date=29 January 2026 |website=Billboard |language=en-GB}}</ref> ხოლო 2025 წლის დეკემბერში მოსმენების რაოდენობამ მილიარდს გადააჭარბა.<ref>{{Cite web |last=Dresdale |first=Andrea |date=19 January 2026 |title= Myles Smith says he's glad fans are still 'Stargazing': 'It's just honesty and truth' |url=https://www.yahoo.com/entertainment/music/articles/myles-smith-says-hes-glad-110000373.html |access-date=29 January 2026 |website=Yahoo |language=en-GB}}</ref> სმიტმა 2025 წლის BRIT Awards-ზე 3 ნომინაცია მიიღო, მათ შორის BRIT Rising Star Award-ის ჯილდო, რომელიც 2025 წლის 1 მარტს შემდგარ სატელევიზიო ცერემონიაზე გაიმართა.<ref>{{Cite web |last=Reilly |first=Nick |date=2025-03-01 |title=Myles Smith delivers a powerful message to the government at the BRIT Awards |url=https://www.rollingstone.co.uk/music/myles-smith-delivers-a-powerful-message-to-the-government-at-the-brit-awards-48201/ |access-date=2025-03-07 |website=Rolling Stone UK |language=en-GB}}</ref> სმიტის სინგლმა „Nice to Meet You“ 2025 წლის ივლისში Billboard Alternative Airplay ჩარტში პირველი ადგილი მოიპოვა.<ref name="bb1" /> სმიტმა [[ედ შირანი|ედ შირანს]] მხარი დაუჭირა 2025 წლის ტურნეს ევროპულ ეტაპზე.<ref>{{Cite web |last=Barrie |first=Tom |date=2025-06-25 |title=Myles Smith is done stargazing |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/myles-smith-interview-2025 |access-date=2025-07-02 |website=British GQ |language=en-GB}}</ref> 2025 წლის 28 სექტემბერს სმიტმა NFL-ის საერთაშორისო სერიის თამაშის შესვენების შოუ ჩაატარა [[დუბლინი|დუბლინში]], [[ირლანდია]]ში, [[კროკ პარკში]].<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/myles-smith-nfl-halftime-show-dublin-ireland-croke-park-1236056012/|title=Myles Smith to Headline Halftime Show at NFL’s Regular Season Debut in Dublin|first=Thomas|last=Smith|date=September 2, 2025}}</ref> 2026 წლის 6 თებერვალს სმიტმა გამოუშვა სინგლი „Drive Safe“, ირლანდიელ მომღერალ [[ნაილ ჰორანი|ნაილ ჰორანთან]] თანამშრომლობით.<ref>{{cite web|url=https://www.music-news.com/news/UK/186689/Niall-Horan-teams-up-with-Myles-Smith-on-upcoming-song-Drive-Safe|title=Nial Horab teams up with Myles Smith on upcoming song Drive Safe|website=Music News|date=26 January 2026|accessdate=6 February 2026}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:სმიტი, მაილს}} [[კატეგორია:დაბადებული 3 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1998]] [[კატეგორია:ბრიტანელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ბრიტანელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] lckycw70idbboovqtmvl0is10q63jrq 0 891550 5412001 5411640 2026-06-12T18:14:35Z Mehman 75871 5412001 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''დიმიტრი (დუშიკო) ფალავანდიშვილი''' (დ. 17 დეკემბერი, [[1869]], სოფელი კნოლე, [[გორის მაზრა]], — გ. 8 მარტი, [[1944]]) — ქართველი [[საზოგადო მოღვაწე]], პუბლიცისტი, [[მხატვარი]]. == ბიოგრაფია == დიმიტრი ფალავანდიშვილი დაიბადა 1869 წელს გორის მაზრის სოფელ კნოლეში, თავადიშვილის ოჯახში. მან დაამთავრა [[თბილისის სათავადაზნაურო გიმნაზია|თბილისის სათავადაზნაურო სკოლის]] ხუთი კლასი. შემდგომ პერიოდში თვითგანვითარებას ეწეოდა და საკუთარ მამულში მეურნეობას უძღვებოდა. 1905-1907 წლებში მონაწილეობდა ქართლის სამიწათმფლობელო-განმათავისუფლებელ მოძრაობაში. ამ პერიოდში საკუთარი მიწები გლეხებს დაურიგა და ჩართული იყო წითელი რაზმის საქმიანობაში. იგი გამოდიოდა როგორც შავი რაზმის მოქმედებების, ასევე შეიარაღებული ჯგუფების მიერ ჩადენილი ძალადობის წინააღმდეგ. [[1906]] წლიდან დაახლოებით ათი წლის განმავლობაში თანამშრომლობდა გაზეთ [[ცნობის ფურცელი|"ცნობის ფურცელთან"]] და სხვა ქართულ პერიოდულ გამოცემებთან. მის პუბლიკაციებში ძირითადად განხილული იყო სოფლის ყოფა-ცხოვრების, მიწათსარგებლობისა და საადგილმამულო ურთიერთობების საკითხები. == საზოგადოებრივი და პოლიტიკური საქმიანობა == [[1915]] წელს ფალავანდიშვილი [[ტფილისის გუბერნია|თბილისის გუბერნიის]] დეპუტატთა საკრებულოში სამიწათმომწყობი კომისიის თავმჯდომარედ მიიწვიეს. ამ თანამდებობაზე მუშაობდა [[1917]] წლამდე, ვიდრე აღნიშნული დაწესებულება [[საქართველოს ეროვნული საბჭო|საქართველოს ეროვნულ საბჭოს]] არ გადაეცა. ამავე პერიოდში იგი გლეხთა რადიკალ-დემოკრატიული პარტიის მთავარი კომიტეტის წევრი იყო. [[1918]] წლის ივლისში დაინიშნა [[სიღნაღის მაზრა|სიღნაღის მაზრისა]] და ლაგოდეხის უბნის მიწების გლეხთა მიმღები კომისიის თავმჯდომარედ. მისი ხელმძღვანელობით ყოფილი რუსული დასახლებების ტერიტორიებზე ზემო ქართლიდან და იმერეთიდან გადმოსახლებული გლეხები დასახლდნენ. == შემოქმედება == 1910 წლიდან დიმიტრი ფალავანდიშვილმა ხეზე კვეთისა და ამოდაღვრის ტექნიკით ქართველ მოღვაწეთა პორტრეტების შექმნა დაიწყო. მის ნამუშევრებს შორის იყო: * შოთა რუსთაველი; * ილია ჭავჭავაძე; * აკაკი წერეთელი; * ვაჟა-ფშაველა; * სულხან-საბა ორბელიანი; * დავით გურამიშვილი; * დიმიტრი ყიფიანი; * ნიკოლოზ ბარათაშვილი; * გიორგი ერისთავი; * ლადო მესხიშვილი; * ეკატერინე გაბაშვილი; და სხვა ქართველი ისტორიული და საზოგადო მოღვაწეები. == 1918 წლის მოვლენები და საბჭოთა პერიოდი == 1918 წლის თებერვლის დასაწყისში, ოსური მოძრაობის მონაწილეებმა ფალავანდიშვილის საცხოვრებელი დააზიანეს, გაანადგურეს მისი ქონების ნაწილი და დაარბიეს სახელოსნო. ამ დროს დაიკარგა და განადგურდა მისი ხეზე შესრულებული არაერთი ნამუშევარი. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ფალავანდიშვილმა თბილისში, უნივერსიტეტის მიმდებარე კლდოვან ტერიტორიაზე, საკუთარი ძალებით გააშენა ვენახი, რომელიც თანამედროვეების შეფასებით სანიმუშო მეურნეობად ითვლებოდა. == გარდაცვალება == დიმიტრი ფალავანდიშვილი გარდაიცვალა 1944 წლის 8 მარტს. დაკრძალულია [[თბილისი|თბილისში]], ვერის სასაფლაოზე. ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://www.nplg.gov.ge/ilia/ka/00006657/ დუშიკო (დემურ) გიორგის ძე ფალავანდიშვილი — ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების წევრები] {{DEFAULTSORT:ფალავანდიშვილი, დიმიტრი}} [[კატეგორია:დაბადებული 1869]] [[კატეგორია:დაბადებული 17 დეკემბერი]] [[კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები]] [[კატეგორია:ქართველი მხატვრები]] [[კატეგორია:ქართველი პუბლიცისტები]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 8 მარტი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1944]] k801xt2nwobox9gbveszuu6xgo9ys3o 0 891627 5411910 5411839 2026-06-12T13:24:11Z Tinatin kokhreidze55 178881 5411910 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = მარსაი მარტინი | ფოტო =File:President Joe Biden is introduced by Marsai Martin at a Black Excellence brunch (53999868323) (cropped).jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = მარტინის სიტყვით გამოსვლა [[თეთრი სახლი|თეთრ სახლში]], 2024 წელი | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი =კაილა მარსაი მარტინი | დაბთარიღი = [[14 აგვისტო]], [[2004]] | დაბადგილი =პლანო, [[ტეხასი]], [[აშშ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა =აშშ | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა = მსახიობი, პროდიუსერი | აქტიურობის წლები = 2014 - დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = რაჯა კარუთი | შვილები = | მამა = | დედა = | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = {{URL|marsai.com}} | ხელმოწერა =File:Marsai Martin Autography.jpg | ხელმოწერის ზომა =250 | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''კაილა მარსაი მარტინი'''<ref name="elle profile">{{cite web|first=Brianna |last=Kovan|date=March 21, 2019| title=Marsai Martin Is Making Big-Time, Big-Screen Moves|url=https://www.elle.com/culture/movies-tv/a26893844/marsai-martin-little-movie-blackish/|accessdate=March 30, 2021}}</ref> (დ. [[14 აგვისტო]], [[2004]])<ref>{{cite web |last=Delgado |first=Sara |title=Marsai Martin Threw a Shrek-Themed, Star-Studded Party for Her 18th Birthday |url=https://www.teenvogue.com/story/marsai-martin-threw-a-shrek-themed-party-for-her-18th-birthday |date=August 16, 2022 |website=[[Teen Vogue]] |publisher=[[Condé Nast]] |access-date=December 31, 2022}}</ref> — [[ამერიკელი]] [[მსახიობი]] და [[პროდიუსერი]], რომელიც ყველაზე მეტად ცნობილია დაიან ჯონსონის როლით [[American Broadcasting Company|ABC]]-ის [[სიტკომი|სიტკომში]] „მოშავო“ („Black-ish“, 2014–2022). 2019 წელს მარტინმა მთავარი როლი შეასრულა კომედიურ ფილმში „პატარა ბოსი“ (Little), რომლის პროდიუსერიც თავადვე იყო 14 წლის ასაკში. ამ ფილმით მას ეკუთვნის [[გინესის მსოფლიო რეკორდების წიგნი|გინესის მსოფლიო რეკორდი]], როგორც ყველაზე ახალგაზრდა აღმასრულებელ პროდიუსერს [[ჰოლივუდი|ჰოლივუდში]].<ref>{{Cite web |title='Black-Ish' Star Sets Guinness Record As Hollywood's Youngest Executive Producer At 14 |url=https://www.forbes.com/sites/carlieporterfield/2020/11/30/black-ish-star-sets-guinness-record-as-hollywoods-youngest-executive-producer-at-14/ |access-date=April 15, 2025 |website=[[Forbes]] }}</ref> ჟურნალმა [[ტაიმი (ჟურნალი)|ტაიმიმა]] ფილმის გამოსვლის წელს იგი თავის „Time 100 Next“ სიაში შეიყვანა.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/collection/time-100-next-2019/5718850/Marsai-martin/|title=TIME 100 Next 2019: Marsai Martin|website=Time|access-date=April 18, 2024|archive-date=April 18, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240418181634/https://time.com/collection/time-100-next-2019/5718850/Marsai-martin/|url-status=dead}}</ref> 2022 წელს მან პროდიუსირება გაუწია და მთავარი როლი ითამაშა სპორტულ კომედიურ ფილმში „Fantasy Football“. ==ადრეული ცხოვრება== კაილა მარსაი მარტინი დაიბადა 2004 წლის 14 აგვისტოს, პლანოში, [[ტეხასის შტატი|ტეხასის შტატში]],<ref>{{cite web|last=Burkes |first=Dawn M. |date=December 10, 2018 |title=Plano native named one of Time magazine's 'Most Influential Teens of 2018'| url=https://www.dallasnews.com/arts-entertainment/tv/2018/12/10/plano-native-named-one-of-time-magazine-s-most-influential-teens-of-2018/}}</ref>ქეროლ და ჯოშუა მარტინების ოჯახში.<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/marsai-martin-the-black-ish-star-on-genius-productions-and-her-new-film-little/|title=Teen mogul Marsai Martin on "Little"|date=March 31, 2019|website=[[CBS News]]}}</ref> მარტინის სამსახიობო კარიერა გლამურული ფოტოსესიით დაიწყო,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.npr.org/2019/04/11/711942538/meet-marsai-martin-the-youngest-executive-producer-in-hollywood|title=Meet Marsai Martin, The Youngest Executive Producer In Hollywood|website=NPR.org|language=en|access-date=April 22, 2019}}</ref> რომლის დროსაც ფოტოგრაფმა მარტინის მშობლებს ფასდაკლება გაუკეთა იმ პირობის სანაცვლოდ, რომ მამამისი ამ ფოტოებს სამსახიობო სააგენტოებში გააგზავნიდა.<ref name=":0" /> ფოტოები ოთხ სააგენტოში გაიგზავნა და ერთ-ერთმა მათგანმა გოგონასთან კონტრაქტი მაშინვე გააფორმა.<ref name=":0" /> ხუთი წლის ასაკში მარტინმა მიიღო თავისი პირველი ეროვნული კომერციული როლი Choice Hotel-ის რეკლამაში.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/patricepeck/who-is-marsai-martin-teen-actress-little-blackish|title=A Brief Explainer Of Marsai Martin For Those Of You Who Don't Know Who She Is|last=Peck|first=Patrice|website=BuzzFeed|date=April 11, 2019 |language=en|access-date=April 22, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bckonline.com/2013/09/24/introducing-lyric-richard/|title=MARSAI MARTIN SITS DOWN FOR AN EXCLUSIVE INTERVIEW WITH ASSIGNMENT X|date=January 19, 2017|access-date=May 27, 2018}}</ref> ამის შემდეგ, 2013 წელს, მისი ოჯახი საცხოვრებლად [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] გადავიდა, რათა მას სამსახიობო კარიერა გაეგრძელებინა.<ref name=bio>{{cite web|url=http://abc.go.com/shows/blackish/cast/diane-johnson|title=Marsai Mart asked was in as Diane Johnson – black-ish|website=ABC|access-date=January 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129140414/http://abc.go.com/shows/blackish/cast/diane-johnson|archive-date=January 29, 2018|url-status=dead}}</ref> ==კარიერა== ===2014–2015: კარიერის დასაწყისი=== [[2014]] წელს მარტინი დაამტკიცეს დაიან ჯონსონის როლზე კენია ბარისის მიერ შექმნილ ABC-ის სიტკომში „მოშავო“ , სადაც ის ანდრესა (ენტონი ანდერსონი) და რეინბოუ ჯონსონის (ტრეისი ელის როსი) ქალიშვილს თამაშობს. ამ როლისთვის მარტინმა უამრავი ჯილდო და ნომინაცია მიიღო, მათ შორის NAACP Image-ის სამი ჯილდო კომედიურ სერიალში მეორეხარისხოვანი როლის საუკეთესო შესრულებისთვის<ref>{{cite web| date=February 22, 2020| title=NAACP Winners 2020: The Complete List| url=https://variety.com/2020/film/awards/naacp-winners-list-2020-beyonce-rihanna-1203511871/| accessdate=March 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|date=January 15, 2018| title=NAACP Image Awards: The Complete Winners List| url=https://variety.com/2018/film/awards/naacp-image-awards-2018-winners-list-1202664852/| accessdate=March 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|date=February 5, 2016| title='Straight Outta Compton,' 'Empire,' Michael B. Jordan Top NAACP Image Awards| url=https://variety.com/2016/film/awards/naacp-awards-winners-list-image-creed-queen-latifah-1201698809/| accessdate=March 30, 2021}}</ref> და „ახალგაზრდა არტისტის ჯილდო“ (Young Artist Award).<ref name=bio /> მას ასევე მიღებული აქვს NAACP Image-ის ჯილდოს ექვსი ნომინაცია და კინომსახიობთა გილდიის (SAG) ორი ნომინაცია კომედიურ სერიალში საუკეთესო სამსახიობო ანსამბლისთვის. ===2016–2019: დიდი წარმატება ფილმებით „An American Girl Story “ და „პატარა ბოსი“=== [[ფაილი:Regina Hall, Issa Rae, Marsai Martin, and Tina Gordon (2).jpg|250px|მინი|მარჯვნივ|მარტინი (მარჯვნიდან მეორე) ფილმ „პატარა ბოსის“ პარტნიორებთან — რეჯინა ჰოლთან და ისა რეისთან — და [[რეჟისორი|რეჟისორ]] თინა გორდონთან ერთად]] [[2016]] წელს შედგა მარტინის კინოდებიუტი — მან მთავარი როლი შეასრულა Amazon Studios-ს ორიგინალურ ფილმში „An American Girl Story – Melody 1963: Love Has to Win“, რომლის მოქმედებაც სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის პერიოდის დეტროიტში ვითარდება. იმავე წელს მან გაახმოვანა პერსონაჟი ფილმში „ნინა“, რომელიც ამერიკელი არტისტისა და აქტივისტის, [[ნინა სიმონე]]ს ცხოვრების ისტორიას მოგვითხრობს.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2016/tv/news/tv-news-roundup-amazon-casts-marsai-martin-black-ish-american-girl-anthony-anderson-host-48th-naacp-image-awards-1201844742/|title=TV News Roundup: Amazon Casts 'Black-ish' Star as First American Girl; Tracey Ullman Returning to HBO|first=Maria|last=Cavassuto|date=August 25, 2016|access-date=January 28, 2018}}</ref>2019 წელს მარტინმა ითამაშა თავის პირველ სტუდიურ მხატვრულ ფილმში — [[Universal Pictures]]-ის კომედიაში „პატარა ბოსი“ . 14 წლის ასაკში იგი ამ ფილმის აღმასრულებელი პროდიუსერი გახდა, რამაც იგი ყველაზე ახალგაზრდა ადამიანად აქცია, ვისაც კი ოდესმე ფილმი უპროდიუსირებია, ისევე როგორც ყველაზე ახალგაზრდა აფრო-ამერიკელ პროდიუსერად.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/black-ish-breakout-marsai-martin-star-little-will-packer-kenya-barris-1077902|title='Black-ish' Breakout Marsai Martin to Star in 'Little' for Will Packer, Kenya Barris (Exclusive)|website=[[The Hollywood Reporter]]|date=January 24, 2018|access-date=January 28, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/black-ish-star-marsai-martin-comedy-little-1202676162/|title=Film News Roundup: 'Black-ish' Star Marsai Martin's Comedy 'Little' in Development|first=Dave|last=McNary|date=January 25, 2018|access-date=January 28, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://blog.womenandhollywood.com/black-ishs-marsai-martin-to-star-in-and-produce-tina-gordon-comedy-12124b87599e|title="Black-ish's" Marsai Martin to Star in and Exec Produce Tina Gordon Comedy|date=January 25, 2018|access-date=January 28, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thegrapevine.theroot.com/blackgirlmagic-black-ish-star-marsai-martin-set-to-be-1831621480|title=#BlackGirlMagic: Black-ish Star Marsai Martin Set to Become Youngest Executive Producer in Hollywood History|last=Harriot|first=Michael|website=The Grapevine|date=January 9, 2019 |language=en-US|access-date=January 29, 2019}}</ref> 2019 წლის თებერვალში მარტინის კომპანიამ, Genius Productions-მა, პირველადი განხილვის უფლების მქონე (first-look) საპროდიუსერო ხელშეკრულება გააფორმა Universal-თან. ამ გარიგების ფარგლებში მარტინის პირველი ფილმია „StepMonster“ — კომედია თინეიჯერ გოგონაზე, რომელიც ახალ დედინაცვალთან ერთად ცხოვრებას ეგუება.<ref>{{Cite web|url=https://shadowandact.com/marsai-martin-signs-first-look-production-deal-with-universal-to-develop-new-projects-sets-new-film-stepmonster|title=Marsai Martin Signs First-Look Production Deal With Universal To Develop New Projects, Sets New Film 'StepMonster'|website=shadowandact.com}}</ref> იგი ყველაზე ახალგაზრდა ადამიანია, ვინც [[Universal Pictures|Universal]]-თან ასეთი ხელშეკრულება გააფორმა, და საერთოდ ყველაზე ახალგაზრდა, ვინც კი ოდესმე რომელიმე კინოსტუდიასთან მიაღწია მსგავს შეთანხმებას.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/black-ish-star-marsai-martin-14-inks-deal-universal-1183745|title='Black-ish' Star Marsai Martin Inks First-Look Deal With Universal (Exclusive)|website=The Hollywood Reporter|date=February 7, 2019}}</ref> 2019 წლის მაისში გამოცხადდა, რომ მარტინი იქნებოდა Universal Pictures-ის ფილმის, „Amari and the Night Brothers“ ეკრანიზაციის პროდიუსერიც და მთავარი როლის შემსრულებელიც.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/marsai-martin-produce-amari-night-brothers-1214115|title=Mandeville, Marsai Martin Team for Fantasy 'Amari and the Night Brothers' (Exclusive)|website=The Hollywood Reporter|date=May 29, 2019}}</ref>2019 წლის დეკემბერში კი ცნობილი გახდა, რომ მარტინი პროდიუსირებას გაუწევდა კომედიურ ფილმს „Queen“.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/marsai-martin-sets-new-project-at-universal-comedy-queen-1264122|title=Marsai Martin Sets New Project at Universal With Comedy 'Queen' (Exclusive)|website=The Hollywood Reporter|date=December 19, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thesource.com/2019/12/20/marsai-martin-producing-new-queen-comedy-with-universal/|title = Marsai Martin Producing New 'Queen' Comedy with Universal|date = December 20, 2019}}</ref> ===2020–დღემდე: „ლეკვების პატრული: ფილმი“ და „The Masked Singer“=== მან გაახმოვანა პერსონაჟი ლიბერტი 2021 წლის ფილმში „ლეკვების პატრული: ფილმი“ (PAW Patrol: The Movie) და მის 2023 წლის გაგრძელებაში „ლეკვების პატრული: მეგაფილიმი“ (PAW Patrol: The Mighty Movie).<ref>{{cite web |title=Watch The Pups Get Their Powers In This Preciousness-Packed 'Paw Patrol: The Mighty Movie' Clip |url=https://bossip.com/2421677/paw-patrol-the-mighty-movie/ |website=bossip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=First Trailer Is Here For PAW PATROL: THE MIGHTY MOVIE Featuring Mckenna Grace, Taraji P. Henson, Chris Rock, Serena Williams And Lil Rel Howery |url=https://www.wearemoviegeeks.com/2023/06/first-trailer-is-here-for-paw-patrol-the-mighty-movie-featuring-mckenna-grace-taraji-p-henson-chris-rock-serena-williams-and-lil-rel-howery/ |website=www.wearemoviegeeks.com}}</ref> 2022 წლის აპრილში გამოცხადდა, რომ მარტინი [[კელი როულენდი|კელი როულანდთან]] და ომარი ჰარდვიკთან ერთად ითამაშებდა კომედიურ ფილმში „Fantasy Football“.<ref>{{Cite web|title='Fantasy Football': Omari Hardwick, Kelly Rowland & Rome Flynn Board Sports Comedy From Nickelodeon And Awesomeness Films|url=https://deadline.com/2022/04/omari-hardwick-kelly-rowland-rome-flynn-join-fantasy-football-1235005082/|website=Deadline|date=April 19, 2022 }}</ref> [[2023]] წელს მან [[Disney Channel]]-ისთვის აწარმოა „შაბათობით“ (Saturdays) — თინეიჯერული კომედიური ტელესერიალი, თუმცა შოუ პირველივე სეზონის შემდეგ დაიხურა.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/03/saturdays-comedy-black-ish-marsai-martin-norman-vance-jr-disney-channel-pilot-order-1234712165/|title='Saturdays' Comedy Produced By 'Black-ish's Marsai Martin Gets Disney Channel Pilot Order|first=Denise|last=Petski|date=March 11, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/11/marsai-martin-saturdays-comedy-pilot-picked-up-to-series-disney-channel-1234882024/|title=Marsai Martin's 'Saturdays' Comedy Pilot Picked Up To Series By Disney Channel|first=Denise|last=Petski|date=November 30, 2021}}</ref> 2024 წელს მარტინმა მონაწილეობა მიიღო შოუ „The Masked Singer“ მეთორმეტე სეზონში კოდალას ნიღბით. იგი პროექტს ფინალში, პაულა კოულთან ერთად გამოეთიშა. ==personaluri cxovreba== მარტინი ამჟამად ურთიერთობაშია NASCAR-ის ავტომრბოლელ რაჯა კარუთთან.<ref name=":02">{{Cite web |last=Foreman Jr. |first=Tom |date=May 18, 2024 |title=Rajah Caruth earning attention after first NASCAR Truck Series win |url=https://journalnow.com/rajah-caruth-earning-attention-after-first-nascar-truck-series-win/article_67060d74-147f-11ef-b324-5f00373efeb7.html |access-date=June 3, 2024 |website=JournalNow.com |publisher=[[Winston-Salem Journal]]}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * {{Official website|https://www.marsai.com/}} * {{IMDb name|6343162}} ==სქოლიო== [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:დაბადებული 14 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 2004]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები]] [[კატეგორია:გინესის მსოფლიო რეკორდების წიგნის რეკორდსმენები]] [[კატეგორია:ამერიკელი პროდიუსერები]] pfs7e14l16sbpnlhja1oryu0sd6cxu4 0 891656 5412002 5411869 2026-06-12T18:14:46Z Mehman 75871 5412002 wikitext text/x-wiki {{ვიკი}} '''ვასილ ჩიტილიას ძე გადილია''' (დ. 1 იანვარი, 1872, სოფელი [[კიწია]], [[სამეგრელო]] — გ. 1958) — ქართველი გამომცემელი, პუბლიცისტი და [[პოლიტიკური მოღვაწე]]. == ბიოგრაფია == ვასილ გადილია დაიბადა [[1872]] წელს [[სამეგრელო|სამეგრელოში]], სოფელ [[კიწია|კიწიაში]]. სიღარიბის გამო მან ადრეულ ასაკში დატოვა სოფლის სკოლის მესამე კლასი და სამუშაოს ძებნა დაიწყო. მოგვიანებით გაიარა სამხედრო სამსახური და თვითგანვითარებას მიჰყო ხელი. [[1898]] წელს მონაწილეობდა ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარი სახელოსნოების მუშათა გაფიცვაში. [[1899]] წელს [[განჯა|განჯაში]] ჩართული იყო სოციალ-დემოკრატიულ წრეში და ავრცელებდა არალეგალურ ლიტერატურას. [[1901]] წელს [[თბილისი|თბილისში]] გახსნა მეორადი წიგნების მაღაზია, რომელიც მალევე რევოლუციური წრეების შეკრების ადგილად იქცა. 1902–1911 წლებში გამოსცა დაახლოებით 25 მცირე ზომის წიგნაკი, უმეტესად რევოლუციური შინაარსის. ფლობდა სხვადასხვა გამომცემლობასა და წიგნის მაღაზიას, მათ შორის "ვ. გადილიას წიგნის მაღაზიას", "ალიონის" და "კიწიელის" ფირმებს. [[1906]] წელს [[ქუთაისი|ქუთაისში]] გახსნა წიგნის ჯიხური, რომელიც რევოლუციური ლიტერატურის გავრცელების გამო დაიწვა. == ჟურნალისტური და გამომცემლობითი საქმიანობა == 1906 წელს მისი ფიქტიური რედაქტორობით თბილისში გამოიცემოდა სოციალ-დემოკრატიული ყოველდღიური გაზეთი [[ჩვენი ცხოვრება (ქართული გაზეთი)|„ჩვენი ცხოვრება“]], რომელიც მხოლოდ 15 ნომერი გამოვიდა. მოგვიანებით გამოცემა სხვა ჯგუფს გადაეცა. იმავე პერიოდში ვასილ გადილია აქტიურად მონაწილეობდა არალეგალურ, სოციალ-დემოკრატიული ლიტერატურის გამოცემასა და გავრცელებაში. == სამართლებრივი დევნა == 1906 წელს იგი რამდენჯერმე მისცეს პასუხისგებაში სხვადასხვა რევოლუციური შინაარსის გამოცემების გავრცელებისთვის, თუმცა თავდებით გაათავისუფლეს. 1907 წელს კვლავ დააპატიმრეს და ციხეში ჩასვეს. გათავისუფლების შემდეგ საქმიანობა გამომცემლობა „ალიონის“ სახელით განაგრძო. 1910 წელს წიგნის მაღაზია ფორმალურად გააფორმა [[ზაქარია ჭიჭინაძე|ზაქარია ჭიჭინაძის]] სახელზე, რადგან თავად საქმიანობის გაგრძელების უფლება აღარ ჰქონდა. იმავე წელს მაღაზიაში ჩხრეკა ჩატარდა, რის შემდეგაც 1911 წელს ორი წლით პატიმრობა მიესაჯა. პატიმრობის პერიოდში ციხის სტამბაში დაბეჭდა [[კარლ მარქსი|კარლ მარქსის]] „ეკონომიური მოძღვრება“ ([[ფილიპე მახარაძე|ფილიპე მახარაძის]] თარგმანი), [[ივანე გომართელი|ივანე გომართელის]] „ადამიანის ნება და ზნეობა“ და „ალიონის“ კრებული. == საზოგადოებრივი და პოლიტიკური საქმიანობა == მისი საქმიანობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული სოციალ-დემოკრატიულ მოძრაობასთან და რევოლუციური ლიტერატურის გავრცელებასთან. პერიოდულად აქვეყნებდა მცირე წერილებს პრესაში და გამოდიოდა ხელისუფლების წინააღმდეგ. ვასილ გადილიამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ქართული არალეგალური გამომცემლობის განვითარებაში. მისი მიერ გამოცემული წიგნების ნაწილი ხელისუფლებამ აკრძალა და გაანადგურა. ვასილ გადილია გარდაიცვალა 1958 წელს. == ლიტერატურა == *ვასილ ჩიტოს ძე გადელია : [ნეკროლოგი] // საბჭოთა აფხაზეთი. სოხუმი, - 1958. 4 ნოემბერი, N 218 (5729), - გვ. 4. == რესურსები ინტერნეტში == * {{nplg ბიოგრაფია|00014932}} * [http://www.nplg.gov.ge/ilia/ka/00005746/ ვასილ ჩიტოს ძე გადელია — ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების წევრები] {{DEFAULTSORT:გადილია, ვასილ}} [[კატეგორია:დაბადებული 1872]] [[კატეგორია:დაბადებული 1 იანვარი]] [[კატეგორია:გარდაცვლილი 1958]] [[კატეგორია:ქართველი პუბლიცისტები]] [[კატეგორია:ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების წევრები]] o7ohr3wr3ln5num11ki2n5ic0fmy1fd 0 891665 5411989 5411890 2026-06-12T16:34:56Z GiorgiXIII 62215 5411989 wikitext text/x-wiki '''რგოლდამშლელი ნაკადური ხაზი''' — აგრეგატული დანადგარების, მექანიზმების, ხელსაწყოების ერთობლივობა, რომლებიც მდებარეობენ სარელსო რგოლების დაშლის ტექნოლოგიური პროცესის ოპერაციების მიმდევრობის შესაბამისად, ასევე სატრანსპორტო დანადგარების, რომლებიც დაშლის დროს გადაადგილებენ სარელსო რგოლებს და მათ ელემენტებს პოზიციიდან პოზიციაზე. == გამოყენება == ხაზები განკუთვნილია [[რკინიგზის ლიანდაგი]]ს [[სარელსო-საშპლე ბადე|სარელსო-საშპლე ბადის]] სიგრძით 12,5 და 25 მეტრიანი, ხის ან რკინა-ბეტონის შპლებით შეკერილი რგოლების დასაშლელად. სარელსო რგოლების დაშლის ტექნოლოგიური პროცესები ხორციელდება [[სალიანდაგო სამანქანო სადგური|სალიანდაგო სამანქანო სადგურების]] საწარმოო ბაზებში. == კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი == რგოლდამშლელი ნაკადური ხაზი ყენდება [[ჯოჯგინა ამწე|ჯოჯგინა ამწის]] ქვეშ, რომელიც ახორციელებს რგოლების დატვირთვას და ჩამოცლას. ხის შპლებიანი რგოლების დასაშლელად იყენებენ რგოლგანკერვით მანქანას, რგოლდასაშლელ მანქანას და სტაციონარულ სტენდს. რგოლგანკერვითი მანქანა გადაადგილდება დასაშლელი რგოლის [[რელსი|რელსებზე]] და ახორციელებს მხოლოდ ერთ ოპერაციას — რელსებისგან [[შპალი|შპლების]] გამოთავისუფლებას. ''რგოლდამშლელი მანქანა'' მდებარეობს ოთხ ბაქანზე, რომლითაც გაადგილდება სარელსო რგოლები. რგოლების პაკეტი ლიანდაგდამშლელი მატარებლის გორგოლაჭებიანი ბაქნებიდან ჯალამბრით გამოითრევა რგოლდამშლელი მანქანის პაკეტების მიმღებში, სადაც ზედა რგოლს ჩაეჭიდება და იგი შეყავს მიმღებ გორგოლაჭებს. განკერვის აგრეგატში რგოლი სუფთავდება [[ბალასტი (სალიანდაგო მეურნეობა)|ბალასტისგან]] ჯაგრისებით, შპლები შორდება რელსებს სამაგრი ნაწილების მოხსნის შედეგად. ხაზებზე ქვედების [[ომბოხი|ომბოხებთან]] და შპლებთან ერთად გადაადგილებლად დაყენებულია კონვეირები. შპლების გამანაწილებელში ხდება შპლების დახარისხება ვარგისად და უვარგისად. [[წარეკვწინაღი|წარეკვწინაღების]] მოხსნის შემდეგ რელსები დაბლა ეშვება და ლაგდება შტაბელებად ბაქნის ორივე მხარეზე. ხაზის მწარმოებლობა 200 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში.<ref name="ххх">[http://www.zheleska.ru/105/ www.zheleska.ru]</ref> ''რგოლდამშლელი სტენდი'' აღჭურვილია სატრანსპორტო ურიკით, რომელზეც რგოლი მიეწოდება წევითი ჯალამბრით განკერვის აგრეგატში, სადაც ის განცალკევდება შემადგენელ ელემენტებად, შემდეგ ურიკა გადაადგილდება გადამტვირთველისკენ, თავისუფლდება შპლებისგან და რელსებისგან და ბრუნდება საწყის მდგომარეობაში. რელსები გადამტვირთავიდან აიღება კრანით, ხოლო შპლები ეშვება საშპლე ურიკაზე, რომელიც შემდეგ ჯალამბრით მიეწოდება დამხარისხებელში, სადაც შპლები ხარისხდება და მიემართება შესაბამის ბუნკერებში. ქვედები ომბოხებთან ერთად ეწყობა სატრანსპორტო ურიკის ქვესადგამებზე და მას პერიოდულად იღებს კრანი. ხაზის მწარმოებლობა 150 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში.<ref name="ххх" /> სპეციალიზირებულ რგოლდამშლელ ნაკადურ ხაზზე შესაძლებელია რგოლების რემონტი რკინა-ბეტონის შპლებით. ==ლიტერატურა== * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001687278 Звеноразборочная поточная линия // Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 158. — ISBN 5-85270-115-7.] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები]] 2m2xwhpuoy8m4au9gxehrr3rayv7ned 5412157 5411989 2026-06-12T22:55:31Z GiorgiXIII 62215 5412157 wikitext text/x-wiki '''რგოლდამშლელი ნაკადური ხაზი''' — აგრეგატული დანადგარების, მექანიზმების, ხელსაწყოების ერთობლივობა, რომლებიც მდებარეობენ სარელსო რგოლების დაშლის ტექნოლოგიური პროცესის ოპერაციების მიმდევრობის შესაბამისად, ასევე სატრანსპორტო დანადგარების, რომლებიც დაშლის დროს გადაადგილებენ სარელსო რგოლებს და მათ ელემენტებს პოზიციიდან პოზიციაზე. == გამოყენება == ხაზები განკუთვნილია [[რკინიგზის ლიანდაგი]]ს [[სარელსო-საშპლე მესერი]]ს სიგრძით 12,5 და 25 მეტრიანი, ხის ან რკინა-ბეტონის შპლებით შეკერილი რგოლების დასაშლელად. სარელსო რგოლების დაშლის ტექნოლოგიური პროცესები ხორციელდება [[სალიანდაგო სამანქანო სადგური|სალიანდაგო სამანქანო სადგურების]] საწარმოო ბაზებში. == კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი == რგოლდამშლელი ნაკადური ხაზი ყენდება [[ჯოჯგინა ამწე|ჯოჯგინა ამწის]] ქვეშ, რომელიც ახორციელებს რგოლების დატვირთვას და ჩამოცლას. ხის შპლებიანი რგოლების დასაშლელად იყენებენ რგოლგანკერვით მანქანას, რგოლდასაშლელ მანქანას და სტაციონარულ სტენდს. რგოლგანკერვითი მანქანა გადაადგილდება დასაშლელი რგოლის [[რელსი|რელსებზე]] და ახორციელებს მხოლოდ ერთ ოპერაციას — რელსებისგან [[შპალი|შპლების]] გამოთავისუფლებას. ''რგოლდამშლელი მანქანა'' მდებარეობს ოთხ ბაქანზე, რომლითაც გაადგილდება სარელსო რგოლები. რგოლების პაკეტი ლიანდაგდამშლელი მატარებლის გორგოლაჭებიანი ბაქნებიდან ჯალამბრით გამოითრევა რგოლდამშლელი მანქანის პაკეტების მიმღებში, სადაც ზედა რგოლს ჩაეჭიდება და იგი შეყავს მიმღებ გორგოლაჭებს. განკერვის აგრეგატში რგოლი სუფთავდება [[ბალასტი (სალიანდაგო მეურნეობა)|ბალასტისგან]] ჯაგრისებით, შპლები შორდება რელსებს სამაგრი ნაწილების მოხსნის შედეგად. ხაზებზე ქვედების [[ომბოხი|ომბოხებთან]] და შპლებთან ერთად გადასაადგილებლად დაყენებულია კონვეირები. შპლების გამანაწილებელში ხდება შპლების დახარისხება ვარგისად და უვარგისად. [[წარეკვწინაღი|წარეკვწინაღების]] მოხსნის შემდეგ რელსები დაბლა ეშვება და ლაგდება შტაბელებად ბაქნის ორივე მხარეზე. ხაზის მწარმოებლობა 200 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში.<ref name="ххх">[http://www.zheleska.ru/105/ www.zheleska.ru]</ref> ''რგოლდამშლელი სტენდი'' აღჭურვილია სატრანსპორტო ურიკით, რომელზეც რგოლი მიეწოდება წევითი ჯალამბრით განკერვის აგრეგატში, სადაც ის განცალკევდება შემადგენელ ელემენტებად, შემდეგ ურიკა გადაადგილდება გადამტვირთველისკენ, თავისუფლდება შპლებისგან და რელსებისგან და ბრუნდება საწყის მდგომარეობაში. რელსები გადამტვირთავიდან აიღება კრანით, ხოლო შპლები ეშვება საშპლე ურიკაზე, რომელიც შემდეგ ჯალამბრით მიეწოდება დამხარისხებელში, სადაც შპლები ხარისხდება და მიემართება შესაბამის ბუნკერებში. ქვედები ომბოხებთან ერთად ეწყობა სატრანსპორტო ურიკის ქვესადგამებზე და მას პერიოდულად იღებს კრანი. ხაზის მწარმოებლობა 150 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში.<ref name="ххх" /> სპეციალიზირებულ რგოლდამშლელ ნაკადურ ხაზზე შესაძლებელია რგოლების რემონტი რკინა-ბეტონის შპლებით. ==ლიტერატურა== * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001687278 Звеноразборочная поточная линия // Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 158. — ISBN 5-85270-115-7.] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები]] katt6oz0mft1b27ser1ncf5t42ml9pp 0 891667 5411902 2026-06-12T12:53:38Z GagaMumladze2020 126180 ახალი გვერდი: {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალა... 5411902 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალაქები = |ფოტო = ბაღებისღელე bagebisghele.jpg |ფოტოს ზომა = |სათაური =ბაღებისღელე გაზაფხულზე<br /><small>გაგა მუმლაძის ფოტო</small> |ალტ = |მარჯვენა შენაკადები = |მარცხენა შენაკადები = |სათავე = [[მესხეთის ქედი]] |სათავის მდებარეობა = |სათავის სიმაღლე = |სათავის კოორდინატები = |შესართავი = [[მტკვარი]] |შესართავის მდებარეობა = |შესართავის სიმაღლე = |შესართავის კოორდინატები = |სიგრძე = |აუზის ფართობი = |მდინარის სისტემა = [[ბაღებისღელე]] → [[მტკვარი]] → [[კასპიის ზღვა]] |მდინარის ტიპი = |ყინულოვანი მოვლენები = |მდინარის დახრილობა = |წყალსაცავი = |ჰესი = |წყლის დანიშნულება = |წყლის მინიმალური ხარჯი = |წყლის საშუალო ხარჯი = |წყლის მაქსიმალური ხარჯი = |დამატებითი სახელი = |დამატებითი ინფორმაცია = |რუკა = |რუკის ზომა = |რუკა ალტ = |რუკის წარწერა = |პოზრუკა = |პოზრუკა2 = |Commons = }} '''ბაღებისღელე''' — [[მდინარე]] სამხრეთ [[საქართველო]]ში, [[მტკვარი|მტკვრის]] მარცხენა შენაკადი. ==ლიტერატურა== *ჩიქოვანი, თ. ზემო ქართლი (სამხარეთმცოდნეო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი), თბ., 1987. — გვ. 11. npndp5wce2m4m514rk56i0spxxkddpm 5411958 5411902 2026-06-12T15:21:27Z GagaMumladze2020 126180 5411958 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალაქები = |ფოტო = ბაღებისღელე bagebisghele.jpg |ფოტოს ზომა = |სათაური =ბაღებისღელე გაზაფხულზე<br /><small>გაგა მუმლაძის ფოტო</small> |ალტ = |მარჯვენა შენაკადები = |მარცხენა შენაკადები = |სათავე = [[მესხეთის ქედი]] |სათავის მდებარეობა = |სათავის სიმაღლე = |სათავის კოორდინატები = |შესართავი = [[მტკვარი]] |შესართავის მდებარეობა = |შესართავის სიმაღლე = |შესართავის კოორდინატები = |სიგრძე = |აუზის ფართობი = |მდინარის სისტემა = [[ბაღებისღელე]] → [[მტკვარი]] → [[კასპიის ზღვა]] |მდინარის ტიპი = |ყინულოვანი მოვლენები = |მდინარის დახრილობა = |წყალსაცავი = |ჰესი = |წყლის დანიშნულება = |წყლის მინიმალური ხარჯი = |წყლის საშუალო ხარჯი = |წყლის მაქსიმალური ხარჯი = |დამატებითი სახელი = |დამატებითი ინფორმაცია = |რუკა = |რუკის ზომა = |რუკა ალტ = |რუკის წარწერა = |პოზრუკა = |პოზრუკა2 = |Commons = }} '''ბაღებისღელე''' — [[მდინარე]] სამხრეთ [[საქართველო]]ში, [[მტკვარი|მტკვრის]] მარცხენა შენაკადი. ბაღებისღელე სათავეს იღებს ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში, ზღვის დონიდან 2 200 მეტრ სიმაღლეზე, მთა ფიქალას ძირში. ==ლიტერატურა== *ჩიქოვანი, თ. ზემო ქართლი (სამხარეთმცოდნეო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი), თბ., 1987. — გვ. 11. 7te81xdu4jne81ot0t2n4putgzyx19e 5412000 5411958 2026-06-12T17:54:42Z GagaMumladze2020 126180 5412000 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალაქები = |ფოტო = ბაღებისღელე bagebisghele.jpg |ფოტოს ზომა = |სათაური =ბაღებისღელე გაზაფხულზე<br /><small>გაგა მუმლაძის ფოტო</small> |ალტ = |მარჯვენა შენაკადები = |მარცხენა შენაკადები = |სათავე = [[მესხეთის ქედი]] |სათავის მდებარეობა = |სათავის სიმაღლე = |სათავის კოორდინატები = |შესართავი = [[მტკვარი]] |შესართავის მდებარეობა = |შესართავის სიმაღლე = |შესართავის კოორდინატები = |სიგრძე = |აუზის ფართობი = |მდინარის სისტემა = [[ბაღებისღელე]] → [[მტკვარი]] → [[კასპიის ზღვა]] |მდინარის ტიპი = |ყინულოვანი მოვლენები = |მდინარის დახრილობა = |წყალსაცავი = |ჰესი = |წყლის დანიშნულება = |წყლის მინიმალური ხარჯი = |წყლის საშუალო ხარჯი = |წყლის მაქსიმალური ხარჯი = |დამატებითი სახელი = |დამატებითი ინფორმაცია = |რუკა = |რუკის ზომა = |რუკა ალტ = |რუკის წარწერა = |პოზრუკა = |პოზრუკა2 = |Commons = }} '''ბაღებისღელე''' — [[მდინარე]] სამხრეთ [[საქართველო]]ში, [[მტკვარი|მტკვრის]] მარცხენა შენაკადი. ბაღებისღელე სათავეს იღებს [[ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი|ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში]], ზღვის დონიდან 2 200 მეტრ სიმაღლეზე, მთა ფიქალას ძირში. მდინარის სიგრძე 13 კილომეტრია. ის [[მტკვარი|მტკვარს]] უერთდება სოფელ [[აწყური (ახალციხის მუნიციპალიტეტი)|აწყურში]]. ==ლიტერატურა== *ჩიქოვანი, თ. ზემო ქართლი (სამხარეთმცოდნეო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი), თბ., 1987. — გვ. 11. ==სქოლიო== mmg2sfpuuo7mjdz9rp65gqcy7s54jgk 5412210 5412000 2026-06-13T06:57:56Z GagaMumladze2020 126180 5412210 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალაქები = |ფოტო = ბაღებისღელე bagebisghele.jpg |ფოტოს ზომა = |სათაური =ბაღებისღელე გაზაფხულზე<br /><small>გაგა მუმლაძის ფოტო</small> |ალტ = |მარჯვენა შენაკადები = |მარცხენა შენაკადები = |სათავე = [[მესხეთის ქედი]] |სათავის მდებარეობა = |სათავის სიმაღლე = |სათავის კოორდინატები = |შესართავი = [[მტკვარი]] |შესართავის მდებარეობა = |შესართავის სიმაღლე = |შესართავის კოორდინატები = |სიგრძე = |აუზის ფართობი = |მდინარის სისტემა = [[ბაღებისღელე]] → [[მტკვარი]] → [[კასპიის ზღვა]] |მდინარის ტიპი = |ყინულოვანი მოვლენები = |მდინარის დახრილობა = |წყალსაცავი = |ჰესი = |წყლის დანიშნულება = |წყლის მინიმალური ხარჯი = |წყლის საშუალო ხარჯი = |წყლის მაქსიმალური ხარჯი = |დამატებითი სახელი = |დამატებითი ინფორმაცია = |რუკა = |რუკის ზომა = |რუკა ალტ = |რუკის წარწერა = |პოზრუკა = |პოზრუკა2 = |Commons = }} '''ბაღებისღელე''' — [[მდინარე]] სამხრეთ [[საქართველო]]ში, [[მტკვარი|მტკვრის]] მარცხენა შენაკადი. ბაღებისღელე სათავეს იღებს [[ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი|ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში]], ზღვის დონიდან 2 200 მეტრ სიმაღლეზე, მთა ფიქალას (2 422 მ.ზ.დ.) ძირში. მდინარის სიგრძე 13 კილომეტრია. ბაღებისღელე გაივლის ერივნული პარკის შერეული ტყეებით დაფარულ ხეობას და [[მტკვარი|მტკვარს]] უერთდება სოფელ [[აწყური (ახალციხის მუნიციპალიტეტი)|აწყურთან]], ზღვის დონიდან 900 მეტრ სიმაღლეზე. ==ლიტერატურა== *ჩიქოვანი, თ. ზემო ქართლი (სამხარეთმცოდნეო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი), თბ., 1987. — გვ. 11. d9cac2fvjmt84nhtd9omkr6fymxk0ub 5412211 5412210 2026-06-13T07:06:47Z GagaMumladze2020 126180 5412211 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალაქები = |ფოტო = ბაღებისღელე bagebisghele.jpg |ფოტოს ზომა = |სათაური =ბაღებისღელე გაზაფხულზე<br /><small>გაგა მუმლაძის ფოტო</small> |ალტ = |მარჯვენა შენაკადები = |მარცხენა შენაკადები = |სათავე = [[მესხეთის ქედი]] |სათავის მდებარეობა = |სათავის სიმაღლე = |სათავის კოორდინატები = |შესართავი = [[მტკვარი]] |შესართავის მდებარეობა = |შესართავის სიმაღლე = |შესართავის კოორდინატები = |სიგრძე = |აუზის ფართობი = |მდინარის სისტემა = [[ბაღებისღელე]] → [[მტკვარი]] → [[კასპიის ზღვა]] |მდინარის ტიპი = |ყინულოვანი მოვლენები = |მდინარის დახრილობა = |წყალსაცავი = |ჰესი = |წყლის დანიშნულება = |წყლის მინიმალური ხარჯი = |წყლის საშუალო ხარჯი = |წყლის მაქსიმალური ხარჯი = |დამატებითი სახელი = |დამატებითი ინფორმაცია = |რუკა = |რუკის ზომა = |რუკა ალტ = |რუკის წარწერა = |პოზრუკა = |პოზრუკა2 = |Commons = }} '''ბაღებისღელე''' — [[მდინარე]] სამხრეთ [[საქართველო]]ში, [[მტკვარი|მტკვრის]] მარცხენა შენაკადი. ბაღებისღელე სათავეს იღებს [[ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი|ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში]], ზღვის დონიდან 2 200 მეტრ სიმაღლეზე, მთა ფიქალას (2 422 მ.ზ.დ.) ძირში. მდინარის სიგრძე 13 კილომეტრია. ბაღებისღელე გაივლის ერივნული პარკის შერეული ტყეებით დაფარულ ხეობას და [[მტკვარი|მტკვარს]] უერთდება სოფელ [[აწყური (ახალციხის მუნიციპალიტეტი)|აწყურთან]], ზღვის დონიდან 900 მეტრ სიმაღლეზე. ==ლიტერატურა== *ჩიქოვანი, თ. ზემო ქართლი (სამხარეთმცოდნეო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი), თბ., 1987. — გვ. 11. [[კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მდინარეები]] ht6n5vx5ne5pmbt7bf9y4t5v33nqciq 5412212 5412211 2026-06-13T07:18:51Z Jaba1977 3604 5412212 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მდინარე |სახელი = ბაღებისღელე |სხვა სახელი = |ეტიმოლოგია = |ორიგინალური სახელი = |ქვეყნები = {{დროშა|საქართველო}} |ტერიტორიული ერთეულები = [[სამცხე-ჯავახეთის მხარე]] |ქალაქები = |ფოტო = ბაღებისღელე bagebisghele.jpg |ფოტოს ზომა = |სათაური =ბაღებისღელე გაზაფხულზე<br /><small>გაგა მუმლაძის ფოტო</small> |ალტ = |მარჯვენა შენაკადები = |მარცხენა შენაკადები = |სათავე = [[მესხეთის ქედი]] |სათავის მდებარეობა = |სათავის სიმაღლე = |სათავის კოორდინატები = |შესართავი = [[მტკვარი]] |შესართავის მდებარეობა = |შესართავის სიმაღლე = |შესართავის კოორდინატები = |სიგრძე = |აუზის ფართობი = |მდინარის სისტემა = [[ბაღებისღელე]] → [[მტკვარი]] → [[კასპიის ზღვა]] |მდინარის ტიპი = |ყინულოვანი მოვლენები = |მდინარის დახრილობა = |წყალსაცავი = |ჰესი = |წყლის დანიშნულება = |წყლის მინიმალური ხარჯი = |წყლის საშუალო ხარჯი = |წყლის მაქსიმალური ხარჯი = |დამატებითი სახელი = |დამატებითი ინფორმაცია = |რუკა = |რუკის ზომა = |რუკა ალტ = |რუკის წარწერა = |პოზრუკა = |პოზრუკა2 = |Commons = }} '''ბაღებისღელე''' — [[მდინარე]] სამხრეთ [[საქართველო]]ში, [[მტკვარი|მტკვრის]] მარცხენა შენაკადი. ბაღებისღელე სათავეს იღებს [[ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი|ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნულ პარკში]], ზღვის დონიდან 2 200 მეტრ სიმაღლეზე, მთა ფიქალას (2 422 მ.ზ.დ.) ძირში. მდინარის სიგრძე 13 კილომეტრია. ბაღებისღელე გაივლის ეროვნული პარკის შერეული ტყეებით დაფარულ ხეობას და [[მტკვარი|მტკვარს]] უერთდება სოფელ [[აწყური (ახალციხის მუნიციპალიტეტი)|აწყურთან]], ზღვის დონიდან 900 მეტრ სიმაღლეზე. ==ლიტერატურა== *ჩიქოვანი, თ. ზემო ქართლი (სამხარეთმცოდნეო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი), თბ., 1987. — გვ. 11. [[კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მდინარეები]] k1lv3y12kkkhc5xy9cdys1pdysm1bx5 1 891668 5411903 2026-06-12T12:54:00Z GagaMumladze2020 126180 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411903 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 10 891669 5411905 2026-06-12T12:59:46Z Surprizi 14671 ახალი გვერდი: თარგი განსაზღვრულია ასტრონომიული სტატიების გასაფორმებლად. მაგალითი: <code><nowiki>{{Kly|32,616|10}}</nowiki></code>, სადაც '''32,616''' - მანძილია სინათლის წელიწადებში, ხოლო '''10''' - მანძილი პარსეკებში. თარგის გა... 5411905 wikitext text/x-wiki თარგი განსაზღვრულია ასტრონომიული სტატიების გასაფორმებლად. მაგალითი: <code><nowiki>{{Kly|32,616|10}}</nowiki></code>, სადაც '''32,616''' - მანძილია სინათლის წელიწადებში, ხოლო '''10''' - მანძილი პარსეკებში. თარგის გამოყენების სავარაუდო ვარიანტები: {|class=standard width=50 % |- !თარგის მნიშვნელობა !შედეგი |- |<nowiki>{{Kly}}</nowiki> |{{Kly}} |- |<nowiki>{{Kly||}}</nowiki> |{{Kly||}} |- |<nowiki>{{Kly|32 616|}}</nowiki> |{{Kly|32 616|}} |- |<nowiki>{{Kly||10}}</nowiki> |{{Kly||10}} |- |<nowiki>{{Kly|32 616|10}}</nowiki> |{{Kly|32 616|10}} |} [[კატეგორია:ასტრონომიული კოორდინატების თარგები]] fmddu1onaf4shecty4wulmj7jnhc2bd 1 891671 5411911 2026-06-12T13:24:55Z Tinatin kokhreidze55 178881 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411911 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891672 5411923 2026-06-12T14:00:40Z Tinatin kokhreidze55 178881 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}}{{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ჯაფარ ჯექსონი | ფოტო =File:Jaafar Jackson.jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = ჯაფარ ჯერ... 5411923 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Tinatin kokhreidze55|Tinatin kokhreidze55]].|12|06|2026}}{{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ჯაფარ ჯექსონი | ფოტო =File:Jaafar Jackson.jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი | დაბთარიღი = [[25 ივლისი]], [[1996]] | დაბადგილი =[[ლოს-ანჯელესი]], [[კალიფორნია]], [[აშშ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =[[მომღერალი]], [[მსახიობი]] | აქტიურობის წლები =2019 - დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = მედი სიმფსონი | შვილები = | მამა =ჯერმეინ ჯექსონი | დედა =ალეხანდრა ოაზიასა | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = {{URL|https://jaafarjackson.com/| Jaafar Jackson}} }} | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი''' ( დ. [[25 ივლისი]], [[1996]]) — [[ამერიკელი]] [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ჯექსონების ოჯახის წევრმა სადებიუტო სინგლი „Got Me Singing“ გამოუშვა 2019 წელს, ხოლო 2026 წლის ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“ (Michael) საკუთარი ბიძის, [[მაიკლ ჯექსონი]]ს როლი განასახიერა. ==ადრეული ცხოვრება== ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი დაიბადა 1996 წლის 25 ივლისს, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]]. იგი ჯექსონების ოჯახის წევრის, ჯერმეინ ჯექსონისა და [[კოლომბია|კოლუმბიის]] დედაქალაქ [[ბოგოტა|ბოგოტაში]] დაბადებული ალეხანდრა ხენევევა ოაზიაზას ვაჟია.[1][2] ორივე მშობლის მხრიდან მას 11 და-ძმა ჰყავს — ცხრა ძმა და ორი და.[3][4][5] ==კარიერა== 2015 წელს ჯაფარ ჯექსონი თავისი ოჯახის რეალითი შოუს, „ჯექსონებთან ერთად ცხოვრების“ (Living with the Jacksons) გადაღებების მთავარ სამსახიობო ჯგუფში შედიოდა.[6] მას შესრულებული აქვს სემ კუკისა და მარვინ გეის სიმღერების ქავერ-ვერსიები, ხოლო 2019 წელს გამოუშვა თავისი პირველი სინგლი „Got Me Singing“. ეს სინგლი უკავშირდება სრულფორმატიან, გამოუცემელ ალბომს სახელწოდებით „Famous“, რომელიც წესით „Got Me Singing“-ის გამოშვებასთან ერთად, დაახლოებით 2019–2020 წლებში უნდა გამოსულიყო, თუმცა ხმისჩამწერი ლეიბლებისგან უარის თქმის, კომპანია NASGO-სთან პარტნიორობის შეწყვეტისა და თავად ჯაფარის სამსახიობო კარიერაზე ფოკუსირების გამო არ გამოცემულა. იგი გამოჩნდა ჯექსონებთან დაკავშირებულ სხვა პროექტებშიც, მათ შორის სერიალში „ჯექსონები: შემდეგი თაობა“ (The Jacksons: Next Generation) და ტიტო ჯექსონის 2021 წლის სინგლის „Love One Another“ მუსიკალურ ვიდეოში.[7] გამოცემა Empire-ის თანახმად, მან „სოციალურ მედიაში ნიჭიერი მომღერლისა და მოცეკვავის სახელი დაიმკვიდრა“.[8] კასტინგის ორწლიანი პროცესის შემდეგ,[9] 2023 წლის დეკემბერში დადასტურდა, რომ ჯექსონი დაამტკიცეს მაიკლ ჯექსონის მთავარ როლზე ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“, რომლის რეჟისორიც ენტუან ფუკუაა, ხოლო დისტრიბუციას აშშ-ში კომპანია Lionsgate, ხოლო საერთაშორისო დონეზე Universal Pictures ახორციელებს.[10] მაიკლის დედამ და ჯაფარის ბებიამ, კეტრინ ჯექსონმა, მოწონება გამოხატა ამ არჩევანის მიმართ და აღნიშნა, რომ იგი მისი შვილის „ცოცხალი განსახიერებაა“.[11][12] ჯექსონმა საკუთარ ინსტაგრამზე დაწერა, რომ მისთვის დიდი პატივი და პასუხისმგებლობა იყო ამ როლზე არჩევა.[13] გადაღებები 2023 წლის 27 ნოემბერს ლოს-ანჯელესში დაიწყო.[14] მალევე ინტერნეტში გავრცელდა გადასაღები მოედნიდან ჯექსონის კადრებიც.[15] ფილმი „მაიკლი“ 2026 წლის აპრილში გამოვიდა. მისმა 217 მილიონდოლარიანმა სასტარტო შემოსავალმა ბიოგრაფიული ფილმების ისტორიაში ყველა დროის საუკეთესო დებიუტი დააფიქსირა.[16] მიუხედავად იმისა, რომ ფილმმა კრიტიკოსთა და მაყურებელთა აზრი ორად გაყო და არაერთგვაროვანი შეფასებები მიიღო, ჯექსონის ნამუშევარი კრიტიკოსების მიერ მაინც მაღალკვალიფიციურად და საქებრად შეფასდა.[17] ინდიანას შტატის ქალაქ გარიში გამართულ საზეიმო ცერემონიაზე ჯექსონს განსაკუთრებული პატივი მიაგეს. ფილმის მშობლიურ ქალაქში გამართული სპეციალური ჩვენების შემდეგ, 2026 წლის 13 აპრილს, მერმა ედი მელტონმა მას ქალაქის სიმბოლური გასაღები გადასცა. ჯექსონმა აღნიშნა, რომ ამისთვის უზომოდ მადლიერი იყო.[18] ==პირადი ცხოვრება== მშობლების წინა ურთიერთობებიდან მყოფი რამდენიმე ნახევარდედმამიშვილის გარდა, ჯექსონს ჰყავს უმცროსი ღვიძლი ძმა, ჯერმეჯესტი ჯერმეინ ჯექსონი (დაბადებული 2001 წელს).[19] მისი ერთ-ერთი ნახევარძმა, ჯერმეინ ლაჟონ „ჯეი“ ჯექსონ უმცროსი (დაბადებული 1977 წლის 27 იანვარს), თავის დროზე მამამისს ასახიერებდა 1992 წლის მინისერიალში „ჯექსონები: ამერიკული ოცნება“, რომელიც ჯექსონების ოჯახის შესახებ გადაღებული ბიოგრაფიული ფილმია. ჯაფარმა განაცხადა, რომ მისი შთაგონების წყარო საკუთარი მუსიკალური ოჯახის გარდა, ფრენკ სინატრა და სტივი ვანდერიც არიან.[20] 2010 წლის დასაწყისში, როდესაც ის 13 წლის იყო, ლოს-ანჯელესში, ენსინოში მცხოვრები ჯაფარ ჯექსონის ოჯახი პოლიციამ და ბავშვთა დაცვის სამსახურმა შეამოწმა მას შემდეგ, რაც მან ინტერნეტით ელექტროშოკური იარაღი შეიძინა.[21][22][23] ჯექსონი და მედი სიმპსონი 2016 წლის შუა პერიოდიდან ხვდებიან ერთმანეთს და ისინი უკვე დანიშნულები არიან.[24] ჯაფარი მუსლიმურ ოჯახში გაიზარდა; 2020 წლის დასაწყისში ჯაფარ ჯექსონი საუდის არაბეთში გაემგზავრა უმრის (მუსლიმთა ყოველწლიური მცირე მომლოცველობა მექაში) შესასრულებლად. ამ მოგზაურობის ამსახველი ფოტოები და ვიდეოები მან სოციალურ ქსელებშიც გააზიარა.[25] ==რესურსები ინტერნეტში== * {{IMDb name|4170484}} * {{Instagram|jaafarjackson}} ==სქოლიო== hr5wqx53jddsrf8uyfufksjih9ia6zx 5411925 5411923 2026-06-12T14:01:24Z Tinatin kokhreidze55 178881 5411925 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Tinatin kokhreidze55|Tinatin kokhreidze55]].|12|06|2026}}{{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ჯაფარ ჯექსონი | ფოტო =File:Jaafar Jackson.jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი | დაბთარიღი = [[25 ივლისი]], [[1996]] | დაბადგილი =[[ლოს-ანჯელესი]], [[კალიფორნია]], [[აშშ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =[[მომღერალი]], [[მსახიობი]] | აქტიურობის წლები =2019 - დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = მედი სიმფსონი | შვილები = | მამა =ჯერმეინ ჯექსონი | დედა =ალეხანდრა ოაზიასა | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = {{URL|https://jaafarjackson.com/| Jaafar Jackson}} | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი''' ( დ. [[25 ივლისი]], [[1996]]) — [[ამერიკელი]] [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ჯექსონების ოჯახის წევრმა სადებიუტო სინგლი „Got Me Singing“ გამოუშვა 2019 წელს, ხოლო 2026 წლის ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“ (Michael) საკუთარი ბიძის, [[მაიკლ ჯექსონი]]ს როლი განასახიერა. ==ადრეული ცხოვრება== ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი დაიბადა 1996 წლის 25 ივლისს, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]]. იგი ჯექსონების ოჯახის წევრის, ჯერმეინ ჯექსონისა და [[კოლომბია|კოლუმბიის]] დედაქალაქ [[ბოგოტა|ბოგოტაში]] დაბადებული ალეხანდრა ხენევევა ოაზიაზას ვაჟია.[1][2] ორივე მშობლის მხრიდან მას 11 და-ძმა ჰყავს — ცხრა ძმა და ორი და.[3][4][5] ==კარიერა== 2015 წელს ჯაფარ ჯექსონი თავისი ოჯახის რეალითი შოუს, „ჯექსონებთან ერთად ცხოვრების“ (Living with the Jacksons) გადაღებების მთავარ სამსახიობო ჯგუფში შედიოდა.[6] მას შესრულებული აქვს სემ კუკისა და მარვინ გეის სიმღერების ქავერ-ვერსიები, ხოლო 2019 წელს გამოუშვა თავისი პირველი სინგლი „Got Me Singing“. ეს სინგლი უკავშირდება სრულფორმატიან, გამოუცემელ ალბომს სახელწოდებით „Famous“, რომელიც წესით „Got Me Singing“-ის გამოშვებასთან ერთად, დაახლოებით 2019–2020 წლებში უნდა გამოსულიყო, თუმცა ხმისჩამწერი ლეიბლებისგან უარის თქმის, კომპანია NASGO-სთან პარტნიორობის შეწყვეტისა და თავად ჯაფარის სამსახიობო კარიერაზე ფოკუსირების გამო არ გამოცემულა. იგი გამოჩნდა ჯექსონებთან დაკავშირებულ სხვა პროექტებშიც, მათ შორის სერიალში „ჯექსონები: შემდეგი თაობა“ (The Jacksons: Next Generation) და ტიტო ჯექსონის 2021 წლის სინგლის „Love One Another“ მუსიკალურ ვიდეოში.[7] გამოცემა Empire-ის თანახმად, მან „სოციალურ მედიაში ნიჭიერი მომღერლისა და მოცეკვავის სახელი დაიმკვიდრა“.[8] კასტინგის ორწლიანი პროცესის შემდეგ,[9] 2023 წლის დეკემბერში დადასტურდა, რომ ჯექსონი დაამტკიცეს მაიკლ ჯექსონის მთავარ როლზე ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“, რომლის რეჟისორიც ენტუან ფუკუაა, ხოლო დისტრიბუციას აშშ-ში კომპანია Lionsgate, ხოლო საერთაშორისო დონეზე Universal Pictures ახორციელებს.[10] მაიკლის დედამ და ჯაფარის ბებიამ, კეტრინ ჯექსონმა, მოწონება გამოხატა ამ არჩევანის მიმართ და აღნიშნა, რომ იგი მისი შვილის „ცოცხალი განსახიერებაა“.[11][12] ჯექსონმა საკუთარ ინსტაგრამზე დაწერა, რომ მისთვის დიდი პატივი და პასუხისმგებლობა იყო ამ როლზე არჩევა.[13] გადაღებები 2023 წლის 27 ნოემბერს ლოს-ანჯელესში დაიწყო.[14] მალევე ინტერნეტში გავრცელდა გადასაღები მოედნიდან ჯექსონის კადრებიც.[15] ფილმი „მაიკლი“ 2026 წლის აპრილში გამოვიდა. მისმა 217 მილიონდოლარიანმა სასტარტო შემოსავალმა ბიოგრაფიული ფილმების ისტორიაში ყველა დროის საუკეთესო დებიუტი დააფიქსირა.[16] მიუხედავად იმისა, რომ ფილმმა კრიტიკოსთა და მაყურებელთა აზრი ორად გაყო და არაერთგვაროვანი შეფასებები მიიღო, ჯექსონის ნამუშევარი კრიტიკოსების მიერ მაინც მაღალკვალიფიციურად და საქებრად შეფასდა.[17] ინდიანას შტატის ქალაქ გარიში გამართულ საზეიმო ცერემონიაზე ჯექსონს განსაკუთრებული პატივი მიაგეს. ფილმის მშობლიურ ქალაქში გამართული სპეციალური ჩვენების შემდეგ, 2026 წლის 13 აპრილს, მერმა ედი მელტონმა მას ქალაქის სიმბოლური გასაღები გადასცა. ჯექსონმა აღნიშნა, რომ ამისთვის უზომოდ მადლიერი იყო.[18] ==პირადი ცხოვრება== მშობლების წინა ურთიერთობებიდან მყოფი რამდენიმე ნახევარდედმამიშვილის გარდა, ჯექსონს ჰყავს უმცროსი ღვიძლი ძმა, ჯერმეჯესტი ჯერმეინ ჯექსონი (დაბადებული 2001 წელს).[19] მისი ერთ-ერთი ნახევარძმა, ჯერმეინ ლაჟონ „ჯეი“ ჯექსონ უმცროსი (დაბადებული 1977 წლის 27 იანვარს), თავის დროზე მამამისს ასახიერებდა 1992 წლის მინისერიალში „ჯექსონები: ამერიკული ოცნება“, რომელიც ჯექსონების ოჯახის შესახებ გადაღებული ბიოგრაფიული ფილმია. ჯაფარმა განაცხადა, რომ მისი შთაგონების წყარო საკუთარი მუსიკალური ოჯახის გარდა, ფრენკ სინატრა და სტივი ვანდერიც არიან.[20] 2010 წლის დასაწყისში, როდესაც ის 13 წლის იყო, ლოს-ანჯელესში, ენსინოში მცხოვრები ჯაფარ ჯექსონის ოჯახი პოლიციამ და ბავშვთა დაცვის სამსახურმა შეამოწმა მას შემდეგ, რაც მან ინტერნეტით ელექტროშოკური იარაღი შეიძინა.[21][22][23] ჯექსონი და მედი სიმპსონი 2016 წლის შუა პერიოდიდან ხვდებიან ერთმანეთს და ისინი უკვე დანიშნულები არიან.[24] ჯაფარი მუსლიმურ ოჯახში გაიზარდა; 2020 წლის დასაწყისში ჯაფარ ჯექსონი საუდის არაბეთში გაემგზავრა უმრის (მუსლიმთა ყოველწლიური მცირე მომლოცველობა მექაში) შესასრულებლად. ამ მოგზაურობის ამსახველი ფოტოები და ვიდეოები მან სოციალურ ქსელებშიც გააზიარა.[25] ==რესურსები ინტერნეტში== * {{IMDb name|4170484}} * {{Instagram|jaafarjackson}} ==სქოლიო== me573qlkipwamy44cr94a0rtfbots4o 5411926 5411925 2026-06-12T14:11:58Z Tinatin kokhreidze55 178881 5411926 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Tinatin kokhreidze55|Tinatin kokhreidze55]].|12|06|2026}}{{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ჯაფარ ჯექსონი | ფოტო =File:Jaafar Jackson.jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი | დაბთარიღი = [[25 ივლისი]], [[1996]] | დაბადგილი =[[ლოს-ანჯელესი]], [[კალიფორნია]], [[აშშ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =[[მომღერალი]], [[მსახიობი]] | აქტიურობის წლები =2019 - დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = მედი სიმფსონი | შვილები = | მამა =ჯერმეინ ჯექსონი | დედა =ალეხანდრა ოაზიასა | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = {{URL|https://jaafarjackson.com/| Jaafar Jackson}} | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი''' ( დ. [[25 ივლისი]], [[1996]]) — [[ამერიკელი]] [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ჯექსონების ოჯახის წევრმა სადებიუტო სინგლი „Got Me Singing“ გამოუშვა 2019 წელს, ხოლო 2026 წლის ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“ (Michael) საკუთარი ბიძის, [[მაიკლ ჯექსონი]]ს როლი განასახიერა. ==ადრეული ცხოვრება== ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი დაიბადა 1996 წლის 25 ივლისს, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]]. იგი ჯექსონების ოჯახის წევრის, ჯერმეინ ჯექსონისა და [[კოლომბია|კოლუმბიის]] დედაქალაქ [[ბოგოტა|ბოგოტაში]] დაბადებული ალეხანდრა ხენევევა ოაზიაზას ვაჟია.[1][2] ორივე მშობლის მხრიდან მას 11 და-ძმა ჰყავს — ცხრა ძმა და ორი და.[3][4][5] ==კარიერა== 2015 წელს ჯაფარ ჯექსონი თავისი ოჯახის რეალითი შოუს, „ჯექსონებთან ერთად ცხოვრების“ (Living with the Jacksons) გადაღებების მთავარ სამსახიობო ჯგუფში შედიოდა.[6] მას შესრულებული აქვს სემ კუკისა და მარვინ გეის სიმღერების ქავერ-ვერსიები, ხოლო 2019 წელს გამოუშვა თავისი პირველი სინგლი „Got Me Singing“. ეს სინგლი უკავშირდება სრულფორმატიან, გამოუცემელ ალბომს სახელწოდებით „Famous“, რომელიც წესით „Got Me Singing“-ის გამოშვებასთან ერთად, დაახლოებით 2019–2020 წლებში უნდა გამოსულიყო, თუმცა ხმისჩამწერი ლეიბლებისგან უარის თქმის, კომპანია NASGO-სთან პარტნიორობის შეწყვეტისა და თავად ჯაფარის სამსახიობო კარიერაზე ფოკუსირების გამო არ გამოცემულა. იგი გამოჩნდა ჯექსონებთან დაკავშირებულ სხვა პროექტებშიც, მათ შორის სერიალში „ჯექსონები: შემდეგი თაობა“ (The Jacksons: Next Generation) და ტიტო ჯექსონის 2021 წლის სინგლის „Love One Another“ მუსიკალურ ვიდეოში.[7] გამოცემა Empire-ის თანახმად, მან „სოციალურ მედიაში ნიჭიერი მომღერლისა და მოცეკვავის სახელი დაიმკვიდრა“.[8] კასტინგის ორწლიანი პროცესის შემდეგ,[9] 2023 წლის დეკემბერში დადასტურდა, რომ ჯექსონი დაამტკიცეს მაიკლ ჯექსონის მთავარ როლზე ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“, რომლის რეჟისორიც ენტუან ფუკუაა, ხოლო დისტრიბუციას აშშ-ში კომპანია Lionsgate, ხოლო საერთაშორისო დონეზე Universal Pictures ახორციელებს.[10] მაიკლის დედამ და ჯაფარის ბებიამ, კეტრინ ჯექსონმა, მოწონება გამოხატა ამ არჩევანის მიმართ და აღნიშნა, რომ იგი მისი შვილის „ცოცხალი განსახიერებაა“.[11][12] ჯექსონმა საკუთარ ინსტაგრამზე დაწერა, რომ მისთვის დიდი პატივი და პასუხისმგებლობა იყო ამ როლზე არჩევა.[13] გადაღებები 2023 წლის 27 ნოემბერს ლოს-ანჯელესში დაიწყო.[14] მალევე ინტერნეტში გავრცელდა გადასაღები მოედნიდან ჯექსონის კადრებიც.[15] ფილმი „მაიკლი“ 2026 წლის აპრილში გამოვიდა. მისმა 217 მილიონდოლარიანმა სასტარტო შემოსავალმა ბიოგრაფიული ფილმების ისტორიაში ყველა დროის საუკეთესო დებიუტი დააფიქსირა.[16] მიუხედავად იმისა, რომ ფილმმა კრიტიკოსთა და მაყურებელთა აზრი ორად გაყო და არაერთგვაროვანი შეფასებები მიიღო, ჯექსონის ნამუშევარი კრიტიკოსების მიერ მაინც მაღალკვალიფიციურად და საქებრად შეფასდა.[17] ინდიანას შტატის ქალაქ გარიში გამართულ საზეიმო ცერემონიაზე ჯექსონს განსაკუთრებული პატივი მიაგეს. ფილმის მშობლიურ ქალაქში გამართული სპეციალური ჩვენების შემდეგ, 2026 წლის 13 აპრილს, მერმა ედი მელტონმა მას ქალაქის სიმბოლური გასაღები გადასცა. ჯექსონმა აღნიშნა, რომ ამისთვის უზომოდ მადლიერი იყო.[18] ==პირადი ცხოვრება== მშობლების წინა ურთიერთობებიდან მყოფი რამდენიმე ნახევარდედმამიშვილის გარდა, ჯექსონს ჰყავს უმცროსი ღვიძლი ძმა, ჯერმეჯესტი ჯერმეინ ჯექსონი (დაბადებული 2001 წელს).[19] მისი ერთ-ერთი ნახევარძმა, ჯერმეინ ლაჟონ „ჯეი“ ჯექსონ უმცროსი (დაბადებული 1977 წლის 27 იანვარს), თავის დროზე მამამისს ასახიერებდა 1992 წლის მინისერიალში „ჯექსონები: ამერიკული ოცნება“, რომელიც ჯექსონების ოჯახის შესახებ გადაღებული ბიოგრაფიული ფილმია. ჯაფარმა განაცხადა, რომ მისი შთაგონების წყარო საკუთარი მუსიკალური ოჯახის გარდა, ფრენკ სინატრა და სტივი ვანდერიც არიან.[20] 2010 წლის დასაწყისში, როდესაც ის 13 წლის იყო, ლოს-ანჯელესში, ენსინოში მცხოვრები ჯაფარ ჯექსონის ოჯახი პოლიციამ და ბავშვთა დაცვის სამსახურმა შეამოწმა მას შემდეგ, რაც მან ინტერნეტით ელექტროშოკური იარაღი შეიძინა.[21][22][23] ჯექსონი და მედი სიმპსონი 2016 წლის შუა პერიოდიდან ხვდებიან ერთმანეთს და ისინი უკვე დანიშნულები არიან.[24] ჯაფარი მუსლიმურ ოჯახში გაიზარდა; 2020 წლის დასაწყისში ჯაფარ ჯექსონი საუდის არაბეთში გაემგზავრა უმრის (მუსლიმთა ყოველწლიური მცირე მომლოცველობა მექაში) შესასრულებლად. ამ მოგზაურობის ამსახველი ფოტოები და ვიდეოები მან სოციალურ ქსელებშიც გააზიარა.[25] ==რესურსები ინტერნეტში== * {{IMDb name|4170484}} * {{Instagram|jaafarjackson}} ==სქოლიო== [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივლისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1996]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მსახიობები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მუსიკოსები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მოცეკვავეები]] bem28yzdy2lcoke8auen74wzla416vk 5411959 5411926 2026-06-12T15:21:43Z Tinatin kokhreidze55 178881 5411959 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიროვნება | სიგანე = | სახელი = ჯაფარ ჯექსონი | ფოტო =File:Jaafar Jackson.jpg | ფოტოს სიგანე =250 |წარწერა = | ალტ = | მშობლსახელი = | ენის კოდი = | დაბსახელი = ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი | დაბთარიღი = [[25 ივლისი]], [[1996]] | დაბადგილი =[[ლოს-ანჯელესი]], [[კალიფორნია]], [[აშშ]] | მოინათლა = | გაუჩინარების თარიღი = | გაუჩინარების ადგილი = | გაუჩინარების სტატუსი = | გარდთარიღი = | გარდადგილი = | გარდაცვალების მიზეზი = | სხეულის პოვნის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილი = | დაკრძალვის ადგილის კოორდინატები = | ძეგლები = | რეზიდენცია = | სხვა სახელები = | ეროვნება = | მოქალაქეობა = | ეთნიკური წარმომავლობა = | ქვეშევრდომობა = | განათლება = | ალმა-მატერი = | მოღვაწეობა = | საქმიანობა =[[მომღერალი]], [[მსახიობი]] | აქტიურობის წლები =2019 - დღემდე | დამსაქმებელი = | ორგანიზაცია = | ხელფასი = | ქონება = | ცნობილია როგორც = | ცნობილი ნაშრომები = | სიმაღლე = | წონა = | წოდება = | წლები = | წინამორბედი = | მემკვიდრე = | პარტია = | მოძრაობა = | ოპონენტები = | რელიგია = | წაყენებული ბრალდება = | განაჩენი = | დანაშაულებრივი სტატუსი = | მეუღლეები = | პარტნიორები = მედი სიმფსონი | შვილები = | მამა =ჯერმეინ ჯექსონი | დედა =ალეხანდრა ოაზიასა | ნათესავები = | ჯილდოები = | მოსახმობი სიგნალი = | სუფთა მოგება = | სახელი1 = | მოდული1 = | სახელი2 = | მოდული2 = | სახელი3 = | მოდული3 = | სახელი4 = | მოდული4 = | სახელი5 = | მოდული5 = | სახელი6 = | მოდული6 = | სახელი7 = | მოდული7 = | საიტი = {{URL|https://jaafarjackson.com/| Jaafar Jackson}} | ხელმოწერა = | ხელმოწერის ზომა = | ხელმოწერა ალტ = | შენიშვნები = }} '''ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი''' ( დ. [[25 ივლისი]], [[1996]]) — [[ამერიკელი]] [[მსახიობი]] და [[მომღერალი]]. ჯექსონების ოჯახის წევრმა სადებიუტო სინგლი „Got Me Singing“ გამოუშვა 2019 წელს, ხოლო 2026 წლის ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“ (Michael) საკუთარი ბიძის, [[მაიკლ ჯექსონი]]ს როლი განასახიერა. ==ადრეული ცხოვრება== ჯაფარ ჯერემაია ჯექსონი დაიბადა 1996 წლის 25 ივლისს, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]]. იგი ჯექსონების ოჯახის წევრის, ჯერმეინ ჯექსონისა და [[კოლომბია|კოლუმბიის]] დედაქალაქ [[ბოგოტა|ბოგოტაში]] დაბადებული ალეხანდრა ხენევევა ოაზიაზას ვაჟია.<ref>{{Cite web|url=https://people.com/all-about-jaafar-jackson-parents-jermaine-jackson-and-alejandra-genevieve-oaziaza-8582999|title=All About Jaafar Jackson's Parents, Jermaine Jackson and Alejandra Genevieve Oaziaza|website=People.com|access-date=July 25, 2025|archive-date=April 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407194018/https://people.com/all-about-jaafar-jackson-parents-jermaine-jackson-and-alejandra-genevieve-oaziaza-8582999|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/jaafar-jackson-nephew-michael-jackson-biopic-b1056784.html|website=Evening Standard|access-date=1 December 2023|title=Jaafar Jackson: who is Michael Jackson's nephew set to play singer in biopic?|first=Martha|last=Alexander|date=31 January 2023|archive-date=22 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222045715/https://www.standard.co.uk/lifestyle/jaafar-jackson-nephew-michael-jackson-biopic-b1056784.html|url-status=live}}</ref> ორივე მშობლის მხრიდან მას 11 და-ძმა ჰყავს — ცხრა ძმა და ორი და.<ref>{{Cite web |last=Teller |first=Miles |date=April 6, 2026 |title=Jaafar Jackson Tells Miles Teller How He Unlocked the King of Pop |url=https://www.interviewmagazine.com/film/jaafar-jackson-tells-miles-teller-how-he-unlocked-the-king-of-pop |access-date=April 15, 2026 |website=[[Interview Magazine]] |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|website=Deadline Hollywood|access-date=15 November 2023|title=Michael Jackson Nephew Jaafar Jackson To Play King Of Pop In Antoine Fuqua-Directed Biopic|first=Mike Jr.|last=Fleming|date=30 January 2023|url=https://deadline.com/2023/01/michael-jackson-nephew-jaafar-jackson-portray-king-of-pop-in-antoine-fuqua-directed-movie-lionsgate-1235244128/|archive-date=6 October 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251006164539/https://deadline.com/2023/01/michael-jackson-nephew-jaafar-jackson-portray-king-of-pop-in-antoine-fuqua-directed-movie-lionsgate-1235244128/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/who-is-jaafar-jackson-5017884/|website=Hollywood Life|access-date=1 December 2023|title= Jaafar Jackson: 5 Things To Know About Michael Jackson's Nephew, 26, Playing Him In Biopic|first=Avery|last=Thompson|date= January 30, 2023}}</ref> ==კარიერა== 2015 წელს ჯაფარ ჯექსონი თავისი ოჯახის რეალითი შოუს, „ჯექსონებთან ერთად ცხოვრების“ (Living with the Jacksons) გადაღებების მთავარ სამსახიობო ჯგუფში შედიოდა.<ref>{{Cite web |last=Walsten |first=Jessika |date=2014-07-12 |title=Bursting the Bubble: The Jackson Family Adjusts to Life After Hayvenhurst #TCA14 |url=https://www.nexttv.com/blog/bursting-bubble-jackson-family-adjusts-life-after-hayvenhurst-tca14-132400 |access-date=2026-01-21 |website=Broadcasting+Cable |language=en}}</ref> მას შესრულებული აქვს სემ კუკისა და [[მარვინ გეი]]ს სიმღერების ქავერ-ვერსიები, ხოლო 2019 წელს გამოუშვა თავისი პირველი სინგლი „Got Me Singing“. ეს სინგლი უკავშირდება სრულფორმატიან, გამოუცემელ ალბომს სახელწოდებით „Famous“, რომელიც წესით „Got Me Singing“-ის გამოშვებასთან ერთად, დაახლოებით 2019–2020 წლებში უნდა გამოსულიყო, თუმცა ხმისჩამწერი ლეიბლებისგან უარის თქმის, კომპანია NASGO-სთან პარტნიორობის შეწყვეტისა და თავად ჯაფარის სამსახიობო კარიერაზე ფოკუსირების გამო არ გამოცემულა. იგი გამოჩნდა ჯექსონებთან დაკავშირებულ სხვა პროექტებშიც, მათ შორის სერიალში „ჯექსონები: შემდეგი თაობა“ (The Jacksons: Next Generation) და ტიტო ჯექსონის 2021 წლის სინგლის „Love One Another“ მუსიკალურ ვიდეოში..<ref>{{cite web|url=https://www.smoothradio.com/artists/michael-jackson/jaafar-jackson-age-parents-singing/|website=Smooth Radio|access-date=15 November 2023|title= Who is Jaafar Jackson? Michael Jackson's nephew set to play King of Pop in biopic revealed|date= 31 January 2023|first=Tom|last=Earnes}}</ref> გამოცემა Empire-ის თანახმად, მან სოციალურ მედიაში ნიჭიერი მომღერლისა და [[მოცეკვავე|მოცეკვავის]] სახელი დაიმკვიდრა.<ref>{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/news/michael-jacksons-nephew-jaafar-to-play-the-singer-in-new-biopic/|website=Empire|access-date=1 December 2023|title=Michael Jackson's Nephew Jaafar To Play The Singer In New Biopic|date=30 January 2023|archive-date=15 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115015503/https://www.empireonline.com/movies/news/michael-jacksons-nephew-jaafar-to-play-the-singer-in-new-biopic/|url-status=live}}</ref> კასტინგის ორწლიანი პროცესის შემდეგ,<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/michael-jackson-biopic-jaafar-jackson-b2272163.html|website=Independent|access-date=1 December 2023|title=Michael Jackson biopic cast singer's nephew Jaafar Jackson in lead role|first=Inga|last=Parkel|date=30 January 2023|archive-date=5 March 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250305025040/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/michael-jackson-biopic-jaafar-jackson-b2272163.html|url-status=live}}</ref> 2023 წლის დეკემბერში დადასტურდა, რომ ჯექსონი დაამტკიცეს [[მაიკლ ჯექსონი|მაიკლ ჯექსონის]] მთავარ როლზე ბიოგრაფიულ ფილმში „მაიკლი“, რომლის რეჟისორიც ენტუან ფუკუაა, ხოლო დისტრიბუციას აშშ-ში კომპანია [[Lionsgate Films|Lionsgate]], ხოლო საერთაშორისო დონეზე [[Universal Pictures]] ახორციელებს.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2023/film/news/michael-jackson-biopic-casting-1235506538/|website=Variety|access-date=15 November 2023|date=January 30, 2023|title=Michael Jackson's Nephew Jaafar to Star in Biopic 'Michael'|first=Rebecca|last=Rubin|archive-date=30 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230130172200/https://variety.com/2023/film/news/michael-jackson-biopic-casting-1235506538/|url-status=live}}</ref>მაიკლის დედამ და ჯაფარის ბებიამ, კეტრინ ჯექსონმა, მოწონება გამოხატა ამ არჩევანის მიმართ და აღნიშნა, რომ იგი მისი შვილის „ცოცხალი განსახიერებაა“.<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-news/michael-jackson-jaafar-jackson-michael-biopic-1234671064/|magazine=Rolling Stone|access-date=1 December 2023|title= Michael Jackson's Nephew Jaafar to Star as Late Singer in Biopic|first=Althea|last= Legaspi|date=January 30, 2023}}</ref><ref>{{cite web|website=BBC News|access-date=1 December 2023|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-64482522.amp|title= Michael Jackson's nephew Jaafar Jackson to play him in biopic|first=Steven|last=McIntosh|date=1 February 2023}}</ref> ჯექსონმა საკუთარ [[Instagram|ინსტაგრამზე]] დაწერა, რომ მისთვის დიდი პატივი და პასუხისმგებლობა იყო ამ როლის თამაში.<ref>{{cite web|url=https://www.thetimes.com/culture/music/article/michael-jackson-biopic-will-star-his-nephew-jaafar-in-title-role-dwllxlwp9 |website=[[The Times]]|access-date=1 December 2023|title= Michael Jackson biopic will star his nephew Jaafar in title role|first=Kieran|last=Southern|date=31 January 2023}}</ref> გადაღებები [[2023]] წლის 27 ნოემბერს ლოს-ანჯელესში დაიწყო.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/latest/1133576-jaafar-jackson-looks-exactly-like-michael-jackson-while-shooting-for-biopic | title=Jaafar Jackson looks exactly like Michael Jackson while shooting for biopic }}</ref> მალევე ინტერნეტში გავრცელდა გადასაღები მოედნიდან ჯექსონის კადრებიც.<ref>{{cite web|url=https://hollywoodlife.com/2023/11/29/michael-jackson-nephew-jaafar-jackson-films-biopic-in-los-angeles/|website=Hollywood Life|access-date=1 December 2023|title=Michael Jackson's Nephew Jaafar, 27, Looks Just Like His Late Uncle While Filming Biopic: Watch|first=Eric|last=Todisco|date=November 29, 2023|archive-date=29 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729102734/https://hollywoodlife.com/2023/11/29/michael-jackson-nephew-jaafar-jackson-films-biopic-in-los-angeles/|url-status=live}}</ref> ფილმი „მაიკლი“ 2026 წლის აპრილში გამოვიდა. მისმა 217 მილიონდოლარიანმა სასტარტო შემოსავალმა ბიოგრაფიული ფილმების ისტორიაში ყველა დროის საუკეთესო დებიუტი დააფიქსირა.<ref>{{cite news |last=McIntosh |first=Steven |date=April 27, 2026 |title=Michael Jackson biopic smashes box office record |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crl1lpzp4z5o |access-date=April 27, 2026 |work=BBC News}}</ref> მიუხედავად იმისა, რომ ფილმმა კრიტიკოსთა და მაყურებელთა აზრი ორად გაყო და არაერთგვაროვანი შეფასებები მიიღო, ჯექსონის ნამუშევარი კრიტიკოსების მიერ მაინც მაღალკვალიფიციურად და საქებრად შეფასდა.<ref>{{Cite web |last1=Gleiberman |first1=Owen |author-link=Owen Gleiberman |date=April 21, 2026 |title='Michael' Review: The Thrill Is Not Gone, as a Surprisingly Effective Middle-of-the-Road Biopic Conducts Michael Jackson's Electricity |url=https://variety.com/2026/film/reviews/michael-review-michael-jackson-colman-domingo-antoine-fuqua-1236723755/ |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |access-date=April 21, 2026 |archive-date=April 21, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421174423/https://variety.com/2026/film/reviews/michael-review-michael-jackson-colman-domingo-antoine-fuqua-1236723755/ |url-status=live }}</ref> [[ინდიანა|ინდიანას]] შტატის ქალაქ გარიში გამართულ საზეიმო ცერემონიაზე ჯექსონს განსაკუთრებული პატივი მიაგეს. ფილმის მშობლიურ ქალაქში გამართული სპეციალური ჩვენების შემდეგ, 2026 წლის 13 აპრილს, მერმა ედი მელტონმა მას ქალაქის სიმბოლური გასაღები გადასცა. ჯექსონმა აღნიშნა, რომ ამისთვის უზომოდ მადლიერი იყო.<ref>[https://ca.news.yahoo.com/legacy-michael-jackson-pondered-anew-220634055.html "The Legacy Of Michael Jackson Pondered Anew As ‘Michael’ Hits Theaters" Jim Ryan, Contributor, April 25, 2026.]</ref> ==პირადი ცხოვრება== მშობლების წინა ურთიერთობებიდან მყოფი რამდენიმე ნახევარდედმამიშვილის გარდა, ჯექსონს ჰყავს უმცროსი ღვიძლი ძმა, ჯერმეჯესტი ჯერმეინ ჯექსონი (დ. [[2001]]).<ref>{{cite web|website=People|access-date=15 November 2023|title=All About Michael Jackson's Nephew, Jaafar Jackson, Who Will Play the King of Pop in a New Biopic|first=Skyler|last=Caruso|date=30 January 2023|url=https://people.com/movies/all-about-jaafar-jackson-michael-jackson-nephew/|archive-date=1 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401204910/https://people.com/movies/all-about-jaafar-jackson-michael-jackson-nephew/|url-status=live}}</ref> მისი ერთ-ერთი ნახევარძმა, ჯერმეინ ლაჟონ „ჯეი“ ჯექსონ უმცროსი (დ.27 იანვარი,1977), თავის დროზე მამამისს ასახიერებდა 1992 წლის მინისერიალში „ჯექსონები: ამერიკული ოცნება“, რომელიც ჯექსონების ოჯახის შესახებ გადაღებული ბიოგრაფიული ფილმია. ჯაფარმა განაცხადა, რომ მისი შთაგონების წყარო საკუთარი მუსიკალური ოჯახის გარდა, [[ფრენკ სინატრა]] და [[სტივი უანდერი|სტივი უანდერიც]] არიან.<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1535134|website=Dawn.com|access-date=1 December 2023|title=Like uncle like nephew… a bit|first=Peerzada|last=Salman|date=February 18, 2020|archive-date=5 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250805052556/https://www.dawn.com/news/1535134|url-status=live}}</ref> 2010 წლის დასაწყისში, როდესაც ის 13 წლის იყო, ლოს-ანჯელესში, ენსინოში მცხოვრები ჯაფარ ჯექსონის ოჯახი პოლიციამ და ბავშვთა დაცვის სამსახურმა შეამოწმა მას შემდეგ, რაც მან ინტერნეტით ელექტროშოკური იარაღი შეიძინა.<ref>{{cite web |last=Goldman |first=Russell |date=March 2, 2010 |title=Jackson Nephew, 13, Investigated for Playing with Stun Gun |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/MichaelJackson/authorities-investigate-michael-jacksons-nephew-jaafar-playing-stun/story?id=9992076 |access-date=1 December 2023 |website=[[ABC News (United States)|ABC News]] |archive-date=3 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303173557/https://abcnews.go.com/Entertainment/MichaelJackson/authorities-investigate-michael-jacksons-nephew-jaafar-playing-stun/story?id=9992076 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=March 2, 2010 |title=Are Michael Jackson's Children Safe? Questions Raised After Stun Gun Incident |url=https://abcnews.go.com/GMA/MichaelJackson/michael-jackson-children-safe-questions-raised-stun-gun/story?id=9995671 |access-date=January 1, 2024 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |archive-date=May 25, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250525055841/https://abcnews.go.com/GMA/MichaelJackson/michael-jackson-children-safe-questions-raised-stun-gun/story?id=9995671 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Hyde |first=Marina |date=March 4, 2010 |title=Jackson family latest: who stun-gunned Blanket? |url=https://www.theguardian.com/music/lostinshowbiz/2010/mar/04/jackson-blanket-jermaine-taser-jaafar |access-date=1 December 2023 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ჯექსონი და მედი სიმპსონი 2016 წლის შუა პერიოდიდან ხვდებიან ერთმანეთს და ისინი უკვე დანიშნულები არიან.<ref name="VarietyIndiaJackson">{{cite news |last=Banerjee |first=Urmimala |date=April 3, 2026 |title=Jaafar Jackson Gets Grandmom's Nod to Play Uncle Michael Jackson in 'Michael' Biopic: Here's What We Know About Him |url=https://varietyindia.com/jaafar-jackson-gets-grandmoms-nod-to-play-uncle-michael-jackson-in-michael-biopic-heres-what-we-know-about-him/ |access-date=April 13, 2026 |work=Variety India}}</ref> ჯაფარი [[მუსლიმი|მუსლიმურ]] ოჯახში გაიზარდა; 2020 წლის დასაწყისში ჯაფარ ჯექსონი [[საუდის არაბეთი|საუდის არაბეთში]] გაემგზავრა უმრის (მუსლიმთა ყოველწლიური მცირე მომლოცველობა [[მექა|მექაში]]) შესასრულებლად. ამ მოგზაურობის ამსახველი ფოტოები და ვიდეოები მან სოციალურ ქსელებშიც გააზიარა.<ref>{{Cite web |last=Team |first=Mille |date=2026-04-28 |title=Who is Jaafar Jackson? 5 Facts About Michael Jackson's Nephew |url=https://www.milleworld.com/who-is-jaafar-jackson-5-facts/ |access-date=2026-06-01 |website=MILLE WORLD |language=en-GB}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== * {{IMDb name|4170484}} * {{Instagram|jaafarjackson}} ==სქოლიო== [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივლისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 1996]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მსახიობები]] [[კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მუსიკოსები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მოცეკვავეები]] jhevbx5ltllxv3gqlje45sppxni0xp8 3 891673 5411927 2026-06-12T14:17:11Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5411927 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 14:17, 12 ივნისი 2026 (UTC) i2usgs21vmgwb8qw0fzsiu9t5x1smjn 0 891674 5411933 2026-06-12T14:35:46Z Ruska-QR 175612 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხს... 5411933 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} mt158ryoq4jc83fghi06l6mthf0qgfd 5411934 5411933 2026-06-12T14:36:10Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411934 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] hfeowqi531aocy9392og7tb8crwjlph 5411935 5411934 2026-06-12T14:36:22Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411935 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] lk160z2uv17ay1an983kod1meesg605 5411936 5411935 2026-06-12T14:36:38Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411936 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] gkf1a67gosc0t638s2hou2b4lvegbky 5411938 5411936 2026-06-12T14:36:48Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411938 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] fvhrzt3jaxl74lz2lsmb1sdf0bubgbu 5411939 5411938 2026-06-12T14:36:59Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411939 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] q9ewj7li1reho66bpw09ic2nsumre4c 5411940 5411939 2026-06-12T14:37:12Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411940 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 0b53cx2iykk5f37b1lg4tavewosia24 5411941 5411940 2026-06-12T14:37:46Z Ruska-QR 175612 წაიშალა [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411941 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] q9ewj7li1reho66bpw09ic2nsumre4c 5411942 5411941 2026-06-12T14:38:01Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411942 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] kdj214o22porh5uiw6u5qlcuczy0egv 5411943 5411942 2026-06-12T14:38:16Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5411943 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = მონრო, [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] p0x9zngjvlj8ic0cgxgmn58qb929jz1 5411944 5411943 2026-06-12T14:53:16Z Ruska-QR 175612 5411944 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმზ ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, in [[Monroe, Washington]], ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთანა და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> ბუნი სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 72i334lgtwvi8tvdocvszym11rah958 5411948 5411944 2026-06-12T15:05:23Z Ruska-QR 175612 5411948 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმზ ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, in [[Monroe, Washington]], ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთანა და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> ბუნი სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==კარიერა== ბუნმა ადრეული მუსიკალური შთაგონება მიიღო მას შემდეგ, რაც [[ჯონ ბელიონი]]ს კონცერტს დაესწრო, რის შემდეგაც სიმღერისადმი სერიოზული დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა.<ref name="Mcarthur 2021">{{cite web|last1=Mcarthur|first1=Amanda|title=Everything You Wanted to Know About 'Ghost Town' Singer Benson Boone|url=https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|website=Sweety High|access-date=March 20, 2022|date=October 18, 2021|archive-date=September 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912211308/https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|url-status=live}}</ref> მეგობრის რეკომენდაციით, [[TikTok]]-ზე სიმღერის ვიდეოების გამოქვეყნება დაიწყო და 2021 წლის დასაწყისში American Idol-ის მე-19 სეზონის შესარჩევ ეტაპზე მიიღო მონაწილეობა.<ref>{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title=Local teen sings his way onto TV's "American Idol"|url=http://www.snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|website=Tribune|access-date=March 20, 2022|date=February 10, 2021|archive-date=January 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127045426/http://snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|url-status=live}}</ref> ბუნი წინასწარ მიიწვიეს შოუს „Hollywood Week“-ში, თუმცა მას შემდეგ, რაც საუკეთესო 24 მონაწილეს შორის მოხვდა, საკუთარი კარიერისთვის ყურადღების მისაქცევად კონკურსი ნებაყოფლობით დატოვა. ბუნის გამოსვლები „Hollywood Week“-ის ფარგლებში ტელევიზიაში არ გამოჩნდა.<ref>{{cite web |last1=Clarendon |first1=Dan |title=Benson Boone Is Missing in Action on 'American Idol' — What Happened to Him? |url=https://www.distractify.com/p/is-benson-boone-still-on-american-idol |website=Distractify |access-date=March 20, 2022 |date=April 13, 2021}}</ref><ref name="Heyn 2021">{{cite web |last1=Heyn |first1=Beth |title=Benson Boone Reveals Why He Quit 'American Idol' & Drops New Single |url=https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |website=Heavy |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=June 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616193546/https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |url-status=live }}</ref> ბუნმა TikTok-ზე თავისი ორიგინალური მუსიკის ფრაგმენტების გაზიარება დაიწყო, სადაც პირველი სინგლის გამოშვებამდე 1.7 მილიონი გამომწერი დააგროვა. მან მიიპყრო ჯგუფ Imagine Dragons-ის ლიდერის, Dan Reynolds-ის ყურადღება, რომელმაც ბუნს კონტრაქტი გაუფორმა საკუთარ ჩამწერ ლეიბლთან, Night Street Records-თან, კომპანია Warner Records-თან პარტნიორობით. მათ ეს შეთანხმება 2021 წლის 15 ოქტომბერს, ბუნის პირველი სინგლის, „Ghost Town“-ის გამოსვლასთან ერთად, ოფიციალურად გამოაცხადეს. ბუნმა ჩანაწერზე დასარტყამ ინსტრუმენტებზე, გიტარასა და ფორტეპიანოზე თავად დაუკრა, ასევე სინგლის გარეკანის დიზაინიც თავად შექმნა. მან ეს სიმღერა შეასრულა ამერიკულ სატელევიზიო გადაცემებში The Ellen DeGeneres Show, The Kelly Clarkson Show და Late Night with Seth Meyers. მოგვიანებით, სიმღერა 14 ქვეყნის მუსიკალურ ჩარტში მოხვდა, მათ შორის ამერიკის შეერთებულ შტატებში Billboard Hot 100-შიც. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] i5paftv5gqbut233j9junma68yzw3wj 5412010 5411948 2026-06-12T18:26:07Z Ruska-QR 175612 5412010 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმზ ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, in [[Monroe, Washington]], ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთანა და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> ბუნი სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==კარიერა== ბუნმა ადრეული მუსიკალური შთაგონება მიიღო მას შემდეგ, რაც [[ჯონ ბელიონი]]ს კონცერტს დაესწრო, რის შემდეგაც სიმღერისადმი სერიოზული დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა.<ref name="Mcarthur 2021">{{cite web|last1=Mcarthur|first1=Amanda|title=Everything You Wanted to Know About 'Ghost Town' Singer Benson Boone|url=https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|website=Sweety High|access-date=March 20, 2022|date=October 18, 2021|archive-date=September 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912211308/https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|url-status=live}}</ref> მეგობრის რეკომენდაციით, [[TikTok]]-ზე სიმღერის ვიდეოების გამოქვეყნება დაიწყო და 2021 წლის დასაწყისში American Idol-ის მე-19 სეზონის შესარჩევ ეტაპზე მიიღო მონაწილეობა.<ref>{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title=Local teen sings his way onto TV's "American Idol"|url=http://www.snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|website=Tribune|access-date=March 20, 2022|date=February 10, 2021|archive-date=January 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127045426/http://snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|url-status=live}}</ref> ბუნი წინასწარ მიიწვიეს შოუს „Hollywood Week“-ში, თუმცა მას შემდეგ, რაც საუკეთესო 24 მონაწილეს შორის მოხვდა, საკუთარი კარიერისთვის ყურადღების მისაქცევად კონკურსი ნებაყოფლობით დატოვა. ბუნის გამოსვლები „Hollywood Week“-ის ფარგლებში ტელევიზიაში არ გამოჩნდა.<ref>{{cite web |last1=Clarendon |first1=Dan |title=Benson Boone Is Missing in Action on 'American Idol' — What Happened to Him? |url=https://www.distractify.com/p/is-benson-boone-still-on-american-idol |website=Distractify |access-date=March 20, 2022 |date=April 13, 2021}}</ref><ref name="Heyn 2021">{{cite web |last1=Heyn |first1=Beth |title=Benson Boone Reveals Why He Quit 'American Idol' & Drops New Single |url=https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |website=Heavy |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=June 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616193546/https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |url-status=live }}</ref> [[ფაილი:Benson Boone.jpg|მინი|მარცხნივ|ბენსონ ბუნი 2022 წელს]] ბუნმა [[TikTok]]-ზე საკუთარი ორიგინალური მუსიკის ფრაგმენტების გაზიარება დაიწყო, სადაც პირველი სინგლის გამოშვებამდე 1.7 მილიონი გამომწერი დააგროვა. მიიპყრო ჯგუფ [[Imagine Dragons]]-ის ლიდერის, [[დენ რეინოლდსი]]ს ყურადღება, რომელმაც ბუნს კონტრაქტი გაუფორმა საკუთარ ჩამწერ ლეიბლთან, Night Street Records-თან, კომპანია Warner Records-თან პარტნიორობით. შეთანხმება 2021 წლის 15 ოქტომბერს, ბუნის პირველი სინგლის, „Ghost Town“-ის გამოსვლასთან ერთად, ოფიციალურად გამოაცხადეს.<ref name="Lipshutz 2021">{{cite magazine |last1=Lipshutz |first1=Jason |title=Benson Boone Signs to Night Street/Warner Records, Releases 'Ghost Town' Single: Exclusive |url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=May 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528222957/https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |url-status=live }}</ref> ბუნმა ჩანაწერზე დასარტყამ ინსტრუმენტებზე, გიტარასა და ფორტეპიანოზე თავად დაუკრა, ასევე სინგლის გარეკანის დიზაინიც თავად შექმნა.<ref>{{cite web |title=Benson Boone (Night Street/Warner) |url=https://hitsdailydouble.com/the_bside&id=330100&title=Benson-Boone-(Night-Street-Warner) |website=Hits Daily Double |access-date=March 20, 2022 |date=February 3, 2022}}</ref><ref name="Heyn 2021" /> სიმღერა შეასრულა ამერიკულ სატელევიზიო გადაცემებში „The Ellen DeGeneres Show“, „The Kelly Clarkson Show“ და „Late Night with Seth Meyers“. მოგვიანებით, სიმღერა 14 ქვეყნის მუსიკალურ ჩარტში მოხვდა, მათ შორის [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულშიც]]. <ref>{{cite web |last1=Wendowski |first1=Andrew |title=WATCH: Benson Boone Performs Debut Single "Ghost Town" On 'The Ellen Show' |url=https://musicmayhemmagazine.com/watch-benson-boone-performs-debut-single-ghost-town-on-the-ellen-show/ |website=Music Mayhem |access-date=March 20, 2022 |date=February 8, 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Highlight: Benson Boone Performs 'Ghost Town' On The Kelly Clarkson Show |url=https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |website=NBC.com |access-date=March 20, 2022 |date=December 3, 2021 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305163512/https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2021-11-13/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=November 13, 2021}}</ref> ბუნმა საკუთარი მეორე სინგლი, „Room for 2“, 2022 წლის 18 თებერვალს გამოუშვა.<ref>{{cite web|last1=Robles|first1=Jonathan|title=Rising crooner Benson Boone shares sweeping new single 'Room For 2'|url=https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|website=Variance|access-date=March 20, 2022|date=February 18, 2022|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212041342/https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|url-status=live}}</ref> მოგვიანებით რამდენიმე წარმატებული სინგლი გამოსცა, მათ შორის „In the Stars“ (2022 წლის აპრილი) და „Beautiful Things“ (2024 წლის იანვარი), რომელთაგან უკანასკნელმა პირველი ადგილი დაიკავა [[გაერთიანებული სამეფო]]ს, [[ავსტრალია|ავსტრალიის]], [[კანადა|კანადის]], [[ნორვეგია|ნორვეგიის]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[გერმანია|გერმანიის]], [[ირლანდია|ირლანდიისა]] და [[ახალი ზელანდია|ახალი ზელანდიის]] მუსიკალურ ჩარტებში.<ref>{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | title=Benson Boone celebrates first UK Number 1 single with Beautiful Things | website=[[Official Charts Company|Official Charts]] | access-date=March 24, 2024 | archive-date=March 22, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240322174520/https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | url-status=live }}</ref> „Beautiful Things“ ასევე გახდა ბუნის პირველი სიმღერა, რომელიც აშშ-ის ბილბორდის ცხელი ასეულის ხუთეულში მოხვდა და მეორე ადგილს მიაღწია.<ref>{{Cite magazine |last=Unterberger |first=Andrew |date=2024-02-14 |title=Benson Boone on the Relationship That 'Terrified' Him Into Writing Smash Hit 'Beautiful Things' |url=https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |access-date=2024-02-15 |magazine=Billboard |language=en-US |archive-date=May 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152232/https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |url-status=live }}</ref> ეს სიმღერა წინ უძღოდა ბუნის სადებიუტო სტუდიურ ალბომს „Fireworks & Rollerblades“ (2024). ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] kxiits1utpcrksukn6zw8rk4togwjse 5412028 5412010 2026-06-12T18:36:22Z Ruska-QR 175612 5412028 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმზ ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, in [[Monroe, Washington]], ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთანა და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> ბუნი სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==კარიერა== ბუნმა ადრეული მუსიკალური შთაგონება მიიღო მას შემდეგ, რაც [[ჯონ ბელიონი]]ს კონცერტს დაესწრო, რის შემდეგაც სიმღერისადმი სერიოზული დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა.<ref name="Mcarthur 2021">{{cite web|last1=Mcarthur|first1=Amanda|title=Everything You Wanted to Know About 'Ghost Town' Singer Benson Boone|url=https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|website=Sweety High|access-date=March 20, 2022|date=October 18, 2021|archive-date=September 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912211308/https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|url-status=live}}</ref> მეგობრის რეკომენდაციით, [[TikTok]]-ზე სიმღერის ვიდეოების გამოქვეყნება დაიწყო და 2021 წლის დასაწყისში American Idol-ის მე-19 სეზონის შესარჩევ ეტაპზე მიიღო მონაწილეობა.<ref>{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title=Local teen sings his way onto TV's "American Idol"|url=http://www.snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|website=Tribune|access-date=March 20, 2022|date=February 10, 2021|archive-date=January 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127045426/http://snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|url-status=live}}</ref> ბუნი წინასწარ მიიწვიეს შოუს „Hollywood Week“-ში, თუმცა მას შემდეგ, რაც საუკეთესო 24 მონაწილეს შორის მოხვდა, საკუთარი კარიერისთვის ყურადღების მისაქცევად კონკურსი ნებაყოფლობით დატოვა. ბუნის გამოსვლები „Hollywood Week“-ის ფარგლებში ტელევიზიაში არ გამოჩნდა.<ref>{{cite web |last1=Clarendon |first1=Dan |title=Benson Boone Is Missing in Action on 'American Idol' — What Happened to Him? |url=https://www.distractify.com/p/is-benson-boone-still-on-american-idol |website=Distractify |access-date=March 20, 2022 |date=April 13, 2021}}</ref><ref name="Heyn 2021">{{cite web |last1=Heyn |first1=Beth |title=Benson Boone Reveals Why He Quit 'American Idol' & Drops New Single |url=https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |website=Heavy |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=June 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616193546/https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |url-status=live }}</ref> [[ფაილი:Benson Boone.jpg|მინი|მარცხნივ|ბენსონ ბუნი 2022 წელს]] ბუნმა [[TikTok]]-ზე საკუთარი ორიგინალური მუსიკის ფრაგმენტების გაზიარება დაიწყო, სადაც პირველი სინგლის გამოშვებამდე 1.7 მილიონი გამომწერი დააგროვა. მიიპყრო ჯგუფ [[Imagine Dragons]]-ის ლიდერის, [[დენ რეინოლდსი]]ს ყურადღება, რომელმაც ბუნს კონტრაქტი გაუფორმა საკუთარ ჩამწერ ლეიბლთან, Night Street Records-თან, კომპანია Warner Records-თან პარტნიორობით. შეთანხმება 2021 წლის 15 ოქტომბერს, ბუნის პირველი სინგლის, „Ghost Town“-ის გამოსვლასთან ერთად, ოფიციალურად გამოაცხადეს.<ref name="Lipshutz 2021">{{cite magazine |last1=Lipshutz |first1=Jason |title=Benson Boone Signs to Night Street/Warner Records, Releases 'Ghost Town' Single: Exclusive |url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=May 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528222957/https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |url-status=live }}</ref> ბუნმა ჩანაწერზე დასარტყამ ინსტრუმენტებზე, გიტარასა და ფორტეპიანოზე თავად დაუკრა, ასევე სინგლის გარეკანის დიზაინიც თავად შექმნა.<ref>{{cite web |title=Benson Boone (Night Street/Warner) |url=https://hitsdailydouble.com/the_bside&id=330100&title=Benson-Boone-(Night-Street-Warner) |website=Hits Daily Double |access-date=March 20, 2022 |date=February 3, 2022}}</ref><ref name="Heyn 2021" /> სიმღერა შეასრულა ამერიკულ სატელევიზიო გადაცემებში „The Ellen DeGeneres Show“, „The Kelly Clarkson Show“ და „Late Night with Seth Meyers“. მოგვიანებით, სიმღერა 14 ქვეყნის მუსიკალურ ჩარტში მოხვდა, მათ შორის [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულშიც]]. <ref>{{cite web |last1=Wendowski |first1=Andrew |title=WATCH: Benson Boone Performs Debut Single "Ghost Town" On 'The Ellen Show' |url=https://musicmayhemmagazine.com/watch-benson-boone-performs-debut-single-ghost-town-on-the-ellen-show/ |website=Music Mayhem |access-date=March 20, 2022 |date=February 8, 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Highlight: Benson Boone Performs 'Ghost Town' On The Kelly Clarkson Show |url=https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |website=NBC.com |access-date=March 20, 2022 |date=December 3, 2021 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305163512/https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2021-11-13/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=November 13, 2021}}</ref> ბუნმა საკუთარი მეორე სინგლი, „Room for 2“, 2022 წლის 18 თებერვალს გამოუშვა.<ref>{{cite web|last1=Robles|first1=Jonathan|title=Rising crooner Benson Boone shares sweeping new single 'Room For 2'|url=https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|website=Variance|access-date=March 20, 2022|date=February 18, 2022|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212041342/https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|url-status=live}}</ref> მოგვიანებით რამდენიმე წარმატებული სინგლი გამოსცა, მათ შორის „In the Stars“ (2022 წლის აპრილი) და „Beautiful Things“ (2024 წლის იანვარი), რომელთაგან უკანასკნელმა პირველი ადგილი დაიკავა [[გაერთიანებული სამეფო]]ს, [[ავსტრალია|ავსტრალიის]], [[კანადა|კანადის]], [[ნორვეგია|ნორვეგიის]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[გერმანია|გერმანიის]], [[ირლანდია|ირლანდიისა]] და [[ახალი ზელანდია|ახალი ზელანდიის]] მუსიკალურ ჩარტებში.<ref>{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | title=Benson Boone celebrates first UK Number 1 single with Beautiful Things | website=[[Official Charts Company|Official Charts]] | access-date=March 24, 2024 | archive-date=March 22, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240322174520/https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | url-status=live }}</ref> „Beautiful Things“ ასევე გახდა ბუნის პირველი სიმღერა, რომელიც აშშ-ის ბილბორდის ცხელი ასეულის ხუთეულში მოხვდა და მეორე ადგილს მიაღწია.<ref>{{Cite magazine |last=Unterberger |first=Andrew |date=2024-02-14 |title=Benson Boone on the Relationship That 'Terrified' Him Into Writing Smash Hit 'Beautiful Things' |url=https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |access-date=2024-02-15 |magazine=Billboard |language=en-US |archive-date=May 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152232/https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |url-status=live }}</ref> ეს სიმღერა წინ უძღოდა ბუნის სადებიუტო სტუდიურ ალბომს „Fireworks & Rollerblades“ (2024). 2024 წლის მაისში [[ტეილორ სვიფტი|ტეილორ სვიფტმა]] სოციალურ მედიაში განაცხადა, რომ ბუნი იმ სამ შემსრულებელს შორის ერთ-ერთს წარმოადგენდა, რომლებიც [[ლონდონი|ლონდონში]], [[უემბლის სტადიონი|უემბლის სტადიონზე]] გამართული Eras Tour-ის კონცერტების გახსნით პროგრამაში მონაწილეობას მიიღებდნენ, ჯგუფ [[Paramore]]-თან ერთად. ბუნმა სვიფტის 23 ივნისის კონცერტზე იმღერა.<ref>{{Cite magazine|last=Wilkes|first=Emma|date=May 27, 2024|title=Taylor Swift announces extra support acts for London 'Eras' tour dates|url=https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|magazine=[[NME]]|access-date=May 27, 2024|archive-date=May 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529214817/https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|url-status=live}}</ref> ბუნმა 2025 წლის Coachella-ს ფესტივალზე ორი კონცერტი გამართა, სადაც განსაკუთრებით აღიარება მიიღო სიმღერის „Bohemian Rhapsody“ შესრულებით. პირველ კონცერტზე ბუნთან ერთად სცენაზე ჯგუფ [[Queen]]-ის გიტარისტი [[ბრაიან მეი]] გამოვიდა. ასევე, Coachella-ზე ბუნმა საკუთარი მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“ წარადგინა, რომელიც 2025 წლის 20 ივნისს გამოვიდა.<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-04-12 |title=Benson Boone Performs 'Bohemian Rhapsody' With Queen's Brian May and Announces Sophomore Album 'American Heart' at Coachella |url=https://variety.com/2025/music/news/benson-boone-bohemian-rhapsody-queen-brian-may-coachella-1236367834/ |access-date=2025-04-20 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ალბომის მხარდასაჭერად ბუნმა 2025 წლის აგვისტოდან ნოემბრამდე [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]სა და [[ევროპა]]ში „American Heart World Tour“ გამართა.<ref>{{Cite magazine|last1=Kaufman |first1=Gil |date=May 5, 2025|title=Benson Boone Announces Dates of Fall 2025 American Heart Arena Tour|url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-dates-fall-2025-american-heart-arena-tour-1235962161/ |access-date=June 19, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref><ref>{{cite web |title=American Heart Tour |url=https://www.bensonboone.com/ |website=Benson Boone Official Store |access-date=June 19, 2025 |archive-date=June 19, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250619084005/https://www.bensonboone.com/ |url-status=live }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 6xtxenomku0llpq45yhdcbuv7w2a537 5412069 5412028 2026-06-12T18:56:21Z Ruska-QR 175612 5412069 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმზ ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ American Idol-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმზ ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, in [[Monroe, Washington]], ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთანა და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> ბუნი სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==კარიერა== ბუნმა ადრეული მუსიკალური შთაგონება მიიღო მას შემდეგ, რაც [[ჯონ ბელიონი]]ს კონცერტს დაესწრო, რის შემდეგაც სიმღერისადმი სერიოზული დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა.<ref name="Mcarthur 2021">{{cite web|last1=Mcarthur|first1=Amanda|title=Everything You Wanted to Know About 'Ghost Town' Singer Benson Boone|url=https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|website=Sweety High|access-date=March 20, 2022|date=October 18, 2021|archive-date=September 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912211308/https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|url-status=live}}</ref> მეგობრის რეკომენდაციით, [[TikTok]]-ზე სიმღერის ვიდეოების გამოქვეყნება დაიწყო და 2021 წლის დასაწყისში American Idol-ის მე-19 სეზონის შესარჩევ ეტაპზე მიიღო მონაწილეობა.<ref>{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title=Local teen sings his way onto TV's "American Idol"|url=http://www.snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|website=Tribune|access-date=March 20, 2022|date=February 10, 2021|archive-date=January 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127045426/http://snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|url-status=live}}</ref> ბუნი წინასწარ მიიწვიეს შოუს „Hollywood Week“-ში, თუმცა მას შემდეგ, რაც საუკეთესო 24 მონაწილეს შორის მოხვდა, საკუთარი კარიერისთვის ყურადღების მისაქცევად კონკურსი ნებაყოფლობით დატოვა. ბუნის გამოსვლები „Hollywood Week“-ის ფარგლებში ტელევიზიაში არ გამოჩნდა.<ref>{{cite web |last1=Clarendon |first1=Dan |title=Benson Boone Is Missing in Action on 'American Idol' — What Happened to Him? |url=https://www.distractify.com/p/is-benson-boone-still-on-american-idol |website=Distractify |access-date=March 20, 2022 |date=April 13, 2021}}</ref><ref name="Heyn 2021">{{cite web |last1=Heyn |first1=Beth |title=Benson Boone Reveals Why He Quit 'American Idol' & Drops New Single |url=https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |website=Heavy |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=June 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616193546/https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |url-status=live }}</ref> [[ფაილი:Benson Boone.jpg|მინი|მარცხნივ|ბენსონ ბუნი 2022 წელს]] ბუნმა [[TikTok]]-ზე საკუთარი ორიგინალური მუსიკის ფრაგმენტების გაზიარება დაიწყო, სადაც პირველი სინგლის გამოშვებამდე 1.7 მილიონი გამომწერი დააგროვა. მიიპყრო ჯგუფ [[Imagine Dragons]]-ის ლიდერის, [[დენ რეინოლდსი]]ს ყურადღება, რომელმაც ბუნს კონტრაქტი გაუფორმა საკუთარ ჩამწერ ლეიბლთან, Night Street Records-თან, კომპანია Warner Records-თან პარტნიორობით. შეთანხმება 2021 წლის 15 ოქტომბერს, ბუნის პირველი სინგლის, „Ghost Town“-ის გამოსვლასთან ერთად, ოფიციალურად გამოაცხადეს.<ref name="Lipshutz 2021">{{cite magazine |last1=Lipshutz |first1=Jason |title=Benson Boone Signs to Night Street/Warner Records, Releases 'Ghost Town' Single: Exclusive |url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=May 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528222957/https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |url-status=live }}</ref> ბუნმა ჩანაწერზე დასარტყამ ინსტრუმენტებზე, გიტარასა და ფორტეპიანოზე თავად დაუკრა, ასევე სინგლის გარეკანის დიზაინიც თავად შექმნა.<ref>{{cite web |title=Benson Boone (Night Street/Warner) |url=https://hitsdailydouble.com/the_bside&id=330100&title=Benson-Boone-(Night-Street-Warner) |website=Hits Daily Double |access-date=March 20, 2022 |date=February 3, 2022}}</ref><ref name="Heyn 2021" /> სიმღერა შეასრულა ამერიკულ სატელევიზიო გადაცემებში „The Ellen DeGeneres Show“, „The Kelly Clarkson Show“ და „Late Night with Seth Meyers“. მოგვიანებით, სიმღერა 14 ქვეყნის მუსიკალურ ჩარტში მოხვდა, მათ შორის [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულშიც]]. <ref>{{cite web |last1=Wendowski |first1=Andrew |title=WATCH: Benson Boone Performs Debut Single "Ghost Town" On 'The Ellen Show' |url=https://musicmayhemmagazine.com/watch-benson-boone-performs-debut-single-ghost-town-on-the-ellen-show/ |website=Music Mayhem |access-date=March 20, 2022 |date=February 8, 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Highlight: Benson Boone Performs 'Ghost Town' On The Kelly Clarkson Show |url=https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |website=NBC.com |access-date=March 20, 2022 |date=December 3, 2021 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305163512/https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2021-11-13/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=November 13, 2021}}</ref> ბუნმა საკუთარი მეორე სინგლი, „Room for 2“, 2022 წლის 18 თებერვალს გამოუშვა.<ref>{{cite web|last1=Robles|first1=Jonathan|title=Rising crooner Benson Boone shares sweeping new single 'Room For 2'|url=https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|website=Variance|access-date=March 20, 2022|date=February 18, 2022|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212041342/https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|url-status=live}}</ref> მოგვიანებით რამდენიმე წარმატებული სინგლი გამოსცა, მათ შორის „In the Stars“ (2022 წლის აპრილი) და „Beautiful Things“ (2024 წლის იანვარი), რომელთაგან უკანასკნელმა პირველი ადგილი დაიკავა [[გაერთიანებული სამეფო]]ს, [[ავსტრალია|ავსტრალიის]], [[კანადა|კანადის]], [[ნორვეგია|ნორვეგიის]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[გერმანია|გერმანიის]], [[ირლანდია|ირლანდიისა]] და [[ახალი ზელანდია|ახალი ზელანდიის]] მუსიკალურ ჩარტებში.<ref>{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | title=Benson Boone celebrates first UK Number 1 single with Beautiful Things | website=[[Official Charts Company|Official Charts]] | access-date=March 24, 2024 | archive-date=March 22, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240322174520/https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | url-status=live }}</ref> „Beautiful Things“ ასევე გახდა ბუნის პირველი სიმღერა, რომელიც აშშ-ის ბილბორდის ცხელი ასეულის ხუთეულში მოხვდა და მეორე ადგილს მიაღწია.<ref>{{Cite magazine |last=Unterberger |first=Andrew |date=2024-02-14 |title=Benson Boone on the Relationship That 'Terrified' Him Into Writing Smash Hit 'Beautiful Things' |url=https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |access-date=2024-02-15 |magazine=Billboard |language=en-US |archive-date=May 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152232/https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |url-status=live }}</ref> ეს სიმღერა წინ უძღოდა ბუნის სადებიუტო სტუდიურ ალბომს „Fireworks & Rollerblades“ (2024). 2024 წლის მაისში [[ტეილორ სვიფტი|ტეილორ სვიფტმა]] სოციალურ მედიაში განაცხადა, რომ ბუნი იმ სამ შემსრულებელს შორის ერთ-ერთს წარმოადგენდა, რომლებიც [[ლონდონი|ლონდონში]], [[უემბლის სტადიონი|უემბლის სტადიონზე]] გამართული Eras Tour-ის კონცერტების გახსნით პროგრამაში მონაწილეობას მიიღებდნენ, ჯგუფ [[Paramore]]-თან ერთად. ბუნმა სვიფტის 23 ივნისის კონცერტზე იმღერა.<ref>{{Cite magazine|last=Wilkes|first=Emma|date=May 27, 2024|title=Taylor Swift announces extra support acts for London 'Eras' tour dates|url=https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|magazine=[[NME]]|access-date=May 27, 2024|archive-date=May 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529214817/https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|url-status=live}}</ref> ბუნმა 2025 წლის Coachella-ს ფესტივალზე ორი კონცერტი გამართა, სადაც განსაკუთრებით აღიარება მიიღო სიმღერის „Bohemian Rhapsody“ შესრულებით. პირველ კონცერტზე ბუნთან ერთად სცენაზე ჯგუფ [[Queen]]-ის გიტარისტი [[ბრაიან მეი]] გამოვიდა. ასევე, Coachella-ზე ბუნმა საკუთარი მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“ წარადგინა, რომელიც 2025 წლის 20 ივნისს გამოვიდა.<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-04-12 |title=Benson Boone Performs 'Bohemian Rhapsody' With Queen's Brian May and Announces Sophomore Album 'American Heart' at Coachella |url=https://variety.com/2025/music/news/benson-boone-bohemian-rhapsody-queen-brian-may-coachella-1236367834/ |access-date=2025-04-20 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ალბომის მხარდასაჭერად ბუნმა 2025 წლის აგვისტოდან ნოემბრამდე [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]სა და [[ევროპა]]ში „American Heart World Tour“ გამართა.<ref>{{Cite magazine|last1=Kaufman |first1=Gil |date=May 5, 2025|title=Benson Boone Announces Dates of Fall 2025 American Heart Arena Tour|url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-dates-fall-2025-american-heart-arena-tour-1235962161/ |access-date=June 19, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref><ref>{{cite web |title=American Heart Tour |url=https://www.bensonboone.com/ |website=Benson Boone Official Store |access-date=June 19, 2025 |archive-date=June 19, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250619084005/https://www.bensonboone.com/ |url-status=live }}</ref> ==შემოქმედება== ბუნის მუსიკალური ჟანრები აღწერილია, როგორც [[პოპი]] და [[პოპ-როკი]].<ref>{{Cite web |title=Benson Boone Songs, Albums, Reviews, Bio & Mor... |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |access-date=2026-04-16 |website=AllMusic |language=en}}</ref> and [[pop rock]].<ref>{{Cite web |title=Get To Know Benson Boone, The "Beautiful Things" Singer & Rising Pop-Rock Sensation {{!}} GRAMMY.com |url=https://grammy.com/news/benson-boone-beautiful-things-singer-bio-tour-american-idol |access-date=2026-04-16 |website=grammy.com}}</ref> მუსიკალურ შთაგონებად ასახელებს [[ადელი|ადელს]], [[სტივი უანდერი|სტივი უანდერს]], [[Queen]]-ს, [[ფრედი მერკური]]ს, [[ბილი ჯოელი|ბილი ჯოელს]], [[სემ სმიტს]],<ref>{{Cite web |last=ZM |title=Benson Boone on his musical inspirations |url=https://www.zmonline.com/the-latest/benson-boone-on-his-musical-inspirations/ |access-date=2026-04-16 |website=ZM |language=en}}</ref> [[ბრიუს სპრინგსტინი|ბრიუს სპრინგსტინს]],<ref>{{Cite web |date=2025-06-20 |title=Benson Boone's Favorite Hobby Proves He's a Thrill Seeker On and Off the Stage |url=https://www.biography.com/musicians/a65125049/benson-boone |access-date=2026-04-16 |website=Biography |language=en-US}}</ref> [[ელვის პრესლი]]ს,<ref>{{Cite web |title=Benson Boone is on the rise {{!}} Interview |url=https://www.thelineofbestfit.com/features/benson-boone-on-the-rise |access-date=2026-04-16 |website=The Line of Best Fit |language=en-US}}</ref> [[ელტონ ჯონი|ელტონ ჯონს]] და [[ჯონ ბელიონს]].<ref>{{Cite web |title=Benson Boone |url=https://www.revamp-magazine.co.uk/benson-boone |access-date=2026-04-16 |website=REVAMP MAGAZINE |language=en}}</ref> ბუნი ხშირად ადარებდა მერკურის საკუთარ თავს ფართო ვოკალური დიაპაზონის, თეატრალური მუსიკალური სტილისა და სცენაზე გამოსვლის გამო.<ref>{{Cite web |date=2025-03-19 |title=Why Are People Comparing Benson Boone to Freddie Mercury? - Bell & Field Music |url=https://www.bellandfieldmusic.com/why-are-people-comparing-benson-boone-to-freddie-mercury/ |access-date=2026-04-16 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Benson Boone channels Freddie Mercury at Coachella 2025 for 'Bohemian Rhapsody' cover with Queen's Brian May |url=https://uk.news.yahoo.com/benson-boone-channels-freddie-mercury-153200272.html |access-date=2026-04-16 |website=Yahoo News |language=en-GB}}</ref> ბუნმა შედარებები „კომპლიმენტად“ მოიხსენია, თუმცა აღნიშნა, რომ „არ ცდილობს იყოს ვინმე სხვა, გარდა საკუთარი თავისა“.<ref>{{Cite web |title=Benson Boone Responds to Freddie Mercury Comparisons After Coachella Set |url=https://www.tmz.com/watch/benson-boone-coachella-04-16-2025/ |access-date=2026-04-17 |website=TMZ |language=en}}</ref> ბენსონს [[ტენორი|ტენორული]] ვოკალური დიაპაზონის მქონედ აღწერენ.<ref>{{Cite web |last=Gray |first=Conan |date=2026-01-07 |title=Benson Boone Vocal Range: Voice Type Benson Boone Vocal Range: Voice Type, Functional Range & Song Evidence |url=https://vocalrangecalculator.com/benson-boone-vocal-range/ |access-date=2026-04-17 |website=Vocal Range Calculator |language=en-US}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== მიუხედავად იმისა, რომ ბუნი [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია]]ში გაიზარდა, მომღერალი აღარაა ეკლესიის წევრი. ბუნი კვლავ მიჰყვება ეკლესიის ზოგიერთ ღირებულებას, როგორიცაა [[ნარკოტიკი|ნარკოტიკებისა]] და [[ალკოჰოლი]]ს მოხმარებისგან თავის შეკავება, მაგრამ პირადი უპირატესობის გამო და არა რელიგიის გამო.<ref>{{Cite web |last=Hume |first=Ashley |date=2025-03-13 |title=Pop star left Mormon church, explains why he refuses to try drugs and alcohol |url=https://www.foxnews.com/entertainment/pop-star-left-mormon-church-explains-why-he-refuses-try-drugs-alcohol |access-date=2025-03-20 |publisher=[[Fox News]] |language=en-US}}</ref> 2023 წლის მონაცემებით, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ცხოვრობს.<ref>{{Cite web |last=Boone |first=Benson |date=2023-09-08 |title=Benson Boone on Instagram: "New house. New album." Now Benson tours the world |url=https://www.instagram.com/bensonboone/p/Cw8wEIcPbmJ/#:~:text=New%20house.,Los%20Angeles,%20California |access-date=2025-03-20 |website=[[Instagram]]}}</ref> 2024 წლიდან 2025 წლამდე ხვდებოდა მოდელს, მსახიობსა და გავლენიან ადამიანს მეგი თურმონს.<ref>{{cite web | last=Chinman | first=Luke | title=Maggie Thurmon Opens Up About Feeling 'Sad' and 'Overthinking' Following Rumored Benson Boone Breakup | website=People.com | date=September 30, 2025 | url=https://people.com/maggie-thurmon-opens-up-about-feeling-sad-amid-rumored-benson-boone-breakup-11821507 | access-date=November 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web | last=Olson | first=Samantha | title=Maggie Thurmon Seemingly Confirms Benson Boone Breakup | website=Cosmopolitan | date=September 30, 2025 | url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/a68137418/maggie-thurmon-benson-boone-breakup-cryptic-instagram/ | access-date=November 17, 2025}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] pluulqyfbru4uuy5bqnl362qxfq96zb 5412086 5412069 2026-06-12T19:09:15Z Ruska-QR 175612 5412086 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმს ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ „American Idol“-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმს ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთან და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==კარიერა== ბუნმა ადრეული მუსიკალური შთაგონება მიიღო მას შემდეგ, რაც [[ჯონ ბელიონი]]ს კონცერტს დაესწრო, რის შედეგადაც სიმღერისადმი სერიოზული დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა.<ref name="Mcarthur 2021">{{cite web|last1=Mcarthur|first1=Amanda|title=Everything You Wanted to Know About 'Ghost Town' Singer Benson Boone|url=https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|website=Sweety High|access-date=March 20, 2022|date=October 18, 2021|archive-date=September 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912211308/https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|url-status=live}}</ref> მეგობრის რეკომენდაციით, [[TikTok]]-ზე სიმღერის ვიდეოების გამოქვეყნება დაიწყო და 2021 წლის დასაწყისში American Idol-ის მე-19 სეზონის შესარჩევ ეტაპზე მიიღო მონაწილეობა.<ref>{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title=Local teen sings his way onto TV's "American Idol"|url=http://www.snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|website=Tribune|access-date=March 20, 2022|date=February 10, 2021|archive-date=January 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127045426/http://snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|url-status=live}}</ref> ბუნი წინასწარ მიიწვიეს შოუს „Hollywood Week“-ში, თუმცა მას შემდეგ, რაც საუკეთესო 24 მონაწილეს შორის მოხვდა, საკუთარი კარიერისთვის ყურადღების მისაქცევად კონკურსი ნებაყოფლობით დატოვა. ბუნის გამოსვლები „Hollywood Week“-ის ფარგლებში ტელევიზიაში არ გამოჩნდა.<ref>{{cite web |last1=Clarendon |first1=Dan |title=Benson Boone Is Missing in Action on 'American Idol' — What Happened to Him? |url=https://www.distractify.com/p/is-benson-boone-still-on-american-idol |website=Distractify |access-date=March 20, 2022 |date=April 13, 2021}}</ref><ref name="Heyn 2021">{{cite web |last1=Heyn |first1=Beth |title=Benson Boone Reveals Why He Quit 'American Idol' & Drops New Single |url=https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |website=Heavy |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=June 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616193546/https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |url-status=live }}</ref> [[ფაილი:Benson Boone.jpg|მინი|მარცხნივ|ბენსონ ბუნი 2022 წელს]] ბუნმა [[TikTok]]-ზე საკუთარი ორიგინალური მუსიკის ფრაგმენტების გაზიარება დაიწყო, სადაც პირველი სინგლის გამოშვებამდე 1.7 მილიონი გამომწერი დააგროვა. მიიპყრო ჯგუფ [[Imagine Dragons]]-ის ლიდერის, [[დენ რეინოლდსი]]ს ყურადღება, რომელმაც ბუნს კონტრაქტი გაუფორმა საკუთარ ჩამწერ ლეიბლთან, „Night Street Records“-თან, კომპანია „Warner Records“-თან პარტნიორობით. შეთანხმება 2021 წლის 15 ოქტომბერს, ბუნის პირველი სინგლის, „Ghost Town“-ის გამოსვლასთან ერთად, ოფიციალურად გამოაცხადეს.<ref name="Lipshutz 2021">{{cite magazine |last1=Lipshutz |first1=Jason |title=Benson Boone Signs to Night Street/Warner Records, Releases 'Ghost Town' Single: Exclusive |url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=May 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528222957/https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |url-status=live }}</ref> ბუნმა ჩანაწერზე დასარტყამ ინსტრუმენტებზე, გიტარასა და ფორტეპიანოზე თავად დაუკრა, ასევე სინგლის გარეკანის დიზაინიც თავად შექმნა.<ref>{{cite web |title=Benson Boone (Night Street/Warner) |url=https://hitsdailydouble.com/the_bside&id=330100&title=Benson-Boone-(Night-Street-Warner) |website=Hits Daily Double |access-date=March 20, 2022 |date=February 3, 2022}}</ref><ref name="Heyn 2021" /> სიმღერა შეასრულა ამერიკულ სატელევიზიო გადაცემებში „The Ellen DeGeneres Show“, „The Kelly Clarkson Show“ და „Late Night with Seth Meyers“. მოგვიანებით, სიმღერა 14 ქვეყნის მუსიკალურ ჩარტში მოხვდა, მათ შორის [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულშიც]]. <ref>{{cite web |last1=Wendowski |first1=Andrew |title=WATCH: Benson Boone Performs Debut Single "Ghost Town" On 'The Ellen Show' |url=https://musicmayhemmagazine.com/watch-benson-boone-performs-debut-single-ghost-town-on-the-ellen-show/ |website=Music Mayhem |access-date=March 20, 2022 |date=February 8, 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Highlight: Benson Boone Performs 'Ghost Town' On The Kelly Clarkson Show |url=https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |website=NBC.com |access-date=March 20, 2022 |date=December 3, 2021 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305163512/https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2021-11-13/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=November 13, 2021}}</ref> ბუნმა საკუთარი მეორე სინგლი, „Room for 2“, 2022 წლის 18 თებერვალს გამოუშვა.<ref>{{cite web|last1=Robles|first1=Jonathan|title=Rising crooner Benson Boone shares sweeping new single 'Room For 2'|url=https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|website=Variance|access-date=March 20, 2022|date=February 18, 2022|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212041342/https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|url-status=live}}</ref> მოგვიანებით რამდენიმე წარმატებული სინგლი გამოსცა, მათ შორის „In the Stars“ (2022 წლის აპრილი) და „Beautiful Things“ (2024 წლის იანვარი), რომელთაგან უკანასკნელმა პირველი ადგილი დაიკავა [[გაერთიანებული სამეფო]]ს, [[ავსტრალია|ავსტრალიის]], [[კანადა|კანადის]], [[ნორვეგია|ნორვეგიის]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[გერმანია|გერმანიის]], [[ირლანდია|ირლანდიისა]] და [[ახალი ზელანდია|ახალი ზელანდიის]] მუსიკალურ ჩარტებში.<ref>{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | title=Benson Boone celebrates first UK Number 1 single with Beautiful Things | website=[[Official Charts Company|Official Charts]] | access-date=March 24, 2024 | archive-date=March 22, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240322174520/https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | url-status=live }}</ref> „Beautiful Things“ ასევე გახდა ბუნის პირველი სიმღერა, რომელიც აშშ-ის ბილბორდის ცხელი ასეულის ხუთეულში მოხვდა და მეორე ადგილს მიაღწია.<ref>{{Cite magazine |last=Unterberger |first=Andrew |date=2024-02-14 |title=Benson Boone on the Relationship That 'Terrified' Him Into Writing Smash Hit 'Beautiful Things' |url=https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |access-date=2024-02-15 |magazine=Billboard |language=en-US |archive-date=May 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152232/https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |url-status=live }}</ref> სიმღერა წინ უძღოდა ბუნის სადებიუტო სტუდიურ ალბომს „Fireworks & Rollerblades“ (2024). 2024 წლის მაისში [[ტეილორ სვიფტი|ტეილორ სვიფტმა]] სოციალურ მედიაში განაცხადა, რომ ბუნი სამ შემსრულებელს შორის ერთ-ერთს წარმოადგენდა, რომლებიც [[ლონდონი|ლონდონში]], [[უემბლის სტადიონი|უემბლის სტადიონზე]] გამართული Eras Tour-ის კონცერტების გახსნით პროგრამაში მონაწილეობას მიიღებდნენ, ჯგუფ [[Paramore]]-თან ერთად. ბუნმა სვიფტის 23 ივნისის კონცერტზე იმღერა.<ref>{{Cite magazine|last=Wilkes|first=Emma|date=May 27, 2024|title=Taylor Swift announces extra support acts for London 'Eras' tour dates|url=https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|magazine=[[NME]]|access-date=May 27, 2024|archive-date=May 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529214817/https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|url-status=live}}</ref> ბუნმა 2025 წლის Coachella-ს ფესტივალზე ორი კონცერტი გამართა, სადაც განსაკუთრებით აღიარება მიიღო სიმღერის „Bohemian Rhapsody“ შესრულებით. პირველ კონცერტზე ბუნთან ერთად სცენაზე ჯგუფ „[[Queen]]“-ის გიტარისტი [[ბრაიან მეი]] გამოვიდა. ასევე, Coachella-ზე ბუნმა საკუთარი მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“ წარადგინა, რომელიც 2025 წლის 20 ივნისს გამოვიდა.<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-04-12 |title=Benson Boone Performs 'Bohemian Rhapsody' With Queen's Brian May and Announces Sophomore Album 'American Heart' at Coachella |url=https://variety.com/2025/music/news/benson-boone-bohemian-rhapsody-queen-brian-may-coachella-1236367834/ |access-date=2025-04-20 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ალბომის მხარდასაჭერად ბუნმა 2025 წლის აგვისტოდან ნოემბრამდე [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]სა და [[ევროპა]]ში „American Heart World Tour“ გამართა.<ref>{{Cite magazine|last1=Kaufman |first1=Gil |date=May 5, 2025|title=Benson Boone Announces Dates of Fall 2025 American Heart Arena Tour|url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-dates-fall-2025-american-heart-arena-tour-1235962161/ |access-date=June 19, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref><ref>{{cite web |title=American Heart Tour |url=https://www.bensonboone.com/ |website=Benson Boone Official Store |access-date=June 19, 2025 |archive-date=June 19, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250619084005/https://www.bensonboone.com/ |url-status=live }}</ref> ==შემოქმედება== ბუნის მუსიკალური ჟანრები აღწერილია, როგორც [[პოპი]] <ref>{{Cite web |title=Benson Boone Songs, Albums, Reviews, Bio & Mor... |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |access-date=2026-04-16 |website=AllMusic |language=en}}</ref> და [[პოპ-როკი]].<ref>{{Cite web |title=Get To Know Benson Boone, The "Beautiful Things" Singer & Rising Pop-Rock Sensation {{!}} GRAMMY.com |url=https://grammy.com/news/benson-boone-beautiful-things-singer-bio-tour-american-idol |access-date=2026-04-16 |website=grammy.com}}</ref> მუსიკალურ შთაგონებად ასახელებს [[ადელი|ადელს]], [[სტივი უანდერი|სტივი უანდერს]], [[Queen]]-ს, [[ფრედი მერკური]]ს, [[ბილი ჯოელი|ბილი ჯოელს]], [[სემ სმიტს]],<ref>{{Cite web |last=ZM |title=Benson Boone on his musical inspirations |url=https://www.zmonline.com/the-latest/benson-boone-on-his-musical-inspirations/ |access-date=2026-04-16 |website=ZM |language=en}}</ref> [[ბრიუს სპრინგსტინი|ბრიუს სპრინგსტინს]],<ref>{{Cite web |date=2025-06-20 |title=Benson Boone's Favorite Hobby Proves He's a Thrill Seeker On and Off the Stage |url=https://www.biography.com/musicians/a65125049/benson-boone |access-date=2026-04-16 |website=Biography |language=en-US}}</ref> [[ელვის პრესლი]]ს,<ref>{{Cite web |title=Benson Boone is on the rise {{!}} Interview |url=https://www.thelineofbestfit.com/features/benson-boone-on-the-rise |access-date=2026-04-16 |website=The Line of Best Fit |language=en-US}}</ref> [[ელტონ ჯონი|ელტონ ჯონს]] და [[ჯონ ბელიონს]].<ref>{{Cite web |title=Benson Boone |url=https://www.revamp-magazine.co.uk/benson-boone |access-date=2026-04-16 |website=REVAMP MAGAZINE |language=en}}</ref> ბუნი ხშირად ადარებდა მერკურის საკუთარ თავს ფართო ვოკალური დიაპაზონის, თეატრალური მუსიკალური სტილისა და სცენაზე გამოსვლის გამო.<ref>{{Cite web |date=2025-03-19 |title=Why Are People Comparing Benson Boone to Freddie Mercury? - Bell & Field Music |url=https://www.bellandfieldmusic.com/why-are-people-comparing-benson-boone-to-freddie-mercury/ |access-date=2026-04-16 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Benson Boone channels Freddie Mercury at Coachella 2025 for 'Bohemian Rhapsody' cover with Queen's Brian May |url=https://uk.news.yahoo.com/benson-boone-channels-freddie-mercury-153200272.html |access-date=2026-04-16 |website=Yahoo News |language=en-GB}}</ref> ბუნმა შედარებები „კომპლიმენტად“ მოიხსენია, თუმცა აღნიშნა, რომ „არ ცდილობს იყოს ვინმე სხვა, გარდა საკუთარი თავისა“.<ref>{{Cite web |title=Benson Boone Responds to Freddie Mercury Comparisons After Coachella Set |url=https://www.tmz.com/watch/benson-boone-coachella-04-16-2025/ |access-date=2026-04-17 |website=TMZ |language=en}}</ref> ბენსონს [[ტენორი|ტენორული]] ვოკალური დიაპაზონის მქონედ აღწერენ.<ref>{{Cite web |last=Gray |first=Conan |date=2026-01-07 |title=Benson Boone Vocal Range: Voice Type Benson Boone Vocal Range: Voice Type, Functional Range & Song Evidence |url=https://vocalrangecalculator.com/benson-boone-vocal-range/ |access-date=2026-04-17 |website=Vocal Range Calculator |language=en-US}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== მიუხედავად იმისა, რომ ბუნი [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია]]ში გაიზარდა, მომღერალი აღარაა ეკლესიის წევრი. ბუნი კვლავ მიჰყვება ეკლესიის ზოგიერთ ღირებულებას, როგორიცაა [[ნარკოტიკი|ნარკოტიკებისა]] და [[ალკოჰოლი]]ს მოხმარებისგან თავის შეკავება, მაგრამ პირადი უპირატესობის გამო და არა რელიგიის.<ref>{{Cite web |last=Hume |first=Ashley |date=2025-03-13 |title=Pop star left Mormon church, explains why he refuses to try drugs and alcohol |url=https://www.foxnews.com/entertainment/pop-star-left-mormon-church-explains-why-he-refuses-try-drugs-alcohol |access-date=2025-03-20 |publisher=[[Fox News]] |language=en-US}}</ref> 2023 წლის მონაცემებით, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ცხოვრობს.<ref>{{Cite web |last=Boone |first=Benson |date=2023-09-08 |title=Benson Boone on Instagram: "New house. New album." Now Benson tours the world |url=https://www.instagram.com/bensonboone/p/Cw8wEIcPbmJ/#:~:text=New%20house.,Los%20Angeles,%20California |access-date=2025-03-20 |website=[[Instagram]]}}</ref> 2024 წლიდან 2025 წლამდე ხვდებოდა მოდელს, მსახიობსა და გავლენიან ადამიანს მეგი თურმონს.<ref>{{cite web | last=Chinman | first=Luke | title=Maggie Thurmon Opens Up About Feeling 'Sad' and 'Overthinking' Following Rumored Benson Boone Breakup | website=People.com | date=September 30, 2025 | url=https://people.com/maggie-thurmon-opens-up-about-feeling-sad-amid-rumored-benson-boone-breakup-11821507 | access-date=November 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web | last=Olson | first=Samantha | title=Maggie Thurmon Seemingly Confirms Benson Boone Breakup | website=Cosmopolitan | date=September 30, 2025 | url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/a68137418/maggie-thurmon-benson-boone-breakup-cryptic-instagram/ | access-date=November 17, 2025}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბენსონ ბუნი}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] hjhu6vf2m4gecg4rnrbcsw3kmymxfbu 5412089 5412086 2026-06-12T19:10:41Z Ruska-QR 175612 5412089 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = ბენსონ ბუნი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = Benson Boone Press Copy Warner Records (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = ბუნი 2024 წელს |ნამდვილისახელი = ბენსონ ჯეიმს ბუნი |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2002|06|25}} |დაბადების ადგილი = [[მონრო]], [[ვაშინგტონი]], [[ა.შ.შ]] |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • ფორტეპიანო • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = [[პოპ-მუსიკა]]<ref>{{cite web |last=Unterberger |first=Andrew |title=Benson Boone |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |website=AllMusic |publisher=Netaktion LLC |access-date=16 April 2025}}</ref> • [[პოპ-როკი]] |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = Warner • Night Street |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{URL|bensonboone.com}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = | ხელმოწერა = American singer Benson Boone autograph.svg }} '''ბენსონ ჯეიმს ბუნი'''(დ. [[25 ივნისი]], [[2002]]) — [[ამერიკელი]] [[ვოკალისტი|მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. მუსიკალური კარიერა 2021 წლის დასაწყისში, სატელევიზიო შოუ „American Idol“-ში ხანმოკლე მონაწილეობით დაიწყო, თუმცა მოგვიანებით საკუთარი სურვილით დატოვა კონკურსი. პოპულარობა [[TikTok]]-ზე მოიპოვა, რის შემდეგაც კონტრაქტი გააფორმა [[დენ რეინოლდსი]]ს ჩამწერ ლეიბლ „Night Street Records“-თან და გამოუშვა სინგლები „Ghost Town“ (2021) და „In the Stars“ (2022). ბუნმა 2024 წელს გამოუშვა სადებიუტო სტუდიური ალბომი „Fireworks & Rollerblades“, რომელმაც ამერიკული [[ბილბორდ 200]]-ის ჩარტში მეექვსე ადგილი დაიკავა. ალბომს წინ უძღოდა სინგლი „Beautiful Things“, რომელმაც საერთაშორისო მასშტაბით არაერთ ჩარტში, მათ შორის [[Billboard Global 200]]-ში, პირველი ადგილი დაიკავა და [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულში]] მეორე ადგილს მიაღწია. 2025 წელს ბუნმა გამოუშვა მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“, რომელსაც წინ უძღოდა რამდენიმე სინგლი, მათ შორის „Mystical Magical“. ==ადრეული ცხოვრება და განათლება== ბენსონ ჯეიმს ბუნი<ref>{{Cite web |title=ACE Repertory |url=https://www.ascap.com/ace/#/ace/writer/1130467197/BOONE%20BENSON%20JAMES |access-date=August 5, 2025 |website=[[ASCAP]]}}</ref> დაიბადა 2002 წლის 25 ივნისს, ქალაქ [[მონრო]]ში, [[ვაშინგტონის შტატი|ვაშინგტონის შტატში]], კერისა და ნეიტ ბუნების ოჯახში.<ref name=":0">{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title= Local teen sings his way onto TV's "American Idol" |url= https://www.snoho.com/news/2021/feb/10/local-teen-sings-his-way-onto-tvs-american-idol/ |website=Snohomish Tribune |access-date=November 9, 2024|date=February 10, 2021}}</ref> ბუნი ოთხ დასთან — კეილისთან, ნატალისთან, ემასთან და კლერთან ერთად გაიზარდა.<ref name="Karlinsky 2021">{{cite web|last1=Karlinsky|first1=Malia|title=Benson Boone from Monroe, WA sings his way onto 'American Idol' premiere|url=https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|website=Komo News|access-date=March 20, 2022|date=February 11, 2021|archive-date=February 12, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212002713/https://komonews.com/news/entertainment/benson-boone-america-idol-katy-perry-abc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Boone|first1=Kerry|title= Kerry Boone is fundraising for Take The Next Step|url= https://www.justgiving.com/fundraising/boonebread2019|website= JustGiving|access-date=January 4, 2025|date=December 3, 2019}}</ref><ref>{{cite web|last1=Fynn|first1=Jessica|title=Benson Boone|url=https://boysbygirls.co.uk/conversations/benson-boone |website=Boys By Girls |access-date=March 20, 2022|date=January 24, 2022}}</ref> სწავლობდა მონროს საშუალო სკოლაში და სკოლის მყვინთავთა კონკურენტული გუნდისა და ჩოგბურთის გუნდის წევრს წარმოადგენდა.<ref name="Brown 2021">{{cite web |last1=Brown |first1=Andrea |title=Twist: 'American Idol' heartthrob from Monroe not on the show |url=https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |work=The Everett Herald |access-date=March 20, 2022 |date=March 24, 2004 |archive-date=January 27, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127021726/https://www.heraldnet.com/news/twist-american-idol-heartthrob-from-monroe-not-on-the-show/ |url-status=live }}</ref> სკოლა 2020 წელს დაამთავრა.<ref name=":0" /> ბუნი მცირე ხნით სწავლობდა [[აიდაჰო]]ს „Brigham Young“-ის უნივერსიტეტში, კერძო კოლეჯში, რომელიც მდებარეობს ქალაქ [[რექსბურგი|რექსბურგში]], აიდაჰოს შტატში, ეკუთვნის და იმართება [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია|უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესიის]] მიერ. ბუნმა ერთი სემესტრი ისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა შეაჩერა, რათა მუსიკაზე კონცენტრირებულიყო.<ref>{{Cite web |last=Brown |first=Keith L. |date=2021-04-01 |title=Why is Benson Boone No Longer on "American Idol"? |url=https://latterdaysaintmusicians.com/music-news/why-is-benson-boone-no-longer-on-american-idol |access-date=2024-11-13 |website=Latter-day Saint Musicians |language=en-US}}</ref> ბუნმა მუსიკალური ნიჭი მაშინ აღმოაჩინა, როდესაც საშუალო სკოლის მესამე კურსზე მეგობარმა სთხოვა, სკოლის მუსიკალურ კონკურსზე (battle of the bands) [[ფორტეპიანო]]ზე დაეკრა და ემღერა. მანამდე ბენსონს, როგორც ვოკალისტს, არანაირი გამოცდილება არ ჰქონდა.<ref name="Brown 2021" /><ref name="Levine 2021">{{cite web|last1=Levine|first1=Daniel|title='American Idol': Where Is Benson Boone|url=https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|website=Popculture|access-date=March 20, 2022|date=March 28, 2021|archive-date=September 6, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240906200740/https://popculture.com/reality-tv/news/is-benson-boone-still-on-american-idol/|url-status=live}}</ref> ==კარიერა== ბუნმა ადრეული მუსიკალური შთაგონება მიიღო მას შემდეგ, რაც [[ჯონ ბელიონი]]ს კონცერტს დაესწრო, რის შედეგადაც სიმღერისადმი სერიოზული დამოკიდებულება ჩამოუყალიბდა.<ref name="Mcarthur 2021">{{cite web|last1=Mcarthur|first1=Amanda|title=Everything You Wanted to Know About 'Ghost Town' Singer Benson Boone|url=https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|website=Sweety High|access-date=March 20, 2022|date=October 18, 2021|archive-date=September 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912211308/https://www.sweetyhigh.com/read/benson-boone-american-idol-ghost-town-mcm-101821|url-status=live}}</ref> მეგობრის რეკომენდაციით, [[TikTok]]-ზე სიმღერის ვიდეოების გამოქვეყნება დაიწყო და 2021 წლის დასაწყისში American Idol-ის მე-19 სეზონის შესარჩევ ეტაპზე მიიღო მონაწილეობა.<ref>{{cite web|last1=Berg|first1=Jake|title=Local teen sings his way onto TV's "American Idol"|url=http://www.snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|website=Tribune|access-date=March 20, 2022|date=February 10, 2021|archive-date=January 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127045426/http://snoho.com/html/stories_2021/02102021_benson_boone_monroe_high_american_idol.html|url-status=live}}</ref> ბუნი წინასწარ მიიწვიეს შოუს „Hollywood Week“-ში, თუმცა მას შემდეგ, რაც საუკეთესო 24 მონაწილეს შორის მოხვდა, საკუთარი კარიერისთვის ყურადღების მისაქცევად კონკურსი ნებაყოფლობით დატოვა. ბუნის გამოსვლები „Hollywood Week“-ის ფარგლებში ტელევიზიაში არ გამოჩნდა.<ref>{{cite web |last1=Clarendon |first1=Dan |title=Benson Boone Is Missing in Action on 'American Idol' — What Happened to Him? |url=https://www.distractify.com/p/is-benson-boone-still-on-american-idol |website=Distractify |access-date=March 20, 2022 |date=April 13, 2021}}</ref><ref name="Heyn 2021">{{cite web |last1=Heyn |first1=Beth |title=Benson Boone Reveals Why He Quit 'American Idol' & Drops New Single |url=https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |website=Heavy |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=June 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616193546/https://heavy.com/entertainment/american-idol/benson-boone-quit-reason-single/ |url-status=live }}</ref> [[ფაილი:Benson Boone.jpg|მინი|მარცხნივ|ბენსონ ბუნი 2022 წელს]] ბუნმა [[TikTok]]-ზე საკუთარი ორიგინალური მუსიკის ფრაგმენტების გაზიარება დაიწყო, სადაც პირველი სინგლის გამოშვებამდე 1.7 მილიონი გამომწერი დააგროვა. მიიპყრო ჯგუფ [[Imagine Dragons]]-ის ლიდერის, [[დენ რეინოლდსი]]ს ყურადღება, რომელმაც ბუნს კონტრაქტი გაუფორმა საკუთარ ჩამწერ ლეიბლთან, „Night Street Records“-თან, კომპანია „Warner Records“-თან პარტნიორობით. შეთანხმება 2021 წლის 15 ოქტომბერს, ბუნის პირველი სინგლის, „Ghost Town“-ის გამოსვლასთან ერთად, ოფიციალურად გამოაცხადეს.<ref name="Lipshutz 2021">{{cite magazine |last1=Lipshutz |first1=Jason |title=Benson Boone Signs to Night Street/Warner Records, Releases 'Ghost Town' Single: Exclusive |url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=October 15, 2021 |archive-date=May 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528222957/https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-signing-night-street-warner-records-ghost-town-9645941/ |url-status=live }}</ref> ბუნმა ჩანაწერზე დასარტყამ ინსტრუმენტებზე, გიტარასა და ფორტეპიანოზე თავად დაუკრა, ასევე სინგლის გარეკანის დიზაინიც თავად შექმნა.<ref>{{cite web |title=Benson Boone (Night Street/Warner) |url=https://hitsdailydouble.com/the_bside&id=330100&title=Benson-Boone-(Night-Street-Warner) |website=Hits Daily Double |access-date=March 20, 2022 |date=February 3, 2022}}</ref><ref name="Heyn 2021" /> სიმღერა შეასრულა ამერიკულ სატელევიზიო გადაცემებში „The Ellen DeGeneres Show“, „The Kelly Clarkson Show“ და „Late Night with Seth Meyers“. მოგვიანებით, სიმღერა 14 ქვეყნის მუსიკალურ ჩარტში მოხვდა, მათ შორის [[ამერიკის შეერთებული შტატები|ამერიკის შეერთებულ შტატებში]] [[ბილბორდის ცხელი ასეული|ბილბორდის ცხელ ასეულშიც]]. <ref>{{cite web |last1=Wendowski |first1=Andrew |title=WATCH: Benson Boone Performs Debut Single "Ghost Town" On 'The Ellen Show' |url=https://musicmayhemmagazine.com/watch-benson-boone-performs-debut-single-ghost-town-on-the-ellen-show/ |website=Music Mayhem |access-date=March 20, 2022 |date=February 8, 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Highlight: Benson Boone Performs 'Ghost Town' On The Kelly Clarkson Show |url=https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |website=NBC.com |access-date=March 20, 2022 |date=December 3, 2021 |archive-date=March 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305163512/https://www.nbc.com/the-kelly-clarkson-show/video/benson-boone-performs-ghost-town-on-the-kelly-clarkson-show/776325634 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine |title=The Hot 100 |url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/2021-11-13/ |magazine=Billboard |access-date=March 20, 2022 |date=November 13, 2021}}</ref> ბუნმა საკუთარი მეორე სინგლი, „Room for 2“, 2022 წლის 18 თებერვალს გამოუშვა.<ref>{{cite web|last1=Robles|first1=Jonathan|title=Rising crooner Benson Boone shares sweeping new single 'Room For 2'|url=https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|website=Variance|access-date=March 20, 2022|date=February 18, 2022|archive-date=February 12, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212041342/https://variancemagazine.com/sights/12828-benson-boone-room-for|url-status=live}}</ref> მოგვიანებით რამდენიმე წარმატებული სინგლი გამოსცა, მათ შორის „In the Stars“ (2022 წლის აპრილი) და „Beautiful Things“ (2024 წლის იანვარი), რომელთაგან უკანასკნელმა პირველი ადგილი დაიკავა [[გაერთიანებული სამეფო]]ს, [[ავსტრალია|ავსტრალიის]], [[კანადა|კანადის]], [[ნორვეგია|ნორვეგიის]], [[საფრანგეთი|საფრანგეთის]], [[გერმანია|გერმანიის]], [[ირლანდია|ირლანდიისა]] და [[ახალი ზელანდია|ახალი ზელანდიის]] მუსიკალურ ჩარტებში.<ref>{{cite web | url=https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | title=Benson Boone celebrates first UK Number 1 single with Beautiful Things | website=[[Official Charts Company|Official Charts]] | access-date=March 24, 2024 | archive-date=March 22, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240322174520/https://www.officialcharts.com/chart-news/benson-boone-beautiful-things-number-1-song/ | url-status=live }}</ref> „Beautiful Things“ ასევე გახდა ბუნის პირველი სიმღერა, რომელიც აშშ-ის ბილბორდის ცხელი ასეულის ხუთეულში მოხვდა და მეორე ადგილს მიაღწია.<ref>{{Cite magazine |last=Unterberger |first=Andrew |date=2024-02-14 |title=Benson Boone on the Relationship That 'Terrified' Him Into Writing Smash Hit 'Beautiful Things' |url=https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |access-date=2024-02-15 |magazine=Billboard |language=en-US |archive-date=May 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152232/https://www.billboard.com/music/rock/benson-boone-beautiful-things-inspiration-tour-1235607010/ |url-status=live }}</ref> სიმღერა წინ უძღოდა ბუნის სადებიუტო სტუდიურ ალბომს „Fireworks & Rollerblades“ (2024). 2024 წლის მაისში [[ტეილორ სვიფტი|ტეილორ სვიფტმა]] სოციალურ მედიაში განაცხადა, რომ ბუნი სამ შემსრულებელს შორის ერთ-ერთს წარმოადგენდა, რომლებიც [[ლონდონი|ლონდონში]], [[უემბლის სტადიონი|უემბლის სტადიონზე]] გამართული Eras Tour-ის კონცერტების გახსნით პროგრამაში მონაწილეობას მიიღებდნენ, ჯგუფ [[Paramore]]-თან ერთად. ბუნმა სვიფტის 23 ივნისის კონცერტზე იმღერა.<ref>{{Cite magazine|last=Wilkes|first=Emma|date=May 27, 2024|title=Taylor Swift announces extra support acts for London 'Eras' tour dates|url=https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|magazine=[[NME]]|access-date=May 27, 2024|archive-date=May 29, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529214817/https://www.nme.com/news/music/taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates-3759835?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=taylor-swift-announces-extra-support-acts-for-london-eras-tour-dates|url-status=live}}</ref> ბუნმა 2025 წლის Coachella-ს ფესტივალზე ორი კონცერტი გამართა, სადაც განსაკუთრებით აღიარება მიიღო სიმღერის „Bohemian Rhapsody“ შესრულებით. პირველ კონცერტზე ბუნთან ერთად სცენაზე ჯგუფ „[[Queen]]“-ის გიტარისტი [[ბრაიან მეი]] გამოვიდა. ასევე, Coachella-ზე ბუნმა საკუთარი მეორე სტუდიური ალბომი „American Heart“ წარადგინა, რომელიც 2025 წლის 20 ივნისს გამოვიდა.<ref>{{Cite web |last=Horowitz |first=Steven J. |date=2025-04-12 |title=Benson Boone Performs 'Bohemian Rhapsody' With Queen's Brian May and Announces Sophomore Album 'American Heart' at Coachella |url=https://variety.com/2025/music/news/benson-boone-bohemian-rhapsody-queen-brian-may-coachella-1236367834/ |access-date=2025-04-20 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ალბომის მხარდასაჭერად ბუნმა 2025 წლის აგვისტოდან ნოემბრამდე [[ჩრდილოეთ ამერიკა]]სა და [[ევროპა]]ში „American Heart World Tour“ გამართა.<ref>{{Cite magazine|last1=Kaufman |first1=Gil |date=May 5, 2025|title=Benson Boone Announces Dates of Fall 2025 American Heart Arena Tour|url=https://www.billboard.com/music/pop/benson-boone-dates-fall-2025-american-heart-arena-tour-1235962161/ |access-date=June 19, 2025 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref><ref>{{cite web |title=American Heart Tour |url=https://www.bensonboone.com/ |website=Benson Boone Official Store |access-date=June 19, 2025 |archive-date=June 19, 2025 |archive-url=https://archive.today/20250619084005/https://www.bensonboone.com/ |url-status=live }}</ref> ==შემოქმედება== ბუნის მუსიკალური ჟანრები აღწერილია, როგორც [[პოპი]] <ref>{{Cite web |title=Benson Boone Songs, Albums, Reviews, Bio & Mor... |url=https://www.allmusic.com/artist/benson-boone-mn0004148173 |access-date=2026-04-16 |website=AllMusic |language=en}}</ref> და [[პოპ-როკი]].<ref>{{Cite web |title=Get To Know Benson Boone, The "Beautiful Things" Singer & Rising Pop-Rock Sensation {{!}} GRAMMY.com |url=https://grammy.com/news/benson-boone-beautiful-things-singer-bio-tour-american-idol |access-date=2026-04-16 |website=grammy.com}}</ref> მუსიკალურ შთაგონებად ასახელებს [[ადელი|ადელს]], [[სტივი უანდერი|სტივი უანდერს]], [[Queen]]-ს, [[ფრედი მერკური]]ს, [[ბილი ჯოელი|ბილი ჯოელს]], [[სემ სმიტს]],<ref>{{Cite web |last=ZM |title=Benson Boone on his musical inspirations |url=https://www.zmonline.com/the-latest/benson-boone-on-his-musical-inspirations/ |access-date=2026-04-16 |website=ZM |language=en}}</ref> [[ბრიუს სპრინგსტინი|ბრიუს სპრინგსტინს]],<ref>{{Cite web |date=2025-06-20 |title=Benson Boone's Favorite Hobby Proves He's a Thrill Seeker On and Off the Stage |url=https://www.biography.com/musicians/a65125049/benson-boone |access-date=2026-04-16 |website=Biography |language=en-US}}</ref> [[ელვის პრესლი]]ს,<ref>{{Cite web |title=Benson Boone is on the rise {{!}} Interview |url=https://www.thelineofbestfit.com/features/benson-boone-on-the-rise |access-date=2026-04-16 |website=The Line of Best Fit |language=en-US}}</ref> [[ელტონ ჯონი|ელტონ ჯონს]] და [[ჯონ ბელიონს]].<ref>{{Cite web |title=Benson Boone |url=https://www.revamp-magazine.co.uk/benson-boone |access-date=2026-04-16 |website=REVAMP MAGAZINE |language=en}}</ref> ბუნი ხშირად ადარებდა მერკურის საკუთარ თავს ფართო ვოკალური დიაპაზონის, თეატრალური მუსიკალური სტილისა და სცენაზე გამოსვლის გამო.<ref>{{Cite web |date=2025-03-19 |title=Why Are People Comparing Benson Boone to Freddie Mercury? - Bell & Field Music |url=https://www.bellandfieldmusic.com/why-are-people-comparing-benson-boone-to-freddie-mercury/ |access-date=2026-04-16 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Benson Boone channels Freddie Mercury at Coachella 2025 for 'Bohemian Rhapsody' cover with Queen's Brian May |url=https://uk.news.yahoo.com/benson-boone-channels-freddie-mercury-153200272.html |access-date=2026-04-16 |website=Yahoo News |language=en-GB}}</ref> ბუნმა შედარებები „კომპლიმენტად“ მოიხსენია, თუმცა აღნიშნა, რომ „არ ცდილობს იყოს ვინმე სხვა, გარდა საკუთარი თავისა“.<ref>{{Cite web |title=Benson Boone Responds to Freddie Mercury Comparisons After Coachella Set |url=https://www.tmz.com/watch/benson-boone-coachella-04-16-2025/ |access-date=2026-04-17 |website=TMZ |language=en}}</ref> ბენსონს [[ტენორი|ტენორული]] ვოკალური დიაპაზონის მქონედ აღწერენ.<ref>{{Cite web |last=Gray |first=Conan |date=2026-01-07 |title=Benson Boone Vocal Range: Voice Type Benson Boone Vocal Range: Voice Type, Functional Range & Song Evidence |url=https://vocalrangecalculator.com/benson-boone-vocal-range/ |access-date=2026-04-17 |website=Vocal Range Calculator |language=en-US}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== მიუხედავად იმისა, რომ ბუნი [[უკანასკნელი დღეების წმინდანთა იესო ქრისტეს ეკლესია]]ში გაიზარდა, მომღერალი აღარაა ეკლესიის წევრი. ბუნი კვლავ მიჰყვება ეკლესიის ზოგიერთ ღირებულებას, როგორიცაა [[ნარკოტიკი|ნარკოტიკებისა]] და [[ალკოჰოლი]]ს მოხმარებისგან თავის შეკავება, მაგრამ პირადი უპირატესობის გამო და არა რელიგიის.<ref>{{Cite web |last=Hume |first=Ashley |date=2025-03-13 |title=Pop star left Mormon church, explains why he refuses to try drugs and alcohol |url=https://www.foxnews.com/entertainment/pop-star-left-mormon-church-explains-why-he-refuses-try-drugs-alcohol |access-date=2025-03-20 |publisher=[[Fox News]] |language=en-US}}</ref> 2023 წლის მონაცემებით, [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ცხოვრობს.<ref>{{Cite web |last=Boone |first=Benson |date=2023-09-08 |title=Benson Boone on Instagram: "New house. New album." Now Benson tours the world |url=https://www.instagram.com/bensonboone/p/Cw8wEIcPbmJ/#:~:text=New%20house.,Los%20Angeles,%20California |access-date=2025-03-20 |website=[[Instagram]]}}</ref> 2024 წლიდან 2025 წლამდე ხვდებოდა მოდელს, მსახიობსა და გავლენიან ადამიანს მეგი თურმონს.<ref>{{cite web | last=Chinman | first=Luke | title=Maggie Thurmon Opens Up About Feeling 'Sad' and 'Overthinking' Following Rumored Benson Boone Breakup | website=People.com | date=September 30, 2025 | url=https://people.com/maggie-thurmon-opens-up-about-feeling-sad-amid-rumored-benson-boone-breakup-11821507 | access-date=November 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web | last=Olson | first=Samantha | title=Maggie Thurmon Seemingly Confirms Benson Boone Breakup | website=Cosmopolitan | date=September 30, 2025 | url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/celebs/a68137418/maggie-thurmon-benson-boone-breakup-cryptic-instagram/ | access-date=November 17, 2025}}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *{{Official website|https://www.bensonboone.com/}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ბენსონ ბუნი}} [[კატეგორია:დაბადებული 25 ივნისი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2002]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ვაშინგტონში დაბადებულები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] mj6xxnhria9z0hr72r62wp52c7623vs 0 891676 5411950 2026-06-12T15:06:57Z Surprizi 14671 მომხმარებელმა Surprizi გვერდი „[[ვარსკვლავთა გროვა]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[ვარსკვლავთგროვა]]“ გადამისამართებაზე 5411950 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[ვარსკვლავთგროვა]] k5bgoycjbpngdkps36leuctoel1lan1 1 891677 5411952 2026-06-12T15:06:57Z Surprizi 14671 მომხმარებელმა Surprizi გვერდი „[[განხილვა:ვარსკვლავთა გროვა]]“ გადაიტანა გვერდზე „[[განხილვა:ვარსკვლავთგროვა]]“ გადამისამართებაზე 5411952 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[განხილვა:ვარსკვლავთგროვა]] 66ipxxbe6oek9ivs1fu7apbsh5871fv 1 891678 5411960 2026-06-12T15:22:17Z Tinatin kokhreidze55 178881 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411960 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891679 5411961 2026-06-12T15:49:01Z Ninuca-QR 175479 ახალი გვერდი: Haruichi Furudate (იაპონურად: 古舘 春一, ჰეპბერნის ტრანსკრიფციით: Furudate Haruichi; დაბადებული 1983 წლის 7 მარტს) არის იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Ha... 5411961 wikitext text/x-wiki Haruichi Furudate (იაპონურად: 古舘 春一, ჰეპბერნის ტრანსკრიფციით: Furudate Haruichi; დაბადებული 1983 წლის 7 მარტს) არის იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ბიოგრაფია Haruichi Furudate დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. გავლენები ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ნამუშევრები King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) hxalkp0cfxv96v4c9oepdcvcuk05esh 5411962 5411961 2026-06-12T15:49:24Z Ninuca-QR 175479 5411962 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} Haruichi Furudate (იაპონურად: 古舘 春一, ჰეპბერნის ტრანსკრიფციით: Furudate Haruichi; დაბადებული 1983 წლის 7 მარტს) არის იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ბიოგრაფია Haruichi Furudate დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. გავლენები ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ნამუშევრები King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) qpestun7ttogiqiukr7rz48p57nd06k 5411965 5411962 2026-06-12T15:57:16Z Ninuca-QR 175479 5411965 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} Haruichi Furudate (იაპონურად: 古舘 春一, ჰეპბერნის ტრანსკრიფციით: Furudate Haruichi; დაბადებული 1983 წლის 7 მარტს) არის იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ბიოგრაფია Haruichi Furudate დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. გავლენები ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ნამუშევრები King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) k3hxk4f0u5m7477nqimsw63zcn8y4hz 5411967 5411965 2026-06-12T15:59:04Z Ninuca-QR 175479 5411967 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. 7 მარტი, 1983) არის იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ბიოგრაფია Haruichi Furudate დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. გავლენები ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ნამუშევრები King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ir8bztrffk9kit3u8zj5ehdgjf5vinu 5411968 5411967 2026-06-12T16:02:08Z Ninuca-QR 175479 5411968 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ==ბიოგრაფია== Haruichi Furudate დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} ojjyd24uffvhuot6fljzbayla7oqxso 5411972 5411968 2026-06-12T16:06:26Z Ninuca-QR 175479 5411972 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] 772415l2y11w17jys8vr2rrk4pt50cp 5411979 5411972 2026-06-12T16:19:26Z Ninuca-QR 175479 5411979 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგაკა]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] 4af7dv6b8gx5ofuccgqhm7uj69ttjsf 5411981 5411979 2026-06-12T16:19:52Z Ninuca-QR 175479 5411981 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — იაპონელი მანგაკა (მანგის ავტორი და ილუსტრატორი). იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მანგას — Haikyu!! — შექმნით. ეს არის ფრენბურთზე ორიენტირებული მანგა, რომელიც ყველა დროის ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად მანგას სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ ანიმე-სერიად და ფილმად. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] 9xv57qzknloqaq8rgwx3twes9zk3knx 5411985 5411981 2026-06-12T16:24:52Z Ninuca-QR 175479 5411985 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა 1983 წლის 7 მარტს, ქალაქ კარუმაიში, ივატეს პრეფექტურაში, იაპონიაში. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, მიაგის პრეფექტურაში. 2008 წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი მანგა King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. 2010 წელს ფურუდატემ ჟურნალ Weekly Shōnen Jump-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა Haikyu!!, რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — 2011 წლის იანვარს ჟურნალ Jump NEXT!-ში და 2011 წლის აპრილში Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში 2012 წლის 20 თებერვალს დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] m1m3tdp57ys7van6sybw414u5ktzt9u 5411990 5411985 2026-06-12T16:40:51Z Ninuca-QR 175479 5411990 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = Shogakukan მანგას ჯილდო | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა [[1983]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], ქალაქ კარუმაიში, [[ივატეს პრეფექტურა|ივატეს პრეფექტურაში]], [[იაპონია|იაპონიაში]]. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, [[მიაგის პრეფექტურა|მიაგის პრეფექტურაში]]. [[2008]] წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი [[მანგა]] King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. [[2010]] წელს ფურუდატემ [[ჟურნალი|ჟურნალ]] Weekly [[Shōnen Jump]]-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა [[Haikyu!!]], რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — [[2011]] წლის [[იანვარი|იანვარს]] ჟურნალ [[Jump NEXT!]]-ში და [[2011]] წლის [[აპრილი|აპრილში]] Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში [[2012]] წლის [[20 თებერვალი|20 თებერვალს]] დაიწყო. სერია დასრულდა 2020 წლის 20 ივლისს. სერიალიზაციის პერიოდში მან მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და 2015 წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ მანგას შორის მოხვდა. 2020 წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის ანიმე-ტელესერიები და თეატრალური დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში ფრენბურთის კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ აკადემიური მოსწრება საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) (2008) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — (2010) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — (2012–2020) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] 7lygm6yugf9ls7l1vbeomjels0w8nx8 5411991 5411990 2026-06-12T16:49:15Z Ninuca-QR 175479 5411991 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = Shogakukan მანგას ჯილდო | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა [[1983]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], ქალაქ კარუმაიში, [[ივატეს პრეფექტურა|ივატეს პრეფექტურაში]], [[იაპონია|იაპონიაში]]. საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, [[მიაგის პრეფექტურა|მიაგის პრეფექტურაში]]. [[2008]] წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი [[მანგა]] King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. [[2010]] წელს ფურუდატემ [[ჟურნალი|ჟურნალ]] Weekly [[Shōnen Jump]]-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა [[Haikyu!!]], რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — [[2011]] წლის [[იანვარი|იანვარს]] ჟურნალ [[Jump NEXT!]]-ში და [[2011]] წლის [[აპრილი|აპრილში]] Weekly Shōnen Jump-ში. მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში [[2012]] წლის [[20 თებერვალი|20 თებერვალს]] დაიწყო. სერია დასრულდა [[2020]] წლის [[20 ივლისი|20 ივლისს]]. სერიალიზაციის პერიოდში ჰარუიჩიმ მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში და [[2015]] წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ [[მანგა|მანგას]] შორის მოხვდა. [[2020]] წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა. სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის [[ანიმე]]-ტელესერიები და [[თეატრი|თეატრალური]] დადგმა. ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში [[ფრენბურთი|ფრენბურთის]] კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ [[აკადემიური მოსწრება]] საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) ([[2008]]) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — ([[2010]]) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — ([[2012]]–[[2020]]) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] 201y8inmotlfx143208ist2rfqh5ex0 5411992 5411991 2026-06-12T16:56:59Z Ninuca-QR 175479 /* ბიოგრაფია */ 5411992 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = Shogakukan მანგას ჯილდო | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა [[1983]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], ქალაქ კარუმაიში, [[ივატეს პრეფექტურა|ივატეს პრეფექტურაში]], [[იაპონია|იაპონიაში]].<ref>{{cite magazine|title=Jump Grade One-shot Festival, Kiben Gakuha, Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories|year=2009|issue=28|page=156|magazine=[[Weekly Shōnen Jump]]|publisher=[[Shueisha]]}}</ref><ref name=booklive>{{cite web|title=古舘春一の一覧|url=https://booklive.jp/focus/author/a_id/22042|website={{ill|BookLive|ja|BookLive}}|access-date=August 7, 2021|language=ja}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|title=軽米出身・古舘さん小学館漫画賞 「ハイキュー！！」|website=[[Iwate Nippo]]|date=January 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123105820/http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|access-date=June 29, 2021|archive-date=January 23, 2016|language=ja}}</ref> საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, [[მიაგის პრეფექტურა|მიაგის პრეფექტურაში]]. [[2008]] წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი [[მანგა]] King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. [[2010]] წელს ფურუდატემ [[ჟურნალი|ჟურნალ]] Weekly [[Shōnen Jump]]-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა [[Haikyu!!]], რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — [[2011]] წლის [[იანვარი|იანვარს]] ჟურნალ [[Jump NEXT!]]-ში და [[2011]] წლის [[აპრილი|აპრილში]] Weekly Shōnen Jump-ში.<ref>{{cite web|script-title=ja:ジャンプNEXT！に古味直志＆古舘春一の新作掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/43170|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|language=ja|publisher=Natasha, Inc|date=January 8, 2011}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ja:四ッ谷先輩の古舘春一、バレーマンガ「ハイキュー!!」掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/48428|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|publisher=Natasha, Inc|language=ja|date=April 25, 2011}}</ref> მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში [[2012]] წლის [[20 თებერვალი|20 თებერვალს]] დაიწყო.<ref>{{cite web|script-title=ja:古舘春一が男子バレー描く「ハイキュー!!」ジャンプで開幕|url=https://natalie.mu/comic/news/64730|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=June 30, 2021|language=ja|date=February 20, 2012}}</ref> სერია დასრულდა [[2020]] წლის [[20 ივლისი|20 ივლისს]].<ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Haruichi Furudate's Haikyu!! Manga Ends on July 20|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-07-12/haruichi-furudate-haikyu-manga-ends-on-july-20/.161719|website=[[Anime News Network]]|access-date=June 30, 2021|date=July 12, 2020}}</ref> სერიალიზაციის პერიოდში ჰარუიჩიმ მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში<ref>{{cite web|title=Haikyu!!, My Love Story!!, Sunny Win Shogakukan Manga Awards|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-01-21/haikyu-my-love-story-sunny-win-shogakukan-manga-awards/.97818|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=January 21, 2016|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[2015]] წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ [[მანგა|მანგას]] შორის მოხვდა.<ref>{{cite web|title=Yomiuri Shimbun's 'Sugoi Japan Awards' Winners Announced|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-03-12/yomiuri-shimbun-sugoi-japan-awards-winners-announced/.85910|last=Loveridge|first=Lynzee|website=[[Anime News Network]]|date=March 12, 2015|access-date=June 30, 2021}}</ref> [[2020]] წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა.<ref>{{cite web|title=Top-Selling Manga in Japan by Series: 2020|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-29/top-selling-manga-in-japan-by-series-2020/.166841|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=November 29, 2020|access-date=June 30, 2021}}</ref> სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის [[ანიმე]]-ტელესერიები<ref>{{cite web|title=Shonen Jump's Haikyu!! Volleyball Manga Gets TV Anime|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-09-22/shonen-jump-haikyu-volleyball-manga-gets-tv-anime|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=September 22, 2013|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[თეატრი|თეატრალური]] დადგმა.<ref>{{cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-05-12/haikyu-manga-gets-new-stage-play-this-fall/.146630|title=Haikyu!! Manga Gets New Stage Play This Fall (Updated)|website=[[Anime News Network]]|date=May 12, 2019|access-date=June 30, 2021}}</ref> ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში [[ფრენბურთი|ფრენბურთის]] კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ [[აკადემიური მოსწრება]] საშუალოზე დაბალი ჰქონდა. ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) ([[2008]]) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — ([[2010]]) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — ([[2012]]–[[2020]]) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] s7wu40xr24l92ayq26evhtmudz4jb3i 5411993 5411992 2026-06-12T16:57:51Z Ninuca-QR 175479 /* გავლენები */ 5411993 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = Shogakukan მანგას ჯილდო | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა [[1983]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], ქალაქ კარუმაიში, [[ივატეს პრეფექტურა|ივატეს პრეფექტურაში]], [[იაპონია|იაპონიაში]].<ref>{{cite magazine|title=Jump Grade One-shot Festival, Kiben Gakuha, Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories|year=2009|issue=28|page=156|magazine=[[Weekly Shōnen Jump]]|publisher=[[Shueisha]]}}</ref><ref name=booklive>{{cite web|title=古舘春一の一覧|url=https://booklive.jp/focus/author/a_id/22042|website={{ill|BookLive|ja|BookLive}}|access-date=August 7, 2021|language=ja}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|title=軽米出身・古舘さん小学館漫画賞 「ハイキュー！！」|website=[[Iwate Nippo]]|date=January 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123105820/http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|access-date=June 29, 2021|archive-date=January 23, 2016|language=ja}}</ref> საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, [[მიაგის პრეფექტურა|მიაგის პრეფექტურაში]]. [[2008]] წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი [[მანგა]] King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. [[2010]] წელს ფურუდატემ [[ჟურნალი|ჟურნალ]] Weekly [[Shōnen Jump]]-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა [[Haikyu!!]], რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — [[2011]] წლის [[იანვარი|იანვარს]] ჟურნალ [[Jump NEXT!]]-ში და [[2011]] წლის [[აპრილი|აპრილში]] Weekly Shōnen Jump-ში.<ref>{{cite web|script-title=ja:ジャンプNEXT！に古味直志＆古舘春一の新作掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/43170|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|language=ja|publisher=Natasha, Inc|date=January 8, 2011}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ja:四ッ谷先輩の古舘春一、バレーマンガ「ハイキュー!!」掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/48428|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|publisher=Natasha, Inc|language=ja|date=April 25, 2011}}</ref> მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში [[2012]] წლის [[20 თებერვალი|20 თებერვალს]] დაიწყო.<ref>{{cite web|script-title=ja:古舘春一が男子バレー描く「ハイキュー!!」ジャンプで開幕|url=https://natalie.mu/comic/news/64730|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=June 30, 2021|language=ja|date=February 20, 2012}}</ref> სერია დასრულდა [[2020]] წლის [[20 ივლისი|20 ივლისს]].<ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Haruichi Furudate's Haikyu!! Manga Ends on July 20|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-07-12/haruichi-furudate-haikyu-manga-ends-on-july-20/.161719|website=[[Anime News Network]]|access-date=June 30, 2021|date=July 12, 2020}}</ref> სერიალიზაციის პერიოდში ჰარუიჩიმ მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში<ref>{{cite web|title=Haikyu!!, My Love Story!!, Sunny Win Shogakukan Manga Awards|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-01-21/haikyu-my-love-story-sunny-win-shogakukan-manga-awards/.97818|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=January 21, 2016|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[2015]] წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ [[მანგა|მანგას]] შორის მოხვდა.<ref>{{cite web|title=Yomiuri Shimbun's 'Sugoi Japan Awards' Winners Announced|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-03-12/yomiuri-shimbun-sugoi-japan-awards-winners-announced/.85910|last=Loveridge|first=Lynzee|website=[[Anime News Network]]|date=March 12, 2015|access-date=June 30, 2021}}</ref> [[2020]] წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა.<ref>{{cite web|title=Top-Selling Manga in Japan by Series: 2020|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-29/top-selling-manga-in-japan-by-series-2020/.166841|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=November 29, 2020|access-date=June 30, 2021}}</ref> სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის [[ანიმე]]-ტელესერიები<ref>{{cite web|title=Shonen Jump's Haikyu!! Volleyball Manga Gets TV Anime|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-09-22/shonen-jump-haikyu-volleyball-manga-gets-tv-anime|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=September 22, 2013|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[თეატრი|თეატრალური]] დადგმა.<ref>{{cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-05-12/haikyu-manga-gets-new-stage-play-this-fall/.146630|title=Haikyu!! Manga Gets New Stage Play This Fall (Updated)|website=[[Anime News Network]]|date=May 12, 2019|access-date=June 30, 2021}}</ref> ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში [[ფრენბურთი|ფრენბურთის]] კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ [[აკადემიური მოსწრება]] საშუალოზე დაბალი ჰქონდა.<ref name=vbm>{{cite web|url=http://vbm.link/5437/|title=ハイキュー！！ 古舘春一先生インタビュー {{!}} バレーボールマガジン|website=Volleyball Magazine|language=ja|date=April 3, 2014|access-date=June 28, 2021}}</ref> ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) ([[2008]]) *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — ([[2010]]) *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — ([[2012]]–[[2020]]) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] e7vs0dgr0n9f9qzmt6woq9p6za5a5ek 5411994 5411993 2026-06-12T16:58:54Z Ninuca-QR 175479 /* ნამუშევრები */ 5411994 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ninuca-QR|Ninuca-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = Shogakukan მანგას ჯილდო | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა [[1983]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], ქალაქ კარუმაიში, [[ივატეს პრეფექტურა|ივატეს პრეფექტურაში]], [[იაპონია|იაპონიაში]].<ref>{{cite magazine|title=Jump Grade One-shot Festival, Kiben Gakuha, Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories|year=2009|issue=28|page=156|magazine=[[Weekly Shōnen Jump]]|publisher=[[Shueisha]]}}</ref><ref name=booklive>{{cite web|title=古舘春一の一覧|url=https://booklive.jp/focus/author/a_id/22042|website={{ill|BookLive|ja|BookLive}}|access-date=August 7, 2021|language=ja}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|title=軽米出身・古舘さん小学館漫画賞 「ハイキュー！！」|website=[[Iwate Nippo]]|date=January 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123105820/http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|access-date=June 29, 2021|archive-date=January 23, 2016|language=ja}}</ref> საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, [[მიაგის პრეფექტურა|მიაგის პრეფექტურაში]]. [[2008]] წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი [[მანგა]] King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. [[2010]] წელს ფურუდატემ [[ჟურნალი|ჟურნალ]] Weekly [[Shōnen Jump]]-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა [[Haikyu!!]], რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — [[2011]] წლის [[იანვარი|იანვარს]] ჟურნალ [[Jump NEXT!]]-ში და [[2011]] წლის [[აპრილი|აპრილში]] Weekly Shōnen Jump-ში.<ref>{{cite web|script-title=ja:ジャンプNEXT！に古味直志＆古舘春一の新作掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/43170|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|language=ja|publisher=Natasha, Inc|date=January 8, 2011}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ja:四ッ谷先輩の古舘春一、バレーマンガ「ハイキュー!!」掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/48428|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|publisher=Natasha, Inc|language=ja|date=April 25, 2011}}</ref> მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში [[2012]] წლის [[20 თებერვალი|20 თებერვალს]] დაიწყო.<ref>{{cite web|script-title=ja:古舘春一が男子バレー描く「ハイキュー!!」ジャンプで開幕|url=https://natalie.mu/comic/news/64730|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=June 30, 2021|language=ja|date=February 20, 2012}}</ref> სერია დასრულდა [[2020]] წლის [[20 ივლისი|20 ივლისს]].<ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Haruichi Furudate's Haikyu!! Manga Ends on July 20|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-07-12/haruichi-furudate-haikyu-manga-ends-on-july-20/.161719|website=[[Anime News Network]]|access-date=June 30, 2021|date=July 12, 2020}}</ref> სერიალიზაციის პერიოდში ჰარუიჩიმ მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში<ref>{{cite web|title=Haikyu!!, My Love Story!!, Sunny Win Shogakukan Manga Awards|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-01-21/haikyu-my-love-story-sunny-win-shogakukan-manga-awards/.97818|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=January 21, 2016|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[2015]] წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ [[მანგა|მანგას]] შორის მოხვდა.<ref>{{cite web|title=Yomiuri Shimbun's 'Sugoi Japan Awards' Winners Announced|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-03-12/yomiuri-shimbun-sugoi-japan-awards-winners-announced/.85910|last=Loveridge|first=Lynzee|website=[[Anime News Network]]|date=March 12, 2015|access-date=June 30, 2021}}</ref> [[2020]] წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა.<ref>{{cite web|title=Top-Selling Manga in Japan by Series: 2020|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-29/top-selling-manga-in-japan-by-series-2020/.166841|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=November 29, 2020|access-date=June 30, 2021}}</ref> სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის [[ანიმე]]-ტელესერიები<ref>{{cite web|title=Shonen Jump's Haikyu!! Volleyball Manga Gets TV Anime|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-09-22/shonen-jump-haikyu-volleyball-manga-gets-tv-anime|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=September 22, 2013|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[თეატრი|თეატრალური]] დადგმა.<ref>{{cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-05-12/haikyu-manga-gets-new-stage-play-this-fall/.146630|title=Haikyu!! Manga Gets New Stage Play This Fall (Updated)|website=[[Anime News Network]]|date=May 12, 2019|access-date=June 30, 2021}}</ref> ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში [[ფრენბურთი|ფრენბურთის]] კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ [[აკადემიური მოსწრება]] საშუალოზე დაბალი ჰქონდა.<ref name=vbm>{{cite web|url=http://vbm.link/5437/|title=ハイキュー！！ 古舘春一先生インタビュー {{!}} バレーボールマガジン|website=Volleyball Magazine|language=ja|date=April 3, 2014|access-date=June 28, 2021}}</ref> ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) ([[2008]])<ref name=Viz>{{cite book|last=Furudate|first=Haruichi|chapter=About the Author|title=Haikyu!!|volume=1|publisher=[[Viz Media]]|publication-date=July 5, 2016|page=1|isbn=978-1-42-158766-0}}</ref> *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — ([[2010]])<ref name=Viz/> *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — ([[2012]]–[[2020]])<ref name=Viz/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] 4jujl4dxgkkxfhg7k7xuxb8u68d7c39 5411995 5411994 2026-06-12T16:59:14Z Ninuca-QR 175479 5411995 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მხატვარი | ფონი = | სახელი = ჰარუიჩი ფურუდატე | სურათი = | სურათის ზომა = | სათაური = | სრული სახელი = | მშობსახელი = | დაბ. თარიღი = | დაბ. ადგილი = | გარდაცვალების თარიღი = | გარდაცვალების ადგილი = | ეროვნება = [[იაპონელი]] | სფერო = მანგის ილურსტრატორი | მომზადება = | მიმდინარეობა = | ჟანრი = | ცნობილი ნამუშევრები = Haikyu!! | პარტნიორები = | მასზე გავლენა მოახდინა = | მან გავლენა მოახდინა = | ჯილდოები = Shogakukan მანგას ჯილდო | საიტი = | ხელმოწერა = Furudate Haruichi sign.svg }} '''ჰარუიჩი ფურუდატე''' (დ. [[7 მარტი]], [[1983]]) — [[იაპონელი]] [[ილუსტრატორი]] და [[მანგა|მანგის]] ავტორი. ფურუდატე ყველაზე მეტად ცნობილია მანგა — Haikyu!!-ს — შექმნით. Haikyu!! არის [[ფრენბურთი|ფრენბურთზე]] ორიენტირებული მანგა, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე გაყიდვად [[მანგა|მანგას]] სერიად იქცა და მოგვიანებით ადაპტირებული იქნა მრავალ [[ანიმე]]-სერიად და [[ფილმი|ფილმად]]. ==ბიოგრაფია== ჰარუიჩი ფურუდატე დაიბადა [[1983]] წლის [[7 მარტი|7 მარტს]], ქალაქ კარუმაიში, [[ივატეს პრეფექტურა|ივატეს პრეფექტურაში]], [[იაპონია|იაპონიაში]].<ref>{{cite magazine|title=Jump Grade One-shot Festival, Kiben Gakuha, Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories|year=2009|issue=28|page=156|magazine=[[Weekly Shōnen Jump]]|publisher=[[Shueisha]]}}</ref><ref name=booklive>{{cite web|title=古舘春一の一覧|url=https://booklive.jp/focus/author/a_id/22042|website={{ill|BookLive|ja|BookLive}}|access-date=August 7, 2021|language=ja}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|title=軽米出身・古舘さん小学館漫画賞 「ハイキュー！！」|website=[[Iwate Nippo]]|date=January 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123105820/http://www.iwate-np.co.jp/cgi-bin/topnews.cgi?20160122_4|access-date=June 29, 2021|archive-date=January 23, 2016|language=ja}}</ref> საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ სწავლობდა სენდაის დიზაინის სასწავლო სკოლაში, [[მიაგის პრეფექტურა|მიაგის პრეფექტურაში]]. [[2008]] წელს ფურუდატემ დაწერა ერთნაწილიანი [[მანგა]] King Kid, რომელმაც საპატიო აღნიშვნა მოიპოვა Jump Treasure Newcomer Manga Prize-ზე. [[2010]] წელს ფურუდატემ [[ჟურნალი|ჟურნალ]] Weekly [[Shōnen Jump]]-ში დაიწყო თავისი პირველი სრულყოფილი სერია — Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories. შემდეგ წელს ფურუდატემ დაწერა [[Haikyu!!]], რომელიც თავდაპირველად ორ ერთნაწილიან გამოცემად (one-shot) გამოვიდა — [[2011]] წლის [[იანვარი|იანვარს]] ჟურნალ [[Jump NEXT!]]-ში და [[2011]] წლის [[აპრილი|აპრილში]] Weekly Shōnen Jump-ში.<ref>{{cite web|script-title=ja:ジャンプNEXT！に古味直志＆古舘春一の新作掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/43170|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|language=ja|publisher=Natasha, Inc|date=January 8, 2011}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ja:四ッ谷先輩の古舘春一、バレーマンガ「ハイキュー!!」掲載|url=https://natalie.mu/comic/news/48428|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|access-date=June 30, 2021|publisher=Natasha, Inc|language=ja|date=April 25, 2011}}</ref> მოგვიანებით ეს ერთნაწილიანი ისტორიები სრულ სერიად გადაიქცა, რომლის სერიალიზაცია Weekly Shōnen Jump-ში [[2012]] წლის [[20 თებერვალი|20 თებერვალს]] დაიწყო.<ref>{{cite web|script-title=ja:古舘春一が男子バレー描く「ハイキュー!!」ジャンプで開幕|url=https://natalie.mu/comic/news/64730|website=[[Natalie (website)|Comic Natalie]]|publisher=Natasha, Inc|access-date=June 30, 2021|language=ja|date=February 20, 2012}}</ref> სერია დასრულდა [[2020]] წლის [[20 ივლისი|20 ივლისს]].<ref>{{cite web|last=Hodgkins|first=Crystalyn|title=Haruichi Furudate's Haikyu!! Manga Ends on July 20|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-07-12/haruichi-furudate-haikyu-manga-ends-on-july-20/.161719|website=[[Anime News Network]]|access-date=June 30, 2021|date=July 12, 2020}}</ref> სერიალიზაციის პერიოდში ჰარუიჩიმ მოიპოვა 61-ე Shogakukan Manga Award შონენის კატეგორიაში<ref>{{cite web|title=Haikyu!!, My Love Story!!, Sunny Win Shogakukan Manga Awards|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2016-01-21/haikyu-my-love-story-sunny-win-shogakukan-manga-awards/.97818|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=January 21, 2016|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[2015]] წლის Sugoi Japan Award-ზე საუკეთესო სამ [[მანგა|მანგას]] შორის მოხვდა.<ref>{{cite web|title=Yomiuri Shimbun's 'Sugoi Japan Awards' Winners Announced|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2015-03-12/yomiuri-shimbun-sugoi-japan-awards-winners-announced/.85910|last=Loveridge|first=Lynzee|website=[[Anime News Network]]|date=March 12, 2015|access-date=June 30, 2021}}</ref> [[2020]] წელს Haikyu!! იაპონიაში ხუთ ყველაზე გაყიდვად მანგას შორის იყო — შვიდ მილიონზე მეტი ასლი გაიყიდა.<ref>{{cite web|title=Top-Selling Manga in Japan by Series: 2020|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2020-11-29/top-selling-manga-in-japan-by-series-2020/.166841|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=November 29, 2020|access-date=June 30, 2021}}</ref> სერიას ასევე აქვს მრავალი ადაპტაცია, მათ შორის [[ანიმე]]-ტელესერიები<ref>{{cite web|title=Shonen Jump's Haikyu!! Volleyball Manga Gets TV Anime|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2013-09-22/shonen-jump-haikyu-volleyball-manga-gets-tv-anime|website=[[Anime News Network]]|last=Loo|first=Egan|date=September 22, 2013|access-date=June 30, 2021}}</ref> და [[თეატრი|თეატრალური]] დადგმა.<ref>{{cite web|first=Crystalyn|last=Hodgkins|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2019-05-12/haikyu-manga-gets-new-stage-play-this-fall/.146630|title=Haikyu!! Manga Gets New Stage Play This Fall (Updated)|website=[[Anime News Network]]|date=May 12, 2019|access-date=June 30, 2021}}</ref> ==გავლენები== ფურუდატე საშუალო და უფროს კლასებში [[ფრენბურთი|ფრენბურთის]] კლუბის წევრი იყო. ხშირად სკოლაში ძირითადად კლუბურ აქტივობებში მონაწილეობის მისაღებად დადიოდა, მიუხედავად იმისა, რომ [[აკადემიური მოსწრება]] საშუალოზე დაბალი ჰქონდა.<ref name=vbm>{{cite web|url=http://vbm.link/5437/|title=ハイキュー！！ 古舘春一先生インタビュー {{!}} バレーボールマガジン|website=Volleyball Magazine|language=ja|date=April 3, 2014|access-date=June 28, 2021}}</ref> ==ნამუშევრები== *King Kid (王様キッド, Ousama Kid) — ერთნაწილიანი მანგა (one-shot) ([[2008]])<ref name=Viz>{{cite book|last=Furudate|first=Haruichi|chapter=About the Author|title=Haikyu!!|volume=1|publisher=[[Viz Media]]|publication-date=July 5, 2016|page=1|isbn=978-1-42-158766-0}}</ref> *Philosophy School, Yotsuya Sensei's Ghost Stories (serialized in Weekly Shōnen Jump) — ([[2010]])<ref name=Viz/> *Haikyu!! (Weekly Shōnen Jump-ში სერიალიზებული) — ([[2012]]–[[2020]])<ref name=Viz/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია: ცოცხალი ადამიანები]] [[კატეგორია: იაპონელი მხატვრები]] [[კატეგორია: ილუსტრატორები]] [[კატეგორია: მანგის მხატვრები]] 24arsohj4hj0h5btmayz3ztc6ueeudj 1 891680 5411963 2026-06-12T15:51:05Z Ninuca-QR 175479 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411963 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 3 891681 5411969 2026-06-12T16:02:48Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5411969 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 16:02, 12 ივნისი 2026 (UTC) jn82q7pjcbaqhagayqizng5m6xrumhx 10 891682 5411970 2026-06-12T16:04:46Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{ნავდაფა |სახელი = წლები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში |სურათი = |სურათი2 = |სათაური = [[ბოსნია და ჰერცეგოვინა|<span style="color:white;">წლები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში</span>]] | სიასტილი = | სათსტილი = background:{{... 5411970 wikitext text/x-wiki {{ნავდაფა |სახელი = წლები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში |სურათი = |სურათი2 = |სათაური = [[ბოსნია და ჰერცეგოვინა|<span style="color:white;">წლები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში</span>]] | სიასტილი = | სათსტილი = background:{{ფერი|ბოსნია და ჰერცეგოვინა}} | ჯგუფსტილი = background:{{ფერი|ბოსნია და ჰერცეგოვინა}} |სიაკლასი = hlist |ჯგუფი1= |სია1= * [[1992 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1992]] * [[1993 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1993]] * [[1994 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1994]] * [[1995 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1995]] * [[1996 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1996]] * [[1997 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1997]] * [[1998 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1998]] * [[1999 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|1999]] * [[2000 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2000]] * [[2001 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2001]] * [[2002 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2002]] * [[2003 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2003]] * [[2004 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2004]] * [[2005 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2005]] * [[2006 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2006]] * [[2007 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2007]] * [[2008 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2008]] * [[2009 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2009]] * [[2010 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2010]] * [[2011 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2011]] * [[2012 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2012]] * [[2013 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2013]] * [[2014 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2014]] * [[2015 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2015]] * [[2016 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2016]] * [[2017 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2017]] * [[2018 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2018]] * [[2019 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2019]] * [[2020 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2020]] * [[2021 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2021]] * [[2022 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2022]] * [[2023 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2023]] * [[2024 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2024]] * [[2025 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2025]] * [[2026 წელი ბოსნია და ჰერცეგოვინაში|2026]] }} <noinclude> [[კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინის თარგები]] [[კატეგორია:წლების მიხედვით ქვეყნების სანავიგაციო დაფები|ბოსნია და ჰერცეგოვინა]] </noinclude> 5kn89a6p3b1dqhq63j1dh89y183py1f 11 891683 5411971 2026-06-12T16:05:21Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411971 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 10 891684 5411973 2026-06-12T16:08:33Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: <includeonly>{{წლები რეგიონის მიხედვით | წელი = {{{1|}}} | რეგიონი = ბოსნია და ჰერცეგოვინაში | error = '''Template:Year in Bosnia and Herzegovina''': Parameter 1=''year'' required! | წელი_min = 1992 | სურათი = Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg | სურათის_ზომა = 90px | იხილეთ_... 5411973 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{წლები რეგიონის მიხედვით | წელი = {{{1|}}} | რეგიონი = ბოსნია და ჰერცეგოვინაში | error = '''Template:Year in Bosnia and Herzegovina''': Parameter 1=''year'' required! | წელი_min = 1992 | სურათი = Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg | სურათის_ზომა = 90px | იხილეთ_აგრეთვე = [[ბოსნია და ჰერცეგოვინის ისტორია]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!--გთხოვთ ამ თარგის კატეგორიები ჩასვით ინფოს ქვეგვერდზე, მადლობა!--> </noinclude> suxtpgivrbxey9s2mxr0v14l8atc1iy 5411975 5411973 2026-06-12T16:09:52Z Jaba1977 3604 5411975 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{წლები რეგიონის მიხედვით | წელი = {{{1|}}} | რეგიონი = ბოსნია და ჰერცეგოვინაში | error = '''Template:Year in Bosnia and Herzegovina''': Parameter 1=''year'' required! | წელი_min = 1992 | სურათი = Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg | სურათის_ზომა = 120px | იხილეთ_აგრეთვე = [[ბოსნია და ჰერცეგოვინის ისტორია]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!--გთხოვთ ამ თარგის კატეგორიები ჩასვით ინფოს ქვეგვერდზე, მადლობა!--> </noinclude> fsqhsk0s1fwf0no8koy10rusbdxw5t1 10 891685 5411974 2026-06-12T16:09:29Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> == გამოყენება == {{ბოსნია და ჰერცეგოვინა წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} {{tld|ბოსნია და ჰერცეგოვინა წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} ეს თარგი უნდა გამოჩნდეს ქვეყნ... 5411974 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> == გამოყენება == {{ბოსნია და ჰერცეგოვინა წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} {{tld|ბოსნია და ჰერცეგოვინა წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} ეს თარგი უნდა გამოჩნდეს ქვეყნის წლების გვერდების ზედა ნაწილში. შექმენი სანავიგაციო დაფა გვერდის მარჯვენა მხარეს, რომელიც ქვეყნის კონტექსტის შესაბამის ისტორიას და წლების სტატიებს დაუკავშირდება. === იხილეთ აგრეთვე === * {{tl|წლები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში}} (განთავსებულია ბოსნია და ჰერცეგოვინის წლების სტატიების გვერდის ბოლოში) * {{tl|წლები ევროპაში}} (განთავსებულია ბოსნია და ჰერცეგოვინის წლების სტატიების გვერდის ბოლოში) <includeonly> <!--კატეგორიები და ინტერვიკები ჩასვით აქ--> [[კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინის თარგები]] </includeonly> 94phlwvdkhpdoklpfcf75myiy7ao0hr 0 891686 5411976 2026-06-12T16:10:13Z Jaba1977 3604 გადამისამართება გვერდზე „[[ბოსნია და ჰერცეგოვინა]]“ 5411976 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[ბოსნია და ჰერცეგოვინა]] r6zewazjjbzn78e0q8cswyjn8znwemr 11 891687 5411977 2026-06-12T16:10:55Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411977 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 10 891688 5411978 2026-06-12T16:19:13Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{ნავდაფა |სახელი = წლები ლაოსში |სურათი = |სურათი2 = |სათაური = [[ლაოსი|<span style="color:white;">წლები ლაოსში</span>]] | სიასტილი = | სათსტილი = background:{{ფერი|ლაოსი}} | ჯგუფსტილი = background:{{ფერი|ლაოსი}} |სიაკლასი =... 5411978 wikitext text/x-wiki {{ნავდაფა |სახელი = წლები ლაოსში |სურათი = |სურათი2 = |სათაური = [[ლაოსი|<span style="color:white;">წლები ლაოსში</span>]] | სიასტილი = | სათსტილი = background:{{ფერი|ლაოსი}} | ჯგუფსტილი = background:{{ფერი|ლაოსი}} |სიაკლასი = hlist |ჯგუფი1= [[XX საუკუნე|<span style="color:white;">XX საუკუნე</span>]] |სია1= * [[1949 წელი ლაოსში|1949]] * [[1950 წელი ლაოსში|1950]] * [[1951 წელი ლაოსში|1951]] * [[1952 წელი ლაოსში|1952]] * [[1953 წელი ლაოსში|1953]] * [[1954 წელი ლაოსში|1954]] * [[1955 წელი ლაოსში|1955]] * [[1956 წელი ლაოსში|1956]] * [[1957 წელი ლაოსში|1957]] * [[1958 წელი ლაოსში|1958]] * [[1959 წელი ლაოსში|1959]] * [[1960 წელი ლაოსში|1960]] * [[1961 წელი ლაოსში|1961]] * [[1962 წელი ლაოსში|1962]] * [[1963 წელი ლაოსში|1963]] * [[1964 წელი ლაოსში|1964]] * [[1965 წელი ლაოსში|1965]] * [[1966 წელი ლაოსში|1966]] * [[1967 წელი ლაოსში|1967]] * [[1968 წელი ლაოსში|1968]] * [[1969 წელი ლაოსში|1969]] * [[1970 წელი ლაოსში|1970]] * [[1971 წელი ლაოსში|1971]] * [[1972 წელი ლაოსში|1972]] * [[1973 წელი ლაოსში|1973]] * [[1974 წელი ლაოსში|1974]] * [[1975 წელი ლაოსში|1975]] * [[1976 წელი ლაოსში|1976]] * [[1977 წელი ლაოსში|1977]] * [[1978 წელი ლაოსში|1978]] * [[1979 წელი ლაოსში|1979]] * [[1980 წელი ლაოსში|1980]] * [[1981 წელი ლაოსში|1981]] * [[1982 წელი ლაოსში|1982]] * [[1983 წელი ლაოსში|1983]] * [[1984 წელი ლაოსში|1984]] * [[1985 წელი ლაოსში|1985]] * [[1986 წელი ლაოსში|1986]] * [[1987 წელი ლაოსში|1987]] * [[1988 წელი ლაოსში|1988]] * [[1989 წელი ლაოსში|1989]] * [[1990 წელი ლაოსში|1990]] * [[1991 წელი ლაოსში|1991]] * [[1992 წელი ლაოსში|1992]] * [[1993 წელი ლაოსში|1993]] * [[1994 წელი ლაოსში|1994]] * [[1995 წელი ლაოსში|1995]] * [[1996 წელი ლაოსში|1996]] * [[1997 წელი ლაოსში|1997]] * [[1998 წელი ლაოსში|1998]] * [[1999 წელი ლაოსში|1999]] * [[2000 წელი ლაოსში|2000]] |ჯგუფი2= [[XXI საუკუნე|<span style="color:white;">XXI საუკუნე</span>]] |სია2= * [[2001 წელი ლაოსში|2001]] * [[2002 წელი ლაოსში|2002]] * [[2003 წელი ლაოსში|2003]] * [[2004 წელი ლაოსში|2004]] * [[2005 წელი ლაოსში|2005]] * [[2006 წელი ლაოსში|2006]] * [[2007 წელი ლაოსში|2007]] * [[2008 წელი ლაოსში|2008]] * [[2009 წელი ლაოსში|2009]] * [[2010 წელი ლაოსში|2010]] * [[2011 წელი ლაოსში|2011]] * [[2012 წელი ლაოსში|2012]] * [[2013 წელი ლაოსში|2013]] * [[2014 წელი ლაოსში|2014]] * [[2015 წელი ლაოსში|2015]] * [[2016 წელი ლაოსში|2016]] * [[2017 წელი ლაოსში|2017]] * [[2018 წელი ლაოსში|2018]] * [[2019 წელი ლაოსში|2019]] * [[2020 წელი ლაოსში|2020]] * [[2021 წელი ლაოსში|2021]] * [[2022 წელი ლაოსში|2022]] * [[2023 წელი ლაოსში|2023]] * [[2024 წელი ლაოსში|2024]] * [[2025 წელი ლაოსში|2025]] * [[2026 წელი ლაოსში|2026]] }} <noinclude> [[კატეგორია:ლაოსის თარგები]] [[კატეგორია:წლების მიხედვით ქვეყნების სანავიგაციო დაფები|ლაოსი]] </noinclude> 5fth4nz3t0bkeqklhba9q31ad2k536x 11 891689 5411980 2026-06-12T16:19:49Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411980 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 10 891690 5411982 2026-06-12T16:23:11Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: <includeonly>{{წლები რეგიონის მიხედვით | წელი = {{{1|}}} | რეგიონი = ლაოსში | error = '''Template:Year in Laos''': Parameter 1=''year'' required! | წელი_min = 1949 | სურათი = <!-- -->{{#ifexpr: 1952 <= {{{1}}} and {{{1}}} < 1975 | Flag of Laos (1952-1975).svg}}<!-- -->{{#ifexpr: 1975 <= {{{1}}} | Flag of Laos.svg}} | სურათის_... 5411982 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{წლები რეგიონის მიხედვით | წელი = {{{1|}}} | რეგიონი = ლაოსში | error = '''Template:Year in Laos''': Parameter 1=''year'' required! | წელი_min = 1949 | სურათი = <!-- -->{{#ifexpr: 1952 <= {{{1}}} and {{{1}}} < 1975 | Flag of Laos (1952-1975).svg}}<!-- -->{{#ifexpr: 1975 <= {{{1}}} | Flag of Laos.svg}} | სურათის_ზომა = 90px | იხილეთ_აგრეთვე = [[ლაოსის ისტორია]] }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!--გთხოვთ ამ თარგის კატეგორიები ჩასვით ინფოს ქვეგვერდზე, მადლობა!--> </noinclude> azk85maioo3t4f1orusyiw5w4inkubz 11 891691 5411983 2026-06-12T16:23:37Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411983 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 10 891692 5411984 2026-06-12T16:24:19Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> == გამოყენება == {{ლაოსი წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} {{tld|ლაოსი წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} ეს თარგი უნდა გამოჩნდეს ქვეყნის წლების გვერდების ზედა ნაწილში... 5411984 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- PLEASE ADD CATEGORIES AND INTERWIKIS AT THE BOTTOM OF THIS PAGE --> == გამოყენება == {{ლაოსი წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} {{tld|ლაოსი წლების მიხედვით|{{#time:Y}}}} ეს თარგი უნდა გამოჩნდეს ქვეყნის წლების გვერდების ზედა ნაწილში. შექმენი სანავიგაციო დაფა გვერდის მარჯვენა მხარეს, რომელიც ქვეყნის კონტექსტის შესაბამის ისტორიას და წლების სტატიებს დაუკავშირდება. === იხილეთ აგრეთვე === * {{tl|წლები ლაოსში}} (განთავსებულია რუანდის წლების სტატიების გვერდის ბოლოში) * {{tl|წლები აზიაში}} (განთავსებულია რუანდის წლების სტატიების გვერდის ბოლოში) <includeonly> <!--კატეგორიები და ინტერვიკები ჩასვით აქ--> [[კატეგორია:ლაოსის თარგები]] </includeonly> pkhv88kfoz11nsmes8zlgnl71x9eum3 14 891693 5411986 2026-06-12T16:25:00Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:თარგები ქვეყნების მიხედვით]] 5411986 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:თარგები ქვეყნების მიხედვით]] 3mdcpf0mhgkw8omuzlmbbyvofgztrnd 3 891694 5411987 2026-06-12T16:25:14Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5411987 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 16:25, 12 ივნისი 2026 (UTC) ea4bdftvm4xricwclomjvm5jak280vc 15 891695 5411988 2026-06-12T16:25:31Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5411988 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 3 891696 5411999 2026-06-12T17:47:07Z Mehman 75871 ახალი გვერდი: {{subst:ბლოკი|დრო=1 წლის|მიზეზი=რედაქტირების ომი}}— ~~~~ 5411999 wikitext text/x-wiki ==ბლოკი== {{ბლოკი/ძირი|დრო=1 წლის|მიზეზი=რედაქტირების ომი}}— [[მომხმარებელი:Mehman|<span style="color:#ff0500">'''''Meh'''''</span>]][[მომხმარებელი განხილვა:Mehman|<span style="color:#0500ff">'''''man'''''</span>]] 17:47, 12 ივნისი 2026 (UTC) l15npwbubxq0o1tn7f3kpbwpccvag91 0 891697 5412004 2026-06-12T18:21:49Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412004 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' swhyrpho1kxvpxkhar5jwzms1loh4q7 5412007 5412004 2026-06-12T18:24:21Z Eleneburdil-QR 176013 5412007 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== 8ep4pcfdl7iab5kv803ozg7zilv70p4 5412008 5412007 2026-06-12T18:25:31Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412008 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] 24ie61p7h867rb61rcsnexo69chgta9 5412009 5412008 2026-06-12T18:26:06Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412009 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== b1lcz4n34pibsh5mvit3v8ugr4jsziu 5412014 5412009 2026-06-12T18:29:35Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412014 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== * [[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> f4641xzusl8n984g2t0ja15b73wt5i8 5412016 5412014 2026-06-12T18:30:50Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412016 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== * [[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> t6tochbbu08ps5u1zu3o51pgiv90zrs 5412017 5412016 2026-06-12T18:31:09Z Eleneburdil-QR 176013 /* ოქტომბერი */ 5412017 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== * [[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} iwdhimxwzo1bgfkvbt6xia21204chjo 5412019 5412017 2026-06-12T18:31:29Z Eleneburdil-QR 176013 /* სქოლიო */ 5412019 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== * [[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 2damlhv3fp00etvo9yyco1i9rfo9bmm 5412020 5412019 2026-06-12T18:32:18Z Eleneburdil-QR 176013 /* ოქტომბერი */ 5412020 wikitext text/x-wiki '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} qa1g4nyw83pd94okpuk17uueder0ju3 5412021 5412020 2026-06-12T18:32:47Z Eleneburdil-QR 176013 5412021 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1990}} '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 4hupw9cg6p1ool4vyg2lynrsts9pp98 5412022 5412021 2026-06-12T18:33:11Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990 წელი რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412022 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1990}} '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1990 წელი რუანდაში]] 6cplq7syx9zjxfgewa4gd4b0wu2q0bo 5412023 5412022 2026-06-12T18:33:28Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412023 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1990}} '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1990 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] jv76n3eifki4cq5pww33hbkjitqj5xx 5412024 5412023 2026-06-12T18:34:29Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990 წელი აფრიკაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412024 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1990}} '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1990 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1990 წელი აფრიკაში]] bcd9z3ek8h55ddn1xl8kzwbgt74d037 5412025 5412024 2026-06-12T18:34:48Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412025 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1990}} '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1990 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1990 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] 7t0nqet2j9o2tnuiiwbgxp38wwiw6bb 5412026 5412025 2026-06-12T18:35:16Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412026 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1990}} '''1990 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ===ოქტომბერი=== *[[2 ოქტომბერი]] - [[ტუტსის რუანდის პატრიოტული ფრონტი|ტუტსის რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა]] განახორციელა თავდასხმა უგანდიდან, რითაც დაიწყო [[რუანდის სამოქალაქო ომი]].<ref>{{Cite book | last = Heo | first = Uk | title = Civil Wars of the World: Major Conflicts Since World War II, Volume 1 | chapter = Rwanda (1990–1994) | publisher = [[ABC-CLIO]] | year = 2007 | pages = 655 | url = https://books.google.com/books?id=nrN077AEgzMC&pg=PA655 | isbn = 1-85109-919-0}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1990 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1990 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] b04myrz86mlpuhugaj2owzm0i2yrvfx 1 891698 5412005 2026-06-12T18:22:05Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412005 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 3 891699 5412012 2026-06-12T18:28:01Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5412012 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 18:28, 12 ივნისი 2026 (UTC) 5c9f4brp16rawq9p6ipg2xfwwrj762t 0 891700 5412030 2026-06-12T18:38:02Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412030 wikitext text/x-wiki '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' fklxkyorpp39c83bnv6w2j6zpb3ru0b 5412034 5412030 2026-06-12T18:40:17Z Eleneburdil-QR 176013 5412034 wikitext text/x-wiki '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 1x8asss39il5405qnmo4tf0gqt4gxw6 5412036 5412034 2026-06-12T18:42:35Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412036 wikitext text/x-wiki '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} qnb7xmgfzd31vveya8hl8p5o3s7ql48 5412037 5412036 2026-06-12T18:42:54Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412037 wikitext text/x-wiki '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} p2241d8sjf7qpepyipihgd4fe0sntqt 5412039 5412037 2026-06-12T18:43:40Z Eleneburdil-QR 176013 5412039 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} f8797j4u0nv5fb0mu8w1t0vvi8dadmg 5412040 5412039 2026-06-12T18:43:59Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1991 წელი რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412040 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1991 წელი რუანდაში]] hwnt25czf577i3iik3lqfwns4f3lamn 5412041 5412040 2026-06-12T18:44:11Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412041 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1991 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] bdzlnvvrn0kl6psldov7dro3huv0awv 5412042 5412041 2026-06-12T18:44:22Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1991 წელი აფრიკაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412042 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1991 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1991 წელი აფრიკაში]] 1dn9w3uk1i8o1nnviknp10cewqz67nb 5412043 5412042 2026-06-12T18:44:38Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412043 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1991 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1991 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] 0zwj6tiwz90b025sk0t2k58cx0rutko 5412044 5412043 2026-06-12T18:44:50Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412044 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1991 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1991 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] plz990zkkdv88jhmslrbsh3ktaccr5m 1 891701 5412032 2026-06-12T18:38:34Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412032 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891702 5412045 2026-06-12T18:45:12Z GiorgiXIII 62215 ახალი გვერდი: '''რგოლამკრეფი ნაკადური ხაზი''' — აგრეგატული დანადგარების, მექანიზმების, ხელსაწყოების ერთობლივობა, რომლებიც მდებარეობენ სარელსო რგოლების აკრეფის ტექნოლოგიური პროცესის ოპ... 5412045 wikitext text/x-wiki '''რგოლამკრეფი ნაკადური ხაზი''' — აგრეგატული დანადგარების, მექანიზმების, ხელსაწყოების ერთობლივობა, რომლებიც მდებარეობენ სარელსო რგოლების აკრეფის ტექნოლოგიური პროცესის ოპერაციების მიმდევრობის შესაბამისად, ასევე სატრანსპორტო დანადგარების, რომლებიც აკრეფის დროს გადაადგილებენ სარელსო რგოლებს და მათ ელემენტებს პოზიციიდან პოზიციაზე. == გამოყენება == ხაზები განკუთვნილია [[რკინიგზის ლიანდაგი]]ს [[სარელსო-საშპლე ბადე|სარელსო-საშპლე ბადის]] სიგრძით 12,5 და 25 მეტრიანი, ხის ან რკინა-ბეტონის შპლებით შეკერილი რგოლების ასაკრეფად. სარელსო რგოლების აკრეფის ტექნოლოგიური პროცესები ხორციელდება [[სალიანდაგო სამანქანო სადგური|სალიანდაგო სამანქანო სადგურების]] საწარმოო ბაზებში. == კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი == რგოლების აკრეფა ხის შპლებით პირველად განხორციელდა [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირის]] [[რკინიგზა|რკინიგზებზე]] [[1960-იანები|1960-იანი]] წლების დასაწყისში რგოლამკრეფი კომბაინით ЗК, აღჭურვილი დასატვირთ-დასაცლელი საშუალებებით, ასაკრეფი აგრეგატით და მოწყობილობებით თითქმის ყველა ოპერაციის ავტომატიზაციისთვის და მექანიზაციისათვის. ЗК-ს მწარმოებლობა 200 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში.<ref name="ххх">[http://zhpedia.ru/113/ ЖД энциклопедия] {{Wayback|url=http://zhpedia.ru/113/ |date=20090103143728 }}</ref> [[1970-იანები|1970-იან]] წლებში შეიქმნა ნახევრადავტომატური ნაკადური ხაზი — [[ППЗЛ-500]], რომელზეც ხორციელდება [[შპალი|შპლებში]] ნახვრეტების გაბურღვა და შემდგომი მათში ზემოდან [[ომბოხი|ომბოხების]] ჩარტყმა ქვედების გამოყენებით. შპლებისა და [[რელსი|რელსების]] მიწოდება აგრეგატებთან და მზა რგოლის გადაადგილება ხორციელდება ხაზის სატრანსპორტო მოწყობილობებით. შპლების ჩატვირთვა ბუნკერში, სამუშაო ადგილებზე სამაგრების მიწოდება, ასაკრებ სტენდზე რელსების გაწყობა, მზა რგოლის გადატვირთვა მიმღები ურიკებიდან შტაბელებზე ან დამგები მატარებლის ბაქნებზე ხორციელდება ტვირთამწე კრანებით. ხელით სრულდება ბუნკერიდან შპლის მიწოდების ოპერაციები დამგროვებელში და მათი ორიენტაცია, ქვედების შპლებზე განლაგება და ომბოხების ჩასმა შპლების ნახვრეტებში (ჩაქუჩების დახმარებით). ხაზის მწარმოებლობა 70 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში.<ref name="ххх" /> [[1970-იანები|1970-იანი]] წლების დასაწყისში ЗК-ს ბაზაზე [[შორეული აღმოსავლეთის გზათა მიმოსვლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|შორეული აღმოსავლეთის გზათა მიმოსვლის სახელმწიფო უნივერსიტეტში]] შეიქმნა სტაციონარული რგოლამკრეფი ხაზი [[ЗЛХ-800]]. აგრეგატები მონტაჟდება ლიანდაგის ორ მონაკვეთზე. ხაზის მუშაობისას იქმნება ორი ნაკადი მასალების შემხვედრი მოძრაობით. ყველა ოპერაციები, რომლებიც დაკავშირებულია ბუნკერების შესავსებად დასაკომპლექტებელ მასალებთან (შპლებთან, რელსებთან, ქვედებთან, ომბოხებთან) და რგოლების დაგებასთან პაკეტებში, სრულდება ჯოჯგინა ამწეებით. აკრეფის თითქმის ყველა ეტაპები ავტომატიზირებულია ან სრულდება ოპერატორის კონტროლის ქვეშ. აკრეფილი რგოლი ჯერ დაიდება მიმღების ურიკაზე, ხოლო შემდეგ — გადამტვირთავზე. ხაზის მწარმოებლობა 150 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში.<ref name="ххх" /> რკინა-ბეტონის შპლებიანი რგოლების ასაკრებად გამოიყენება ნაკადური ხაზები ЗЛХ-500, ЗЛЖ-650, ППЗЛ-850, „სმოლიანკა“, რომლებითაც გადაადგილდება ასაკრეფი რგოლი და ტექნოლოგიური სასტენდო ხაზები, ასაწყობ რგოლზე შპალიდან შპალზე გადასვლით. ყველა ხაზზე სარელსო სამაგრების განლაგება და დაყენება ხორციელდება ხელით. რგოლამკრეფი ხაზი ЗЛХ-500 შესრულებულია ორი პარალელური მონაკვეთის სახით მასალების მოძრაობის შემხვედრი ნაკადებით. პირველ მონაკვეთზე რგოლის ელემენტებს ამზადებენ ასაკრებად (შპლებზე ლაგდება საფენები და ქვედები, ყენდება დაკომლექტებული საკლემე ჭანჭიკები, სამაგრებზე ეჭირება ქანჩები). მზა რგოლი იღება ამწით. ხაზის მწარმოებლობა 60 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში. ტექნოლოგიური სასტენდე ხაზი შედგება ხუთი თვითმავალი აგრეგატისგან, რომლებიც გადაადგილდებიან ლიანდაგ-სტენდის გასწვრივ. ჯერ ამწით განალაგებენ შპლებს. სამ აგრეგატზე ლიანდაგის მონტიორები ხელით ალაგებენ საფენებს და ქვედებს, ხოლო მათზე ამწით რელსების დადების შემდეგ — დაკომპლექტებული საკლემე და ჩასადგმელი ჭანჭიკები, რომლებიც შემდეგ ყენდება ქვედების და შპლების ბუდეებში, ორი შემდგომი აგრეგატით ეჭირება ქანჩები. ხაზი მწარმოებლობა 100 მეტრი სალიანდაგო ბადე საათში.<ref name="ххх" /> == მსოფლიოში == მსოფლიოს რკინიგზებზე გავრცელება მოიპოვა რკინიგზის ლიანდაგის რგოლების აკრეფის ხერხებმა ისრული და [[ჯოჯგინა ამწე]]ების გამოყენებით და სხვა მუშა აგრეგატებით. ამასთან უძრავი სარელსო-საშპლე ბადის გასწვრივ გადაადგილდებიან მუშები [[სალიანდაგო ინსტრუმენტი|მექანიზირებული ინსტრუმენტებით]] ცალკეული ოპერაციების შესასრულებლად. ==ლიტერატურა== * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001687278 Звеносборочная поточная линия // Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 158-159. — ISBN 5-85270-115-7.] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები]] n0gka56chjhs57ajbo4ub9q6yui4bkg 5412156 5412045 2026-06-12T22:50:31Z GiorgiXIII 62215 5412156 wikitext text/x-wiki '''რგოლამკრეფი ნაკადური ხაზი''' — აგრეგატული დანადგარების, მექანიზმების, ხელსაწყოების ერთობლივობა, რომლებიც მდებარეობენ სარელსო რგოლების აკრეფის ტექნოლოგიური პროცესის ოპერაციების მიმდევრობის შესაბამისად, ასევე სატრანსპორტო დანადგარების, რომლებიც აკრეფის დროს გადაადგილებენ სარელსო რგოლებს და მათ ელემენტებს პოზიციიდან პოზიციაზე. == გამოყენება == ხაზები განკუთვნილია [[რკინიგზის ლიანდაგი]]ს [[სარელსო-საშპლე ბადე|სარელსო-საშპლე ბადის]] სიგრძით 12,5 და 25 მეტრიანი, ხის ან რკინა-ბეტონის შპლებით შეკერილი რგოლების ასაკრეფად. სარელსო რგოლების აკრეფის ტექნოლოგიური პროცესები ხორციელდება [[სალიანდაგო სამანქანო სადგური|სალიანდაგო სამანქანო სადგურების]] საწარმოო ბაზებში. == კონსტრუქცია და მუშაობის პრინციპი == რგოლების აკრეფა ხის შპლებით პირველად განხორციელდა [[საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი|საბჭოთა კავშირის]] [[რკინიგზა|რკინიგზებზე]] [[1960-იანები|1960-იანი]] წლების დასაწყისში რგოლამკრეფი კომბაინით ЗК, აღჭურვილი დასატვირთ-დასაცლელი საშუალებებით, ასაკრეფი აგრეგატით და მოწყობილობებით თითქმის ყველა ოპერაციის ავტომატიზაციისთვის და მექანიზაციისათვის. ЗК-ს მწარმოებლობა 200 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში.<ref name="ххх">[http://zhpedia.ru/113/ ЖД энциклопедия] {{Wayback|url=http://zhpedia.ru/113/ |date=20090103143728 }}</ref> [[1970-იანები|1970-იან]] წლებში შეიქმნა ნახევრადავტომატური ნაკადური ხაზი — [[ППЗЛ-500]], რომელზეც ხორციელდება [[შპალი|შპლებში]] ნახვრეტების გაბურღვა და შემდგომი მათში ზემოდან [[ომბოხი|ომბოხების]] ჩარტყმა ქვედების გამოყენებით. შპლებისა და [[რელსი|რელსების]] მიწოდება აგრეგატებთან და მზა რგოლის გადაადგილება ხორციელდება ხაზის სატრანსპორტო მოწყობილობებით. შპლების ჩატვირთვა ბუნკერში, სამუშაო ადგილებზე სამაგრების მიწოდება, ასაკრებ სტენდზე რელსების გაწყობა, მზა რგოლის გადატვირთვა მიმღები ურიკებიდან შტაბელებზე ან დამგები მატარებლის ბაქნებზე ხორციელდება ტვირთამწე კრანებით. ხელით სრულდება ბუნკერიდან შპლის მიწოდების ოპერაციები დამგროვებელში და მათი ორიენტაცია, ქვედების შპლებზე განლაგება და ომბოხების ჩასმა შპლების ნახვრეტებში (ჩაქუჩების დახმარებით). ხაზის მწარმოებლობა 70 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში.<ref name="ххх" /> [[1970-იანები|1970-იანი]] წლების დასაწყისში ЗК-ს ბაზაზე [[შორეული აღმოსავლეთის გზათა მიმოსვლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი|შორეული აღმოსავლეთის გზათა მიმოსვლის სახელმწიფო უნივერსიტეტში]] შეიქმნა სტაციონარული რგოლამკრეფი ხაზი [[ЗЛХ-800]]. აგრეგატები მონტაჟდება ლიანდაგის ორ მონაკვეთზე. ხაზის მუშაობისას იქმნება ორი ნაკადი მასალების შემხვედრი მოძრაობით. ყველა ოპერაციები, რომლებიც დაკავშირებულია ბუნკერების შესავსებად დასაკომპლექტებელ მასალებთან (შპლებთან, რელსებთან, ქვედებთან, ომბოხებთან) და რგოლების დაგებასთან პაკეტებში, სრულდება ჯოჯგინა ამწეებით. აკრეფის თითქმის ყველა ეტაპები ავტომატიზირებულია ან სრულდება ოპერატორის კონტროლის ქვეშ. აკრეფილი რგოლი ჯერ დაიდება მიმღების ურიკაზე, ხოლო შემდეგ — გადამტვირთავზე. ხაზის მწარმოებლობა 150 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში.<ref name="ххх" /> რკინა-ბეტონის შპლებიანი რგოლების ასაკრებად გამოიყენება ნაკადური ხაზები ЗЛХ-500, ЗЛЖ-650, ППЗЛ-850, „სმოლიანკა“, რომლებითაც გადაადგილდება ასაკრეფი რგოლი და ტექნოლოგიური სასტენდო ხაზები, ასაწყობ რგოლზე შპალიდან შპალზე გადასვლით. ყველა ხაზზე სარელსო სამაგრების განლაგება და დაყენება ხორციელდება ხელით. რგოლამკრეფი ხაზი ЗЛХ-500 შესრულებულია ორი პარალელური მონაკვეთის სახით მასალების მოძრაობის შემხვედრი ნაკადებით. პირველ მონაკვეთზე რგოლის ელემენტებს ამზადებენ ასაკრებად (შპლებზე ლაგდება საფენები და ქვედები, ყენდება დაკომლექტებული საკლემე ჭანჭიკები, სამაგრებზე ეჭირება ქანჩები). მზა რგოლი იღება ამწით. ხაზის მწარმოებლობა 60 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში. ტექნოლოგიური სასტენდე ხაზი შედგება ხუთი თვითმავალი აგრეგატისგან, რომლებიც გადაადგილდებიან ლიანდაგ-სტენდის გასწვრივ. ჯერ ამწით განალაგებენ შპლებს. სამ აგრეგატზე ლიანდაგის მონტიორები ხელით ალაგებენ საფენებს და ქვედებს, ხოლო მათზე ამწით რელსების დადების შემდეგ — დაკომპლექტებულ საკლემე და ჩასადგმელი ჭანჭიკებს, რომლებიც შემდეგ ყენდება ქვედების და შპლების ბუდეებში, ორი შემდგომი აგრეგატით ეჭირება ქანჩები. ხაზი მწარმოებლობა 100 მეტრი სალიანდაგო მესერი საათში.<ref name="ххх" /> == მსოფლიოში == მსოფლიოს რკინიგზებზე გავრცელება მოიპოვა რკინიგზის ლიანდაგის რგოლების აკრეფის ხერხებმა ისრული და [[ჯოჯგინა ამწე]]ების გამოყენებით და სხვა მუშა აგრეგატებით. ამასთან უძრავი სარელსო-საშპლე მესერის გასწვრივ გადაადგილდებიან მუშები [[სალიანდაგო ინსტრუმენტი|მექანიზირებული ინსტრუმენტებით]] ცალკეული ოპერაციების შესასრულებლად. ==ლიტერატურა== * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001687278 Звеносборочная поточная линия // Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 158-159. — ISBN 5-85270-115-7.] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები]] tcqxq8j14jmvxcxpnq21szzltifrrfh 0 891703 5412046 2026-06-12T18:46:35Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412046 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' tvwvpyjdlginpwwbnsukr8nkakjmzmr 5412048 5412046 2026-06-12T18:47:21Z Eleneburdil-QR 176013 5412048 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1991}} '''1991 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 68yqa998dg74wdyzs2i3j828nws4y5c 5412052 5412048 2026-06-12T18:48:35Z Eleneburdil-QR 176013 /* top */ 5412052 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} ge5qx7mw7rspbl3mcmxyd4f8olw6jk2 5412053 5412052 2026-06-12T18:50:21Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412053 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 25f2bk6ffqa9qp9hs9u8iqc8tr6kawr 5412054 5412053 2026-06-12T18:50:41Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412054 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} rktl71k3d4p1szktb9tolkn70v2htyj 5412055 5412054 2026-06-12T18:51:08Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412055 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]] t9t23bogoj1qeb4hnhhwwbr1g3ccw15 5412056 5412055 2026-06-12T18:51:21Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412056 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] jw4760g2sw8twvbc8irpqws1l9ox9s3 5412057 5412056 2026-06-12T18:51:33Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412057 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] rgh2pgifaz0np2r6oy6j7fjyo9j8661 5412058 5412057 2026-06-12T18:51:55Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412058 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] mc7ra3jm92boe06ltr6tb2g83g1lopt 5412059 5412058 2026-06-12T18:52:05Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412059 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] sg1f1njkts5hf8tfna3lyteq214ilkx 5412066 5412059 2026-06-12T18:55:35Z Jaba1977 3604 წაიშალა [[კატეგორია:1992 წელუ რუანდაში]]; დაემატა [[კატეგორია:1992 წელი რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412066 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1992}} '''1992 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]<ref name="DAB">{{cite book | last1=Akyeampong | first1=E.K. | last2=Gates | first2=P.H.L. | title=Dictionary of African Biography | publisher=OUP USA | issue=Bd. 1-6 | year=2012 | isbn=978-0-19-538207-5 | url=https://books.google.com/books?id=39JMAgAAQBAJ&pg=RA2-PA315 | access-date=24 February 2024 | page=315}}</ref> ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1992 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] 81fxrbo27h7hh0shvnjkqdd6eblgzdq 1 891704 5412047 2026-06-12T18:46:40Z GiorgiXIII 62215 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412047 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 1 891705 5412050 2026-06-12T18:47:47Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412050 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891706 5412060 2026-06-12T18:52:29Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990 წელი აფრიკაში]] 5412060 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:1990 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990 წელი აფრიკაში]] jrxi6r5p20426unc9v4i5a6dfitcp2y 15 891707 5412061 2026-06-12T18:53:21Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412061 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891708 5412062 2026-06-12T18:53:26Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412062 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 0v0kswhxa3utmedezq10jwe2op2g79x 5412068 5412062 2026-06-12T18:56:01Z Eleneburdil-QR 176013 5412068 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 6251zj7h3bg3uiry81g7dkhdxuptln6 5412070 5412068 2026-06-12T18:56:53Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412070 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} sngq1cwd1400lxhzucxs8yd8w5ycf84 5412072 5412070 2026-06-12T19:00:10Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412072 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} benam9pvj5ft9ldqy6xs7u65k8vxffh 5412073 5412072 2026-06-12T19:00:34Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412073 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} n7968pyjqlx0hkarwq15jf0f6tcfx85 5412075 5412073 2026-06-12T19:02:13Z Eleneburdil-QR 176013 /* აგვისტო */ 5412075 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} h5z9az7s7ah1adr5itukqk5xhrsl8w4 5412076 5412075 2026-06-12T19:02:32Z Eleneburdil-QR 176013 /* აგვისტო */ 5412076 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი.<ref name=ArAcc>{{Citation | title = Accord Ends 3-Year Civil War in Rwanda | newspaper = [[The New York Times]] | date = 5 August 1993 | url = https://www.nytimes.com/1993/08/05/world/accord-ends-3-year-civil-war-in-rwanda.html | accessdate =16 February 2015}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 80o8a8cu5g0szd6duaq6ymibl2b6dgm 5412077 5412076 2026-06-12T19:03:11Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1993 წელი რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412077 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი.<ref name=ArAcc>{{Citation | title = Accord Ends 3-Year Civil War in Rwanda | newspaper = [[The New York Times]] | date = 5 August 1993 | url = https://www.nytimes.com/1993/08/05/world/accord-ends-3-year-civil-war-in-rwanda.html | accessdate =16 February 2015}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1993 წელი რუანდაში]] 4a1f7fu67oys5uul1u8ojw8qwpuhu46 5412078 5412077 2026-06-12T19:03:24Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1993 წელი ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412078 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი.<ref name=ArAcc>{{Citation | title = Accord Ends 3-Year Civil War in Rwanda | newspaper = [[The New York Times]] | date = 5 August 1993 | url = https://www.nytimes.com/1993/08/05/world/accord-ends-3-year-civil-war-in-rwanda.html | accessdate =16 February 2015}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1993 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1993 წელი ქვეყნების მიხედვით]] hwkmhvi3y95l4e4y0jqhvc0mcbyi35r 5412079 5412078 2026-06-12T19:03:44Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1993 წელი აფრიკაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412079 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი.<ref name=ArAcc>{{Citation | title = Accord Ends 3-Year Civil War in Rwanda | newspaper = [[The New York Times]] | date = 5 August 1993 | url = https://www.nytimes.com/1993/08/05/world/accord-ends-3-year-civil-war-in-rwanda.html | accessdate =16 February 2015}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1993 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1993 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1993 წელი აფრიკაში]] igkaz8ch04s1xm3hsm8yoe013z5s1j1 5412080 5412079 2026-06-12T19:03:59Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412080 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი.<ref name=ArAcc>{{Citation | title = Accord Ends 3-Year Civil War in Rwanda | newspaper = [[The New York Times]] | date = 5 August 1993 | url = https://www.nytimes.com/1993/08/05/world/accord-ends-3-year-civil-war-in-rwanda.html | accessdate =16 February 2015}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1993 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1993 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1993 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] jf2b79mh51guask9hamkhzqjzvgsgpe 5412081 5412080 2026-06-12T19:04:07Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412081 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1993}} '''1993 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[დისმას ნსენგიიარემიე]] (18 ივლისამდე), [[აგატა უვილინგიიმანა]] (18 ივლისიდან) ==მოვლენები== ===აგვისტო=== *4 აგვისტო - [[არუშის შეთანხმებები]] გაფორმდა პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და რუანდის პატრიოტული ფრონტის (RPF) ლიდერებს შორის [[არუშა]]ში, [[ტანზანია]], რამაც დაასრულა რუანდის სამოქალაქო ომი.<ref name=ArAcc>{{Citation | title = Accord Ends 3-Year Civil War in Rwanda | newspaper = [[The New York Times]] | date = 5 August 1993 | url = https://www.nytimes.com/1993/08/05/world/accord-ends-3-year-civil-war-in-rwanda.html | accessdate =16 February 2015}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1993 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1993 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1993 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] 69rd903h05xs6x753kq5gt1u4qe8y3g 1 891709 5412063 2026-06-12T18:53:54Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412063 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891710 5412064 2026-06-12T18:53:58Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1991 წელი აფრიკაში]] 5412064 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:1991 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1991 წელი აფრიკაში]] ln38cjxkhf92iurg7fbzwkqbzt829re 15 891711 5412065 2026-06-12T18:55:03Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412065 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891712 5412067 2026-06-12T18:55:54Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] 5412067 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:1992 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:1992 წელი აფრიკაში]] av3kw36nd3526yjju4s456zcfl2zi4w 15 891713 5412071 2026-06-12T18:57:07Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412071 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891714 5412074 2026-06-12T19:00:47Z Jaba1977 3604 გადამისამართება გვერდზე „[[ლაოსი]]“ 5412074 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[ლაოსი]] ie2enr2r5d44rj4n9c3n7poi30zfl0h 0 891715 5412082 2026-06-12T19:05:51Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412082 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 3cvcsk4bfgdll5hyfxlvid48nacf1l1 5412084 5412082 2026-06-12T19:07:37Z Eleneburdil-QR 176013 5412084 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} m2v7oj1fdmfws26dg2gor5uuy0fjfhd 5412085 5412084 2026-06-12T19:08:57Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412085 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} jisbjak3jzxg6fuzuox7v19sy8ca2zu 5412088 5412085 2026-06-12T19:10:10Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412088 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: **19 ივლისიდან: ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 15wgy9yc0799fobumfw5piq26fvtrgg 5412090 5412088 2026-06-12T19:11:13Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412090 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: **19 ივლისიდან: ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} oltms2cpk6r36phxuq7l5rat321rkw4 5412091 5412090 2026-06-12T19:11:44Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412091 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} rhf8gxatnlma6mtdtp94oosbyn80euv 5412092 5412091 2026-06-12T19:12:52Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412092 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 2thpjsoegcyveln9rnyb2jgodpqthct 5412093 5412092 2026-06-12T19:13:17Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412093 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} ntdqr8enoyogwb3opszm9e9h10hu7fi 5412094 5412093 2026-06-12T19:14:40Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412094 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 1yc3zsqlq1apsl80eh2lrtbmy2xeuvn 5412095 5412094 2026-06-12T19:15:50Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412095 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: *7 აპრილი: *8 აპრილი: *21 აპრილი: *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 3cij58v5f1k00lmwaarx794en9m09ab 5412096 5412095 2026-06-12T19:17:09Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412096 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: *8 აპრილი: *21 აპრილი: *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 27rjdmu2lqj6w60pgxm4kj29fnl96tq 5412097 5412096 2026-06-12T19:17:57Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412097 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: *21 აპრილი: *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 0qlsea8grj91ppplqc7oaf9k7lf1o9e 5412098 5412097 2026-06-12T19:18:17Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412098 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: *21 აპრილი: *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} bwg6r7if12pmbrzi67k91t1e58ejdu5 5412099 5412098 2026-06-12T19:18:38Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412099 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბვაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} rc6g7sx9z0lbcfs7zem9l3xfdfvrklk 5412100 5412099 2026-06-12T19:18:58Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412100 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 9a6n25tlgdzkkpcmf70jc3dbixtbhus 5412101 5412100 2026-06-12T19:19:39Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412101 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} tuit9isy5tqbgicfsz5kmavgzrqs6wf 5412102 5412101 2026-06-12T19:20:22Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412102 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: რუანდის გენოციდი — [[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} nevq1vif8ekxfpmux0211e9vsfox3m9 5412103 5412102 2026-06-12T19:21:18Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412103 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} tso6mi6utn0f08gums2ubdrxe7kaxw8 5412104 5412103 2026-06-12T19:22:10Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412104 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 83mzrrse7io5yh04epxy1jqje3ff6zo 5412105 5412104 2026-06-12T19:22:37Z Eleneburdil-QR 176013 /* მაისი */ 5412105 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ===ივლისი=== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 9mpvgfvdl5xf98fbyh681fauo0hj8ns 5412106 5412105 2026-06-12T19:23:27Z Eleneburdil-QR 176013 /* ივლისი */ 5412106 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} co07hzdprrdb75b8gsy3y80nyc723xf 5412107 5412106 2026-06-12T19:23:47Z Eleneburdil-QR 176013 /* ივლისი */ 5412107 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} bed55gu4ijsujl61fr7qmn05ijpx9kv 5412108 5412107 2026-06-12T19:24:24Z Eleneburdil-QR 176013 /* აგვისტო */ 5412108 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია. **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში. ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 8tpx3wo31nq5qxf3z1vheiuw37e1ico 5412109 5412108 2026-06-12T19:25:10Z Eleneburdil-QR 176013 /* აპრილი */ 5412109 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად. ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} rfb4epb3bz5q90rrqavsizx0rx20y4o 5412110 5412109 2026-06-12T19:25:26Z Eleneburdil-QR 176013 /* მაისი */ 5412110 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} idb9cjuo1z114dv4mbhev8lvwu9c7jp 5412111 5412110 2026-06-12T19:25:55Z Eleneburdil-QR 176013 /* აგვისტო */ 5412111 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} bo5nk83iylpd8dt51xz8v65awpsm5pt 5412112 5412111 2026-06-12T19:26:22Z Eleneburdil-QR 176013 /* აგვისტო */ 5412112 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 00y6n1voqvkmxishn360ia005ohwauo 5412113 5412112 2026-06-12T19:28:50Z Eleneburdil-QR 176013 /* გარდაცვლილები */ 5412113 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945). ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} dqcmzpd5f7wd03tkpw7ewqlg1x6l8g7 5412114 5412113 2026-06-12T19:30:10Z Eleneburdil-QR 176013 /* გარდაცვლილები */ 5412114 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი ** ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} o38b0fsoyo8equyudp2upkgt73qa8ou 5412115 5412114 2026-06-12T19:31:23Z Eleneburdil-QR 176013 /* გარდაცვლილები */ 5412115 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} qwmuwls4fqvkingt7tezt0qsncd7rjk 5412116 5412115 2026-06-12T19:32:06Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412116 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] hnhccyhw5wiusb57tjqn62gcncbmuo0 5412117 5412116 2026-06-12T19:32:18Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412117 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] 9rgen03iunk0xyuhtfm5kqc1njuxzmy 5412118 5412117 2026-06-12T19:32:31Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1994 წელი აფრიკაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412118 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1994 წელი აფრიკაში]] kqb5upx7wxkhcvoxw6bli1nzdp7qomi 5412119 5412118 2026-06-12T19:33:04Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412119 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1994 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] byd16k3bt3rj6eeyu04wvvq6c57t2ee 5412120 5412119 2026-06-12T19:33:17Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412120 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ხუტუს ტომი]]ს რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1994 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] qa7q7kk1b6lgbv95ngx1nnj35gd21qa 5412186 5412120 2026-06-13T04:55:12Z Jaba1977 3604 /* აპრილი */ 5412186 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ჰუტუ]]ს ტომის რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა, დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1994 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] 0w6z7nygmfvs5ca72hdyrw1hflj8pzm 5412187 5412186 2026-06-13T04:57:59Z Jaba1977 3604 /* გარდაცვლილები */ 5412187 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1994}} '''1994 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: **6 აპრილამდე: [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] **19 ივლისიდან: [[პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; **6 აპრილამდე: [[აგატა უვილინგიიმანა]] **6 აპრილიდან 19 ივლისამდე: [[ჟან კამბანდა]] **19 ივლისიდან: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] ==მოვლენები== ===აპრილი=== *6 აპრილი: თვითმფრინავი, რომელშიც რუანდის პრეზიდენტი [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]] და ბურუნდის პრეზიდენტი [[სიპრიენ ნტარიამირა]] იმყოფებოდნენ, ჩამოაგდეს მაშინ, როდესაც ის [[კიგალი]]ში დასაჯდომად ემზადებოდა. ეს გახდა რუანდის გენოციდის მთავარი მიზეზი. *7 აპრილი: [[ჰუტუ]]ს ტომის რუანდელებმა დაიწყეს ათასობით ტუტსის ტომის რუანდელისა და ზომიერი ხუტუს მკვლელობა. მოკლულთა შორის იყო პრემიერ-მინისტრი [[აგატა უვილინგიიმანა]]ც. *8 აპრილი: [[თეოდორ სინდიკუბუაბო]] ხდება რუანდის დროებითი პრეზიდენტი. *21 აპრილი: [[წითელი ჯვარი|წითელი ჯვრის]] შეფასებით, რუანდაში ასობით ათასი ტუტსი იქნა მოკლული. *30 აპრილი: '''რუანდის გენოციდი''' **[[გაეროს უშიშროების საბჭო]]ში იმართება დისკუსია გენოციდის შესახებ, თუმცა მკვლელობების აღწერისას სიტყვა „გენოციდი“ გამოტოვებულია.<ref name="TimelineofRwanda">{{cite web | url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/rwanda/etc/cron.html | title=Rwanda Chronology | accessdate=2 March 2015}}</ref> **ათიათასობით ტუტსის ტომის რუანდელი გარბის ზაირში, ბურუნდისა და ტანზანიაში.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===მაისი=== *17 მაისი: გაერო თანხმდება რუანდაში 6 800 მშვიდობისმყოფელის გაგზავნაზე მშვიდობიანი მოსახლეობის დასაცავად.<ref name="TimelineofRwanda"></ref> ===ივლისი=== *4 ივლისი: რუანდის პატრიოტულმა ფრონტმა საბოლოოდ დაამარცხა ხუტუს მთავრობა, რამაც დაასრულა გენოციდი. *18 ივლისი: რუანდის პატრიოტული ფრონტის ჯარებმა აიღეს გისენი, რამაც აიძულა დროებითი მთავრობა გაქცეულიყო ზაირში. ===აგვისტო=== *21 აგვისტო: რუანდის პატრიოტული ფრონტი სრულად აკონტროლებს მთელ რუანდას.<ref>{{Cite book | last = Notholt | first = Stuart | title = Fields of Fire: An Atlas of Ethnic Conflict | publisher = Troubador Publishing | year = 2008 | pages = 2.24 | url = https://books.google.com/books?id=E7cNWmXFrNMC&pg=SA2-PA24 | isbn =1-906510-47-4}}</ref> ==გარდაცვლილები== *6 აპრილი **[[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]], პოლიტიკოსი, პრეზიდენტი (1973-1994; დ. 1937) **[[დეოგრატიას ნსაბიმანა]], გენერალი, რუანდის არმიის გენერალური შტაბის უფროსი (დ. 1945) *7 აპრილი **[[ჟოზეფ კავარუგანდა]], იურისტი, საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე (1979–1994; დ. 1935) **[[ლანდო ნდასინგვა]], პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი **[[ფოსტენ რუცოგოზა]], პოლიტიკოსი **[[სიპრიენ და დაფროზა რუგამბა]], დაქორწინებული წყვილი და კათოლიკე მოწამეები **[[აგატა უვილინგიიმანა]], პოლიტიკოსი, პრემიერ-მინისტრი (1993–1994; დ. 1953) ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1994 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1994 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1994 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] d24uqfqfle8o1yzrjwsdwino83x2fhz 1 891716 5412083 2026-06-12T19:06:10Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412083 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 1 891717 5412087 2026-06-12T19:09:27Z Ruska-QR 175612 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412087 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891718 5412121 2026-06-12T19:34:35Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412121 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' i7mkvjko0r4v5pi48cr53f75m7iowb0 5412124 5412121 2026-06-12T19:36:32Z Eleneburdil-QR 176013 5412124 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} jeeu2knq1c6uhx7xo6kzrp4zmmtso0z 5412125 5412124 2026-06-12T19:38:03Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412125 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} cu9l1s0bq42w2pvf61rg9hi91k4i6io 5412126 5412125 2026-06-12T19:38:31Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოვლენები */ 5412126 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} jeeu2knq1c6uhx7xo6kzrp4zmmtso0z 5412127 5412126 2026-06-12T19:38:40Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412127 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]] ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 7ldkc5ueainy1pc22e91ovmkurm8je9 5412128 5412127 2026-06-12T19:39:14Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412128 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} e232celtetezzbt9um7qxyrywl779b6 5412129 5412128 2026-06-12T19:40:39Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412129 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]] *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე]], [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} knrxm43to6x7oe94hb5nia8yxevic7c 5412130 5412129 2026-06-12T19:41:05Z Eleneburdil-QR 176013 /* მოქმედი პირები */ 5412130 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]]<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-06-07-16-1/292666.html|title=Rwandan Ex-President Sentenced to 15 Years - 2004-06-07|work=[[Voice of America]]|date=30 October 2009|access-date=1 November 2025}}</ref> *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე), [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} 5k3fwopwhb6r8navu848ap6hha54t8n 5412131 5412130 2026-06-12T19:41:22Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1995 წელი რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412131 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]]<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-06-07-16-1/292666.html|title=Rwandan Ex-President Sentenced to 15 Years - 2004-06-07|work=[[Voice of America]]|date=30 October 2009|access-date=1 November 2025}}</ref> *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე), [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1995 წელი რუანდაში]] ohztzswhxj9w0eggcepfi84m8mdt34p 5412132 5412131 2026-06-12T19:41:36Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1995 წელი ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412132 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]]<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-06-07-16-1/292666.html|title=Rwandan Ex-President Sentenced to 15 Years - 2004-06-07|work=[[Voice of America]]|date=30 October 2009|access-date=1 November 2025}}</ref> *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე), [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1995 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1995 წელი ქვეყნების მიხედვით]] n0nn8jk0s6exaducnxuvcnrmhppclo2 5412133 5412132 2026-06-12T19:41:51Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1995 წელი აფრიკაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412133 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]]<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-06-07-16-1/292666.html|title=Rwandan Ex-President Sentenced to 15 Years - 2004-06-07|work=[[Voice of America]]|date=30 October 2009|access-date=1 November 2025}}</ref> *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე), [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1995 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1995 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1995 წელი აფრიკაში]] 9i02qn6npxmp15sgttmf1p364yulsmg 5412134 5412133 2026-06-12T19:42:04Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412134 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]]<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-06-07-16-1/292666.html|title=Rwandan Ex-President Sentenced to 15 Years - 2004-06-07|work=[[Voice of America]]|date=30 October 2009|access-date=1 November 2025}}</ref> *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე), [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1995 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1995 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1995 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] ioi9da5700h0qgpkukb57y0g7s7nihu 5412135 5412134 2026-06-12T19:42:21Z Eleneburdil-QR 176013 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412135 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1995}} '''1995 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== *[[რუანდის პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]: [[ პასტერ ბიზიმუნგუ]]<ref>{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/a-13-a-2004-06-07-16-1/292666.html|title=Rwandan Ex-President Sentenced to 15 Years - 2004-06-07|work=[[Voice of America]]|date=30 October 2009|access-date=1 November 2025}}</ref> *[[რუანდის პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]: [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] (31 აგვისტომდე), [[პიერ-სელესტენ რვიგემა]] (31 აგვისტოდან) ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} [[კატეგორია:1995 წელი რუანდაში]] [[კატეგორია:1995 წელი ქვეყნების მიხედვით]] [[კატეგორია:1995 წელი აფრიკაში]] [[კატეგორია:1990-იანი წლები რუანდაში]] [[კატეგორია:XX საუკუნის წლები რუანდაში]] 44p65kzzsqym7otpamkad56oezp52zc 1 891719 5412123 2026-06-12T19:35:00Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412123 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 3 891720 5412136 2026-06-12T20:04:53Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5412136 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 20:04, 12 ივნისი 2026 (UTC) in5y5zbpbikdsqqb0aqzh74gxxpcljx 0 891722 5412140 2026-06-12T21:24:08Z Ruska-QR 175612 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა... 5412140 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} j552hjaen6vloh7e7jnp15cbpadbj9p 5412141 5412140 2026-06-12T21:24:41Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412141 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] 7ajonddfh6m6tk6ntux8t5yd793pcby 5412142 5412141 2026-06-12T21:24:56Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412142 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] 6kqfar11zvdultjhug3ir8v8do8sehr 5412143 5412142 2026-06-12T21:25:19Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412143 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] 85mhldpp9kjf6f8ijdidrd33gcr86sl 5412144 5412143 2026-06-12T21:25:33Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:კანოე]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412144 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] [[კატეგორია:კანოე]] o30zqqwj4y9wd4etacg0oal3g5hxpc6 5412145 5412144 2026-06-12T21:25:39Z Ruska-QR 175612 წაიშალა [[კატეგორია:კანოე]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412145 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] 85mhldpp9kjf6f8ijdidrd33gcr86sl 5412146 5412145 2026-06-12T21:26:06Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412146 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|12|06|2026}} {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მისი მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო თავისი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე მედლების ადგილები ვერ მოიპოვა და K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] bkwoie7yplrbtalkn8jjau6ckghov2g 5412148 5412146 2026-06-12T21:36:24Z Ruska-QR 175612 5412148 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო საკუთარი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე, K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში მედლების ვერ მოიპოვა, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] efc5z62xujhyvsyy4xxg5nmqfcuzor9 5412149 5412148 2026-06-12T21:38:02Z Ruska-QR 175612 5412149 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო საკუთარი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე, K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში მედლების ვერ მოიპოვა, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში, ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> ტოკიოს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] jng16w48zqcaj13zoizvs3m2g8mhhre 5412150 5412149 2026-06-12T21:38:48Z Ruska-QR 175612 5412150 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა სპორტსმენი | თავისფერი = | სახელი = ფერნანდო პიმენტა | სურათი = Fernando Pimenta ECH 2016.jpg | სურათისზომა = <!--მხოლოდ 220 პიქსელზე პატარა სურათებისათვის.--> | წარწერა = | დაბადების სახელი = | სრული სახელი = ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა | მეტსახელი = | ეროვნება = [[პორტუგალიელი]] | დაბადების თარიღი = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|1989|8|13|}} | დაბადების ადგილი = [[პონტე დე ლიმა]], [[პორტუგალია]] | სიმაღლე = 179 | წონა = 81 | საიტი = {{URL|fernandopimenta.com}} | ქვეყანა = [[პორტუგალია]] | სპორტი = [[სპრინტის კაიაკი]] | სახეობა = | კლუბი = Benfica | გუნდი = | მწვრთნელი = ჰელიო ლუკასი | მედლისთარგები = | მედლები = }} '''ფერნანდო ისმაელ ფერნანდეს პიმენტა'''(დ. [[13 აგვისტო]], [[1989]]) — [[პორტუგალიელი]] [[სპრინტულ კაიაკში]] მოასპარეზე სპორტსმენი, რომელმაც მრავალი მედალი მოიპოვა [[ოლიმპიური თამაშები|ოლიმპიურ თამაშებზე]], მსოფლიო და ევროპის ჩემპიონატებზე. კლუბის დონეზე „Benfica“-ს წარმოადგენს. ==კარიერა== პიმენტა 2000-იანი წლების ბოლოდან ასპარეზობს. პირველი მნიშვნელოვანი შედეგი 2010 წელს [[პოლონეთი]]ს ქალაქ [[პოზნანი|პოზნანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე დაფიქსირდა, როდესაც [[ჟოაო რიბეირო]]სთან ერთად K-2 500 მეტრზე ვერცხლის მედალი მოიპოვა. ერთი წლის შემდეგ, პიმენტამ წვლილი შეიტანა პორტუგალიის K-4 1000 მეტრზე ევროპის ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოპოვებაში [[სერბეთი]]ს დედაქალაქ [[ბელგრადი|ბელგრადში]] და ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა K-1 1000 მეტრზე.<ref name="London 2012">{{cite news|title=Emanuel Silva e Fernando Pimenta de prata|url=https://desporto.sapo.pt/jogos_olimpicos/londres_2012/artigo/2012/08/08/emanuel-silva-e-fernando-pimenta-de-prata|access-date=26 June 2016|work=SAPO Desporto|publisher=SAPO|date=8 August 2012|language=pt}}</ref> [[ემანუელ სილვა]]სთან ერთად ვერცხლის მედალი მოიპოვა [[2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2012 წლის ლონდონის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] K-2 1000 მეტრზე, რაც პორტუგალიის ერთადერთ მედალს წარმოადგენდა ამ თამაშებზე.<ref name="London 2012"/> 2013 წელს პიმენტამ საერთაშორისო შეჯიბრებებში რამდენიმე მედალი მოიპოვა, კერძოდ, [[პორტუგალია|პორტუგალიის]] [[მონტემორ-უ-ველიუ]] სარბენ ბილიკზე გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე ორი ვერცხლის (K-1 5000 მეტრი და K-4 1000 მეტრი)<ref>{{cite news|last1=Henriques|first1=Sara|title=Medalha de prata para Fernando Pimenta nos Europeus de canoagem|url=http://www.rtp.pt/noticias/outras-modalidades/medalha-de-prata-para-fernando-pimenta-nos-europeus-de-canoagem_d659706|access-date=26 June 2016|work=RTP Notícias|publisher=[[Rádio e Televisão de Portugal|RTP]]|date=16 June 2013|language=pt}}</ref> და [[ყაზანი|ყაზანში]] გამართულ ზაფხულის უნივერსიადაზე ორი ოქროს (K-1 500 და 1000 მეტრი).<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წელს პიმენტამ [[მოსკოვი|მოსკოვში]] მეორე მსოფლიო ჩემპიონატის მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-4 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა.<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> [[გერმანია|გერმანიის]] ქალაქ [[ბრანდენბურგი|ბრანდენბურგში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე პიმენტამ კვლავ პირველ სამეულში დაიკავა ადგილი K-1 5000 და K-4 1000 მეტრზე, ორივე დისციპლინაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა. პიმენტამ მონაწილეობა მიიღო [[აზერბაიჯანი]]ს დედაქალაქ [[ბაქო]]ში გამართულ [[ევროპული თამაშები 2015|ევროპული თამაშები]]ს პირველ გამოცემაში, სადაც გახდა პირველი პორტუგალიელი სპრინტ-კაიაკელი, რომელმაც შეჯიბრში მედალი მოიპოვა, მას შემდეგ, რაც K-1 1000 მეტრზე მეორე ადგილი დაიკავა. ერთი დღის შემდეგ კი K-1 5000 მეტრზე კიდევ ერთი ვერცხლის მედალი მოიპოვა. [[მილანი|მილანში]] გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე პიმენტამ K-1 1000 მეტრზე ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა - მესამე მედალი ამ დონეზე - და უზრუნველყო საკუთარი ქვეყნის კვალიფიკაცია ამ შეჯიბრში [[რიო-დე-ჟანეირო]]ს [[2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები|2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]].<ref name="COP profile">{{cite web|title=Fernando Pimeta|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/|publisher=[[Olympic Committee of Portugal]]|access-date=26 June 2016|language=pt}}</ref> 2016 წელს პიმენტამ პირველი ინდივიდუალური კონტინენტური ტიტული მოიპოვა მას შემდეგ, რაც [[მოსკოვი|მოსკოვში]] გამართულ ევროპის ჩემპიონატზე K-1 1000 და 5000 მეტრზე ოქროს მედლები მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta campeão da Europa de K1 1000 e 5000 metros|url=http://www.fpcanoagem.pt/press/noticias/tabid/7171/portugal-presente-no-campeonato-da-europa-de-velocidade|access-date=26 June 2016|publisher=Portuguese Canoe Federation|date=26 June 2016|language=pt}}</ref> ოლიმპიადაზე, K-1 1000 მეტრზე და K-4 1000 მეტრზე ფინალში მედლების ვერ მოიპოვა, შესაბამისად, მე-5 და მე-6 ადგილები დაიკავა.<ref>{{cite news|title=Rio 2016: Fernando Pimenta apenas quinto na final de K1 1000|url=http://www.maisfutebol.iol.pt/rio-2016-portugueses/jogos-olimpicos/rio-2016-fernando-pimenta-apenas-quinto-na-final-de-k1-1000|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 August 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite news|title=Portugal em sexto na prova de K4 1000|url=https://www.dn.pt/desporto/rio-2016/interior/portugal-falha-medalha-na-prova-de-k4-1000-5348169.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=20 August 2016|language=pt}}</ref> მომდევნო წლის ივლისში, [[პლოვდივი|პლოვდივში]] დაიცვა ევროპის ტიტული K-1 1000 მეტრზე სირბილში,<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta revalida título europeu em K1 1.000 metros|url=http://www.record.pt/modalidades/canoagem/detalhe/fernando-pimenta-revalida-titulo-europeu-em-k1-1000-metros.html|access-date=27 August 2017|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|date=15 July 2017|language=pt}}</ref> თუმცა, K-1 5000 მეტრზე სირბილში გამარჯვება გერმანელ მეტოქე [[მაქს ჰოფთან]] წააგო.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta conquista prata no K1 5000 dos Europeus|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-prata-no-k1-5000-dos-europeus-de-canoagem-8641220.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=16 July 2017|language=pt}}</ref> მომდევნო თვეში პიმენტამ [[რაჩიცე]]ში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე ჰოფი დაამარცხა K-1 5000 მეტრზე სირბილში, ოქროს მედლისთვის სპრინტ ფინიშში და პირველი ინდივიდუალური მსოფლიო ტიტული მოიპოვა.<ref>{{cite news|title=Fernando Pimenta sagra-se campeão do mundo em K1 5000 metros nos mundiais de canoagem|url=https://www.dn.pt/desporto/interior/fernando-pimenta-conquista-medalha-de-ouro-em-k1-5000-nos-mundiais-de-canoagem-8731177.html|access-date=27 August 2017|work=[[Diário de Notícias]]|date=27 August 2017|language=pt}}</ref> 2018 წლის 5 მარტს, [[პონტე დე ლიმა]]ს „Náutico“ კლუბიდან „S.L. Benfica“-ში გადავიდა.<ref>[https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/noticias/2017_2018/03/05/fernando-pimenta-reforco-canoagem-benfica-perfil Fernando Pimenta assina pelo Benfica] S.L. Benfica {{in lang|pt}}</ref> [[ტოკიო]]ს [[ზაფხულის ოლიმპიური თამაშები 2020|2020 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე]] პიმენტამ გაიმარჯვა შესარჩევ ეტაპზე,<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Heat 3 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-heat-000300-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> რითაც ნახევარფინალში პირდაპირი გასვლა მოიპოვა, რომელიც ასევე ოლიმპიური რეკორდით მოიგო.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Semi-final 2 Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-sfnl-000200-.htm |website=2020 Tokyo Olympics}}</ref> 2021 წლის 3 აგვისტოს ფინალში პიმენტამ ბრინჯაოს მედალი წინა რაუნდთან შედარებით უფრო სწრაფი დროით მოიპოვა.<ref>{{cite web |title=Canoe Sprint – Final A Results |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |website=2020 Tokyo Olympics |access-date=4 August 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803032857/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/canoe-sprint/race-results-men-s-kayak-single-1000m-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> ==რესურსები ინტერნეტში== *[http://comiteolimpicoportugal.pt/rio2016/atletas/fernando-ismael-fernandes-pimenta/ Fernando Pimenta] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:პიმენტა, ფერნანდო}} [[კატეგორია:დაბადებული 13 აგვისტო]] [[კატეგორია:დაბადებული 1989]] [[კატეგორია:პორტუგალიელი სპორტსმენები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 24jpjdf06bkp9xiu2iape26xuqau6ot 1 891723 5412147 2026-06-12T21:26:22Z Ruska-QR 175612 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412147 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891724 5412153 2026-06-12T22:38:45Z GiorgiXIII 62215 ახალი გვერდი: '''დამბალასტებელი''' — უწყვეტი მოქმედების სამშენებლო-სალიანდაგო მანქანა, რომლის ძირითად ფუნქციას წარმოადგენს საბალასტე მასალის თანაბარი განაწილება [[შპალი|შპლების]] ქვეშ მო... 5412153 wikitext text/x-wiki '''დამბალასტებელი''' — უწყვეტი მოქმედების სამშენებლო-სალიანდაგო მანქანა, რომლის ძირითად ფუნქციას წარმოადგენს საბალასტე მასალის თანაბარი განაწილება [[შპალი|შპლების]] ქვეშ მოცემული სისქის ფენის სახით [[ბალასტის პრიზმა|ბალასტის პრიზმის]] მთელ სიმაღლეზე. ამასთან ერთად მას შეუძლია განახორციელოს რკინიგზის ლიანდაგის აწევა და რეხტირება, ასევე — რიგი სხვა სარემონტო-აღდგენითი ოპერაციები, მაგალითად სალიანდაგო მესრის წამოწევა, დაჭუჭყიანებული ბალასტის მოშორება სალიანდაგო მესერის ქვევით, გასწორება, საბალასტე ფენის პლანირება და პროფილირება [[საშპლე ყუთი|საშპლე ყუთების]] ბალასტით შევსებით, მცირე ხიდის ფერმების და [[ისრული გადამყვანი|ისრული გადამყვანების]] აწევა და გაწევა და ა.შ.<ref>{{წიგნი| ავტორი= Д. В. Артюхович | ნაწილი= Балластер| წყარო ნაწილი= | სათაური= Строительство. Энциклопедический словарь| ორიგინალი= | წყარო= | ვიკითეკა= | პასუხისმგებელი= | გამოცემა= | ადგილი= Ставрополь| გამომცემლობა= «Параграф»| წელი= 2011| ტომი= | ფურცელი= 38| ფურცლები= 766| სერია= | isbn= 978-5-904939-17-5| doi= | ტირაჟი= | ref= }}</ref><ref>{{წიგნი| ავტორი= | ნაწილი= Балластер| წყარო ნაწილი= | სათაური= Большой строительный терминологический словарь-справочник| ორიგინალი= | წყარო= | ვიკითეკა= | პასუხისმგებელი= | გამოცემა= | ადგილი= Минск| გამომცემლობა= «Минсктиппроект»| წელი= 2008| ტომი= | ფურცელი= 38| ფურცლები= 816| სერია= | isbn= 978-985-6735-52-6| doi= | ტირაჟი= | ref= }}</ref> არსებული დამბალასტებლების მნიშვნელოვანი ნაწილი გადასაადგილებლად იყენებს რკინიგზის [[ლოკომოტივი|ლოკომოტივებს]], მაგრამ არსებობენ კონსტრუქციები ტრაქტორ-მუხლუხოვანი ტექნიკის პლატფორმაზე (მაგალითად დამბალასტებელი-მადოზირებელი ТД-3).<ref>{{წიგნი| ავტორი= | ნაწილი= Балластер| წყარო ნაწილი= | სათაური= Строительство| ორიგინალი= | წყარო= | ვიკითეკა= | პასუხისმგებელი= Г. А. Караваев| გამოცემა= | ადგილი= М.| გამომცემლობა= «Советская энциклопедия»| წელი= 1964| ტომი= 1| ფურცელი= 82| ფურცლები= 544| სერია= Энциклопедия современной техники| isbn= | doi= | ტირაჟი= | ref= }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები]] rzlwhtj2znzert6415gffahz2ynmnpo 1 891725 5412154 2026-06-12T22:40:02Z GiorgiXIII 62215 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412154 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891726 5412158 2026-06-13T04:14:34Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} 5412158 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} c3h0noqeoycjgtss6jbnwcu8v62krec 5412159 5412158 2026-06-13T04:16:09Z Jaba1977 3604 5412159 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) — ==სქოლიო== {{სქოლიო}} aojyhlvo67miz5mxxfk6b8wqpavfktp 5412161 5412159 2026-06-13T04:22:42Z Jaba1977 3604 5412161 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==პრემიერ-მინისტრი== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} bndxvr6sqnh48tfjrecokxb44cx2ap0 5412163 5412161 2026-06-13T04:29:19Z Jaba1977 3604 /* პრემიერ-მინისტრი */ 5412163 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} ad3a1g4hxcvkguedql2h8whs7lkzr8e 5412164 5412163 2026-06-13T04:31:42Z Jaba1977 3604 /* არუშის შეთანხმებები */ 5412164 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 9e0p856d5h0hc3t8u8swpwtzqbcev33 5412165 5412164 2026-06-13T04:34:49Z Jaba1977 3604 /* არუშის შეთანხმებები */ 5412165 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} bkvqgnllqcc445gw18mg2ads1p5fr6y 5412166 5412165 2026-06-13T04:42:50Z Jaba1977 3604 /* დროებითი პრემიერ-მინისტრი */ 5412166 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში,[2] უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას.[2] უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} cek9q21kb3sfc4l1v8byv306p8891gm 5412167 5412166 2026-06-13T04:43:13Z Jaba1977 3604 /* გარდაცვალება */ 5412167 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში,[2] უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას.[2] უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} t0uwv91fy8dxeqekfljk2igu3zctf1z 5412168 5412167 2026-06-13T04:43:31Z Jaba1977 3604 /* გარდაცვალება */ 5412168 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} df80ozamdkf2n1ydqokcmioak96684f 5412169 5412168 2026-06-13T04:45:24Z Jaba1977 3604 /* აღიარება */ 5412169 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} f0p9y6dwulg6swyfknnm1f3typ7f1ij 5412170 5412169 2026-06-13T04:45:41Z Jaba1977 3604 /* ლიტერატურა */ 5412170 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} hb5wxyy1l3pj9ujbpppmildostxyrj9 5412171 5412170 2026-06-13T04:46:26Z Jaba1977 3604 /* რესურსები ინტერნეტში */ 5412171 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} 3j73wqikdgju1qgxgddo9gsdbvtv4cb 5412172 5412171 2026-06-13T04:47:00Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412172 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] jqyks6j2s6kwe2aubzyc15cv0wy2dsz 5412173 5412172 2026-06-13T04:47:27Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412173 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] 6cqw3ooxoxgio2thcg28m1crrf9kpxo 5412174 5412173 2026-06-13T04:47:57Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:აფრიკის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412174 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:აფრიკის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] 21ka6myj3hrr30hava0za7ne0a5lgp0 5412175 5412174 2026-06-13T04:48:16Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:რუანდის პრემიერ-მინისტრები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412175 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[199]]3 წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:აფრიკის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:რუანდის პრემიერ-მინისტრები]] dsiphow4pertbdsprkylxqq1tzz251k 5412176 5412175 2026-06-13T04:48:33Z Jaba1977 3604 5412176 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[1993]] წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:აფრიკის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:რუანდის პრემიერ-მინისტრები]] 9waj59a0v0ny7phfjdax0328z6f52sn 5412177 5412176 2026-06-13T04:49:16Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412177 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[1993]] წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:აფრიკის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:რუანდის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] otncu2v6x4hqgg2iclt8gnpklisp8g3 5412222 5412177 2026-06-13T07:33:56Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პოლიტიკოსები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412222 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პოლიტიკოსი}} '''აგატა უვილინგიიმანა''' (დ. [[23 მაისი]], [[1953]] — გ. [[7 აპრილი]], [[1994]]) ზოგჯერ ცნობილი როგორც '''მადამ აგატა'''<ref>{{cite book |author=Frederik Grünfeld, Anke Huijboom |year=2007 |title=The Failure to Prevent Genocide in Rwanda: The Role of Bystanders |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=9789004157811 |url=https://books.google.com/books?id=9Tq_zbETHHwC&q=%22madame+agathe%22&pg=PA158}}</ref> — რუანდელი პოლიტიკური მოღვაწე. იგი იკავებდა რუანდის პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას [[1993]] წლის 18 ივლისიდან [[1994]] წლის 7 აპრილს მის მკვლელობამდე, რაც [[რუანდის გენოციდი]]ს საწყის ეტაპზე მოხდა. სიცოცხლის ბოლო საათებში იგი ასევე ასრულებდა რუანდის სახელმწიფოს მეთაურის მოვალეობას. იგი იყო რუანდის პირველი და დღემდე ერთადერთი ქალი პრემიერ-მინისტრი. ==ბიოგრაფია== აგატა უვილინგიიმანა დაიბადა [[1953]] წლის 23 მაისს სოფელ [[ნიარუჰენგერი]]ში, [[ბუტარეს პროვინცია]]ში, სამხრეთ რუანდაში, დედაქალაქ [[კიგალი]]დან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 140 კილომეტრის დაშორებით. იგი მშობლებთან ერთად, რომლებიც ფერმერები იყვნენ, სამუშაოს საძიებლად ბელგიის კონგოში გადავიდა საცხოვრებლად, თუმცა 1957 წელს ოჯახი კვლავ ბუტარეში დაბრუნდა. იგი წარმოშობით [[ჰუტუ]]ს ეთნიკური ჯგუფიდან იყო, რომელიც რუანდის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. სახელმწიფო გამოცდების წარმატებით ჩაბარების შემდეგ<ref>{{Cite web |last=Burnet |first=Jennie |date=2019-03-26 |title=Uwilingiyimana, Agathe |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |access-date=2022-04-03 |website=Oxford Research Encyclopedia of African History |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.487 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701193321/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-487 |url-status=live }}</ref> მან განათლება „ნოტრ-დამ დე სიტოს“ საშუალო სკოლაში მიიღო და [[1973]] წელს ჰუმანიტარული საგნების მასწავლებლის სერტიფიკატი აიღო. მან სწავლა მათემატიკისა და ქიმიის მიმართულებით ასპირანტურაში განაგრძო, რის შემდეგაც, 1976 წელს, ბუტარეში სკოლის მასწავლებელი გახდა. [[1983]] წლისთვის იგი უკვე ქიმიას ასწავლიდა ბუტარეში მდებარე [[რუანდის ეროვნული უნივერსიტეტი|რუანდის ეროვნულ უნივერსიტეტში]]. [[1985]] წელს მან საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ბაკალავრის ხარისხი მიიღო და ოთხი წლის განმავლობაში ასწავლიდა ქიმიას ბუტარეს აკადემიურ სკოლებში. ტრადიციონალისტების მხრიდან იგი კრიტიკის საგანი გახდა იმის გამო, რომ გოგონებში მათემატიკისა და მეცნიერების შესწავლას უწევდა პოპულარიზაციას. [[1976]] წელს უვილინგიიმანა ცოლად გაჰყვა თავის კლასელს, იგნას ბარაჰირას; მან ქალიშვილობის გვარი შეინარჩუნა, როგორც ეს რუანდელ ქალებშია მიღებული. მომდევნო წელს მას ხუთი შვილიდან პირველი შეეძინა. ==გზა პრემიერ-მინისტრობისკენ== [[1986]] წელს მან ბუტარეს აკადემიური სკოლის თანამშრომლებს შორის დააფუძნა ქალთა საზოგადოება და საკრედიტო კოოპერატივი. ამ თვითდახმარების ორგანიზაციაში მისმა გამორჩეულმა როლმა კიგალის ხელისუფლების ყურადღება მიიპყრო, რომელსაც გადაწყვეტილების მიმღებ პოზიციებზე კადრების დანიშვნა ქვეყნის უკმაყოფილო სამხრეთ რეგიონიდან სურდა. [[1989]] წელს იგი ვაჭრობის სამინისტროს ერთ-ერთი დეპარტამენტის დირექტორი გახდა.<ref>{{Cite book |last=Twagilimana |first=Aimable |url=https://books.google.com/books?id=nvQlAgAAQBAJ&dq=%22Ministry+of+Commerce%22+%221989%22+%22Agathe+Uwilingiyimana%22&pg=PA170 |title=Historical Dictionary of Rwanda |date=2007-10-01 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6426-9 |pages=170 |language=en}}</ref> [[1992]] წელს იგი შეუერთდა ოპოზიციურ პარტიას [[რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობა|რესპუბლიკურ დემოკრატიულ მოძრაობას]] (MDR), ხოლო იმავე წლის აპრილში [[დისმას ნსენგიიარემიე]]მ განათლების მინისტრად დანიშნა. ნსენგიიარემიე იყო პირველი ოპოზიციონერი პრემიერ-მინისტრი ძალაუფლების განაწილების იმ გეგმის ფარგლებში, რომელიც პრეზიდენტ [[ჟიუვენალ ჰაბიარიმანა]]სა და ხუთ მთავარ ოპოზიციურ პარტიას შორის მოლაპარაკებების შედეგად შემუშავდა.<ref>{{Cite web |last=Power |first=Samantha |date=2001-09-01 |title=Bystanders to Genocide |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |access-date=2022-04-03 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326130110/http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2001/09/bystanders-to-genocide/304571/ |url-status=live }}</ref> განათლების მინისტრის პოსტზე ყოფნისას უვილინგიიმანამ გააუქმა სასწავლო დაწესებულებებში ეთნიკური კვოტების სისტემა და მის ნაცვლად საჯარო სკოლებში ადგილებისა და სტიპენდიების განაწილება ღია, დამსახურებაზე დაფუძნებული პრინციპით დააწესა. ეს გადაწყვეტილება 1990-1994 წლების [[რუანდის სამოქალაქო ომი]]ს პერიოდში იქნა მიღებული, რამაც მას ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის ექსტრემისტების მტრობა მოუტანა, ვინაიდან კვოტების სისტემა სწორედ ჰუტუს წარმომადგენლებს ანიჭებდა უპირატესობას. [[1993]] წლის 17 ივლისს, პრეზიდენტ ჰაბიარიმანასა და ხუთ პარტიას შორის გამართული შეხვედრის შემდეგ, უვილინგიიმანამ ნსენგიიარემიე რუანდის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე შეცვალა. პარტია ორ ბანაკად — ზომიერებად და ექსტრემისტებად იყო გაყოფილი, თავად უვილინგიიმანა კი ზომიერ ფრთას მიეკუთვნებოდა. 23-24 ივლისს ნსენგიიარემიემ და „რესპუბლიკურმა დემოკრატიულმა მოძრაობამ“ კაბუსუნზუში რიგგარეშე ყრილობა გამართეს, რომლის დროსაც რადიკალურად განწყობილმა წევრებმა იგი პარტიიდან აიძულეს წასულიყო, პარტიის პრეზიდენტ ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთან ერთად.<ref>{{Cite web |date=2016-01-25 |title=Rwanda - A Chronology (1867-1994) {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |access-date=2022-04-03 |website=www.sciencespo.fr |language=en |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324132300/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/rwanda-chronology-1867-1994.html |url-status=live }}</ref> მხარდაჭერის არქონის გამო უვილინგიიმანა ხანმოკლე დროით გადადგა, თუმცა გავლენიან ფიგურათა ჯგუფმა, მათ შორის ტვაგირამუნგუმ და თეონესტე ბაგოსორამ, მას გადადგომაზე უარი ათქმევინა.<ref>{{cite book|title=From War to Genocide: Criminal Politics in Rwanda, 1990–1994|last1=Guichaoua|first1=André|date=2015|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=9780299298203|pages=[https://books.google.com/books?id=KseuCgAAQBAJ&pg=PA89 89–90]|language=en}}</ref> ამგვარად, პარტია ორ ფრაქციად გაიყო და თითოეული მათგანი თავს ნამდვილ პარტიელად მიირჩევდა.<ref>{{cite book|url=https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|title=Leave None to Tell the Story: Genocide in Rwanda – Choosing War → Splitting the Opposition|last1=Des Forges|first1=Alison|date=March 1999|publisher=[[Human Rights Watch]]|isbn=1-56432-171-1|location=New York|author-link=Alison Des Forges|archive-date=21 April 2019|access-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421233738/https://www.hrw.org/legacy/reports/1999/rwanda/Geno1-3-11.htm|url-status=live}}</ref> კიგალიში გამართულ ერთ-ერთ შეხვედრაზე ჰაბიარიმანამ მას დამამცირებლად მიმართა: „შენ, ქალო!“, რაზეც მან უპასუხა: „ასე ნუ მელაპარაკები, შენი ცოლი არ ვარ!“ ==არუშის შეთანხმებები== ჰაბიარიმანა-უვილინგიიმანას მთავრობის წინაშე იდგა უაღრესად რთული ამოცანა — წარმატებით დაესრულებინა არუშის შეთანხმებაზე მუშაობა ამბოხებულთა [[რუანდის პატრიოტული ფრონტი|რუანდის პატრიოტულ ფრონტთან]] (RPF), რომელიც [[ტუტსი]]ს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებულ პარტიზანულ მოძრაობას წარმოადგენდა. შეთანხმებას ჰაბიარიმანას, ხუთ ოპოზიციურ პარტიას (რომელთაც ფორმალურად უვილინგიიმანა ხელმძღვანელობდა) და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის საბოლოოდ [[1993]] წლის 4 აგვისტოს მიაღწიეს. არუშის შეთანხმების თანახმად, ჰაბიარიმანას მმართველ პარტიას (MRND) გარდამავალი პერიოდის პრეზიდენტის პოსტი უნდა დაეკავებინა, ხოლო პრემიერ-მინისტრი [[ფოსტენ ტვაგირამუნგუ]] გახდებოდა პარტია რესპუბლიკური დემოკრატიული მოძრაობიდან.<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|title=Peace Agreement between the Government of the Republic of Rwanda and the Rwandese Patriotic Front|date=4 August 1993|website=refworld.org|access-date=3 January 2018|archive-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102012905/http://www.refworld.org/docid/3ae6b4fcc.html|url-status=live}}</ref> ==დროებითი პრემიერ-მინისტრი== პრეზიდენტმა ჰაბიარიმანამ იგი პრემიერ-მინისტრის თანამდებობიდან ოფიციალურად 1993 წლის 4 აგვისტოს გადააყენა, თუმცა იგი მომდევნო რვა თვის განმავლობაში, 1994 წლის აპრილში მის მკვლელობამდე, მაინც აგრძელებდა მოვალეობის შესრულებას. ეს ხდებოდა იმ ფონზეც კი, როდესაც მას მძაფრად აკრიტიკებდა ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის მიერ დომინირებული ყველა პარტია — მათ შორის მისივე და პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მმართველი პარტია, რომელმაც 1994 წლის იანვარში პრესკონფერენციაც კი გამართა და უვილინგიიმანას „პოლიტიკური თაღლითი“ უწოდა. 1993 წლის 3 ნოემბერს მან საჯაროდ გააფრთხილა საზოგადოება, რომ არ დაეშვათ ტუტსის ეთნიკურ ჯგუფზე შურისძიება [[ბურუნდი]]ს ჰუტუ პრეზიდენტის, [[მელშიორ ნდადაიე]]ს მკვლელობის გამო. მან განაცხადა, რომ ძალადობა არუშის გარდამავალი პროცესის ჩასაშლელად გამოიყენებოდა. ფართო ბაზის მქონე გარდამავალი მთავრობის ფიცის დადება [[1994]] წლის 25 მარტს უნდა შემდგარიყო. იმ მომენტისთვის უვილინგიიმანას პოსტი ფოსტენ ტვაგირამუნგუსთვის უნდა დაეთმო, რის სანაცვლოდაც ახალ მთავრობაში დაბალი რანგის მინისტრის თანამდებობა ჰქონდა გარანტირებული. თუმცა, „რუანდის პატრიოტული ფრონტი“ ცერემონიაზე არ გამოცხადდა, რამაც ახალი რეჟიმის ჩამოყალიბება გადაავადა. მოგვიანებით მან ამბოხებულებთან შეთანხმებას მიაღწია, რომლის მიხედვითაც ახალ მთავრობას ფიცი მომდევნო დღეს უნდა დაედო. ==გარდაცვალება== პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას, უვილინგიიმანასა და „რუანდის პატრიოტულ ფრონტს“ შორის მოლაპარაკებები ასე არასდროს დასრულებულა; 1994 წლის 6 აპრილს, დაახლოებით საღამოს 20:30 საათზე, პრეზიდენტის თვითმფრინავი „ზედაპირი-ჰაერი“ კლასის რაკეტებით ჩამოაგდეს. ჰაბიარიმანას გარდაცვალებიდან მომდევნო დილას მის მკვლელობამდე პერიოდში (დაახლოებით 14 საათის განმავლობაში), პრემიერ-მინისტრი უვილინგიიმანა კონსტიტუციის თანახმად რუანდის სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურს წარმოადგენდა. პრეზიდენტ ჰაბიარიმანას მკვლელობის ღამეს, „რადიო ფრანსთან“ ინტერვიუში, უვილინგიიმანამ განაცხადა, რომ დაუყოვნებლივ დაიწყებოდა გამოძიება. მან აღნიშნა, რომ მისი სახლი ალყაში იყო და წარმოთქვა თავისი უკანასკნელი სიტყვები, რაც კი ჩაწერილა: {{ციტატა|ისმის სროლის ხმა, ხალხი დატერორებულია, ადამიანები საკუთარ სახლებში იატაკზე წვანან. ვფიქრობ, ჩვენ ვიმკით სახელმწიფოს მეთაურის გარდაცვალების შედეგებს. ჩვენ, მშვიდობიანი მოქალაქეები, არანაირად არ ვართ პასუხისმგებელნი ჩვენი სახელმწიფოს მეთაურის სიკვდილზე.}} გაეროს სამშვიდობო ძალებმა მომდევნო დილის 3 საათამდე მის სახლში ათი ბელგიელი მშვიდობისმყოფელისგან შემდგარი ესკორტი გაგზავნეს; მათი მიზანი იყო უვილინგიიმანას გადაყვანა „რადიო რუანდაში“, საიდანაც იგი გამთენიისას აპირებდა ეთერში გასვლას და მოსახლეობისადმი სიმშვიდისკენ მოწოდებას. უვილინგიიმანას სახლს გარედან დამატებით გაეროს ხუთი [[განა|განელი]] ჯარისკაციც იცავდა. სახლის შიგნით ოჯახს რუანდის საპრეზიდენტო გვარდია იცავდა, თუმცა დილის 6:55-დან 7:15 საათამდე შუალედში საპრეზიდენტო გვარდიამ ალყა შემოარტყა გაეროს ჯარებს და იარაღის დაყრა უბრძანა. საბედისწერო აღმოჩნდა ის ფაქტი, რომ „ცისფერმა ჩაფხუტებმა“ საბოლოოდ შეასრულეს ეს ბრძანება და იარაღი დილის 9 საათამდე ცოტა ხნით ადრე ჩააბარეს. უვილინგიიმანამ და მისმა ოჯახმა დილის 8 საათისთვის თავშესაფარი კიგალიში მდებარე გაეროს მოხალისეთა კომპლექსს შეაფარა. გაეროს ქმედებების გამოძიების თვითმხილველები აცხადებენ, რომ რუანდელი ჯარისკაცები კომპლექსში დილის 10 საათზე შევიდნენ და უვილინგიიმანას ძებნა დაიწყეს. შვილების სიცოცხლის დასაცავად, უვილინგიიმანა და მისი ქმარი სამალავიდან გამოვიდნენ. საპრეზიდენტო გვარდიამ ორივე მათგანი 1994 წლის 7 აპრილის დილას მოკლა; უვილინგიიმანას მახლობელი მანძილიდან ესროლეს. მისმა შვილებმა გაქცევა მოახერხეს და საბოლოოდ [[შვეიცარია]]ს შეაფარეს თავი. სკოტ პიტერსონი თავის წიგნში „მე ჩემი ძმის წინააღმდეგ“ წერს, რომ უვილინგიიმანას დასაცავად გაგზავნილ გაეროს ჯარისკაცებს კასტრაცია ჩაუტარეს, საკუთარი სასქესო ორგანოებით პირი გაუტენეს და შემდეგ მოკლეს. თუმცა, რუანდის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალის ბრალდების საქმის მასალების 44-ე და 45-ე გვერდებზე აღნიშნულია: {{ციტატა|მიუხედავად იმისა, რომ ცხედრებს ბრძოლის კვალი ეტყობა — ზოგიერთ მათგანს კონდახით ან ხანჯლით (ბაიონეტით) მიყენებული დაზიანებები აქვს, ზოგს კი მაჩეტეთი მიყენებული ჭრილობები ან ნატყვიარები აღენიშნება — სადისტური დასახიჩრების კვალი არ არსებობს.<ref>{{Cite web |url=https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |title=UN ICC TRIBUNAL FOR RWANDA |access-date=2 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501053648/https://ucr.irmct.org/LegalRef/CMSDocStore/Public/English/Submission/NotIndexable/ICTR-98-41/MSC20002R0000539229.PDF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |title=UNKIBAT-01, Tab 241 of the Prosecution Case File |access-date=2 May 2022 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725060608/https://francegenocidetutsi.org/KibatChroniqueTpir-en.pdf |url-status=live }}</ref> }} ==აღიარება== უვილინგიიმანა ისტორიაში დარჩა როგორც ქალთა უფლებებისა და განათლების პიონერი [[რუანდა]]ში, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა ქვეყანაში ეთნიკური უთანხმოებების დასარეგულირებლად. მიუხედავად იმისა, რომ მისი პოლიტიკური კარიერა ხანმოკლე აღმოჩნდა, მან მნიშვნელოვანი პრეცედენტი შექმნა და აფრიკის ისტორიაში ერთ-ერთ იმ მცირერიცხოვან ქალ პოლიტიკურ ფიგურად იქცა, რომელმაც ასეთ მწვერვალებს მიაღწია. იგი [[ბურუნდის პრემიერ-მინისტრი]]ს, [[სილვი კინიგი]]ს თანამედროვე იყო. რუანდის გარდაცვლილი პრემიერ-მინისტრის ხსოვნის უკვდავსაყოფად, აფრიკელ ქალ განმანათლებელთა ფორუმმა (FAWE) დააწესა „აგატას სახელობის ინოვაციური ჯილდოს კონკურსი“. ეს ჯილდო აფინანსებს საგანმანათლებლო და შემოსავლის მომტან პროექტებს, რომლებიც აფრიკელი გოგონების მომავლის გაუმჯობესებისკენ არის მიმართული. თავად აგატა უვილინგიიმანა FAWE-ს ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო. გარდამავალი მთავრობის პრემიერ-მინისტრის პოსტზე უვილინგიიმანა შეცვალა [[ჟან კამბანდა]]მ, რომელიც ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის რადიკალური ფრთის წარმომადგენელი იყო. ==ლიტერატურა== * {{cite book |last1 = Hoogensen |first1 = Gunhild |last2 = Solheim |first2 = Bruce O. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 48–50 |title = Women in Power – Women Leaders Since 1960 |year = 2006 |publisher = [[Praeger Publishing]] |isbn = 0-275-98190-8}} * {{cite book |last = Herr |first = Alexis |title = Rwandan Genocide: The Essential Reference Guide |url = https://books.google.com/books?id=d4NTDwAAQBAJ |year = 2018 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-4408-5561-0 }} * {{cite book |last = Hill |first = Kevin A. |chapter = Agathe Uwilingiyimana |editor1-first = Rebecca Mae |editor1-last = Salokar |editor2-first = Mary L. |editor2-last = Volcansek |title = Women and the Law: A Bio-Bibliographical Sourcebook |publisher = [[Greenwood Press]] |pages = [https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 323–328] |year = 1996 |isbn = 978-0-313-29410-5 |chapter-url = https://archive.org/details/womeninlawbiobib0000unse/page/323 }} * {{cite book |last1 = Kayihura |first1 = Edouard |last2 = Zukus |first2 = Kerry |title = Inside the Hotel Rwanda: The Surprising True Story ... and Why It Matters Today |url = https://books.google.com/books?id=iuaiAgAAQBAJ |year = 2014 |publisher = BenBella Books |isbn = 978-1-937856-73-1 }} * {{cite book| last = Klinghoffer| first = A. | title = The International Dimension of Genocide in Rwanda| publisher = Springer| date = 1998| location =| url = https://books.google.com/books?id=5yOBDAAAQBAJ| isbn = 9780230375062}} * {{cite book |last = Newton |first = Michael |title = Famous Assassinations in World History: An Encyclopedia &#91;2 volumes&#93; |url = https://books.google.com/books?id=F4-dAwAAQBAJ |year = 2014 |publisher = ABC-CLIO |isbn = 978-1-61069-286-1 }} * {{cite book |last = Off |first = Carol |title = The Lion, the Fox and the Eagle |url = https://books.google.com/books?id=7PAPc8d_NOQC |year = 2010 |publisher = Random House of Canada |isbn = 978-0-307-37077-8 }} * {{cite book |last = Skard |first = Torild |title = Women of Power: Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide |url = https://books.google.com/books?id=1N0aBwAAQBAJ |year = 2015 |publisher = Policy Press |chapter = Agathe Uwilingiyimana |pages = 291–292 |isbn = 978-1-4473-1580-3}} ==რესურსები ინტერნეტში== * [https://web.archive.org/web/20051016032033/http://www.fawe.org/publications/Role%20Models/Agathein.pdf A complete biography from FAWE] (Contains nothing negative about Madame Uwilingiyimana.) * [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 Report of the independent inquiry into the actions of the United Nations during the 1994 genocide in Rwanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216004506/https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1999/1257 |date=16 December 2019 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:რუანდელი ქალი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:მოკლული პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:აფრიკის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:რუანდის პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პრემიერ-მინისტრები]] [[კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პოლიტიკოსები]] e1ahfzvwxzpjtuxr40zdih0c99zcexy 1 891727 5412160 2026-06-13T04:16:27Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412160 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891728 5412178 2026-06-13T04:50:19Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: [[კატეგორია:ქალი პოლიტიკოსები ეროვნების მიხედვით]] [[კატეგორია:რუანდელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:აფრიკელი ქალი პოლიტიკოსები]] 5412178 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:ქალი პოლიტიკოსები ეროვნების მიხედვით]] [[კატეგორია:რუანდელი პოლიტიკოსები]] [[კატეგორია:აფრიკელი ქალი პოლიტიკოსები]] lozojoi2uep5o3yr2wb0o5ah73en9pm 15 891729 5412179 2026-06-13T04:51:01Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412179 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891730 5412180 2026-06-13T04:51:30Z Jaba1977 3604 ცარიელი გვერდი შეიქმნა 5412180 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5412181 5412180 2026-06-13T04:51:38Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:პრემიერ-მინისტრები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412181 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:პრემიერ-მინისტრები]] qd72weydkp8zvmh88rbnhg8m2q0pb14 15 891731 5412182 2026-06-13T04:52:03Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412182 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891732 5412183 2026-06-13T04:52:31Z Jaba1977 3604 ცარიელი გვერდი შეიქმნა 5412183 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5412184 5412183 2026-06-13T04:52:40Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:პრემიერ-მინისტრები ქვეყნების მიხედვით]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412184 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:პრემიერ-მინისტრები ქვეყნების მიხედვით]] hemecbqqbm0wwk72suabltm5kwijnr3 15 891733 5412185 2026-06-13T04:53:01Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412185 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 14 891734 5412213 2026-06-13T07:20:14Z Jaba1977 3604 ცარიელი გვერდი შეიქმნა 5412213 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5412215 5412213 2026-06-13T07:20:44Z Jaba1977 3604 დაემატა [[კატეგორია:ვიკიპედიის მომხმარებელთა ჯგუფები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412215 wikitext text/x-wiki [[კატეგორია:ვიკიპედიის მომხმარებელთა ჯგუფები]] tjimd59zvzjlf6061dqjtar1wdq124p 15 891735 5412214 2026-06-13T07:20:30Z Jaba1977 3604 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412214 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 0 891736 5412257 2026-06-13T09:56:38Z Ruska-QR 175612 ახალი გვერდი: {{subst:მუშავდება}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელე... 5412257 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. mb3wr2b42bttzn4hpm6bh8rmb0uq43a 5412262 5412257 2026-06-13T10:15:05Z Ruska-QR 175612 5412262 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. mqts9gtmoj9fpi2xboqcxn3p534xp64 5412271 5412262 2026-06-13T10:55:08Z Ruska-QR 175612 5412271 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} nk5jkhe68dv9e2r4emsg29e3pol8k1s 5412273 5412271 2026-06-13T10:56:48Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412273 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] f5sswevyadmzbdw26yhlsk7u1hi6ukr 5412274 5412273 2026-06-13T10:57:01Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:დაბადებული 2000]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412274 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2000]] 8dw6yz82g9qhzh9f3oklcd814a85zk1 5412275 5412274 2026-06-13T10:57:14Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412275 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2000]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] p15vuwvt3pfxqllwwsym1iwpwfgecdv 5412276 5412275 2026-06-13T10:59:03Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412276 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2000]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] ko5dapeozq6tueamx9jippm0uw1v8q8 5412277 5412276 2026-06-13T10:59:16Z Ruska-QR 175612 დაემატა [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] გაჯეტ [[ვპ:HC|HotCat]]-ით 5412277 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2000]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] h0sc0j35vzou93mab31usqx2jqjp4v7 5412279 5412277 2026-06-13T11:10:39Z Ruska-QR 175612 5412279 wikitext text/x-wiki {{მუშავდება/ძირი|[[სპეციალური:Contributions/Ruska-QR|Ruska-QR]].|13|06|2026}} {{ინფოდაფა მუსიკოსი |სახელი = დევიდ კუშნერი |ორიგინალური სახელი= |სურათი = David Kushner LIVE at Lauv North America Tour (cropped) (cropped).png |ფოტოს_სიგანე = <!-- მიუთითეთ მხოლოდ ციფრები, 250-დან 300-მდე, პიქსელების (პქ) ხსენების გარეშე --> |სათაური = კუშნერი 2022 წელს |ნამდვილისახელი = |მეტსახელი = |დაიბადა = {{დაბადების თარიღი და ასაკი|2000|09|06}} |დაბადების ადგილი = [[ჩიკაგო]], [[ილინოისი]], [[ა.შ.შ]] |გარდ = |გარდ ადგილი = |წარმოშობა = |ინსტრუმენტი = ვოკალი • გიტარა |დისკოგრაფია = |მიმართულება = |ჟანრი = |საქმიანობა = [[მომღერალი]] • [[სიმღერების ავტორი]] |აქტიურობის წლები = 2021 - დღემდე |ლეიბლი = |ამჟამინდელი_წევრობა = |ყოფილი_წევრობა = |წარმოქმნილი ჯგუფები = |წარმოქმნილი ჯგუფებიდან = |მეუღლე = |პარტნიორი = |საიტი = {{url|https://www.davidkushnermusic.com/}} |წევრები = |ყოფილი წევრები = |აღსანიშნავი ინსტრუმენტები = }} '''დევიდ ალან კუშნერ II''' (დ. [[6 სექტემბერი]], [[2000]]) — [[ამერიკელი]] [[მომღერალი]] და [[სიმღერების ავტორი]]. [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა, შემდეგ კი [[ლოს-ანჯელესი|ლოს-ანჯელესში]] ([[კალიფორნია]]) გადავიდა საცხოვრებლად და მუსიკის გამოშვება დაიწყო. კუშნერის სიმღერა „Miserable Man“ (2022) [[TikTok]]-ზე გავრცელდა და [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილს, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19 ადგილს იკავებს, ამასთანავე, [[ავსტრალია]]ში, [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]სა და [[გაერთიანებული სამეფო|გაერთიანებულ სამეფო]]ში საუკეთესო 40-ეულში მოხვდა. სინგლ „Mr. Forgettable“-თან ერთად, სადებიუტო გაფართოებულ ალბომში „Footprints I Found“ (2022) გამოჩნდა. კუშნერმა მუსიკის გამოსვლიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა. კუშნერის სიმღერა „Daylight“ გამოვიდა 2023 წლის 14 აპრილს და ასევე დიდი პოპულარობა მოიპოვა TikTok-ზე; სიმღერა გამოჩნდა სადებიუტო ალბომში „The Dichotomy“ (2024). კუშნერი Lauv-ის ერთ-ერთი ტურნეს კონცერტი გახსნა. კუშნერი Daylight 2.0 ტურნეს მთავარი შემსრულებელი გახდა. ==ცხოვრება და კარიერა== კუშნერი [[ჩიკაგო]]ს ([[ილინოისის შტატი]]) გარეუბანში გაიზარდა. მეთორმეტე კლასის დამთავრების შემდეგ მიხვდა, რომ სიმღერა შეეძლო და [[ფლორიდა]]ში ცხოვრებისას ახლო მეგობართან ერთად სიმღერების წერა დაიწყო. კუშნერი გიტარაზე უკრავდა და მუსიკას თავად სწავლობდა. მიუხედავად იმისა, რომ კუშნერს არასდროს ჰყოლია ვოკალური მწვრთნელი,<ref name="Paper">{{cite web |last=Schade |first=Alessandra |title=David Kushner Battles the Dark in 'Daylight' |url=https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html |website=[[Paper (magazine)|Paper]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415065727/https://www.papermag.com/david-kushner-2659852499.html }}</ref><ref name="BroadwayWorld.com">{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Shares 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 15, 2023 |date=April 14, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415134950/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Shares-Daylight-20230414 }}</ref> 2022 წლის იანვარში გამოუშვა სინგლი „Miserable Man“,<ref>{{cite magazine |last=Leight |first=Elias |title=Is the Next Big Hit 15 Seconds Long? |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 4, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.rollingstone.com/music/music-features/dove-cameron-david-kushner-tiktok-pre-save-1316040/ }}</ref> რომელიც [[TikTok]]-ზე ვირუსულად გავრცელდა.<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|title=Lauren Spencer-Smith rockets to Number 1 in Ireland with viral hit Fingers Crossed|publisher=[[Official Charts Company]]|last=Ainsley|first=Helen|date=January 14, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114210909/https://www.officialcharts.com/chart-news/lauren-spencer-smith-rockets-to-number-1-in-ireland-with-viral-hit-fingers-crossed__34993/|url-status=live}}</ref> სიმღერამ [[ნორვეგია]]ში ჩარტებში მე-11 ადგილი დაიკავა, ხოლო [[ირლანდია]]ში მე-19,<ref>{{cite web|url=https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|title=VG-lista – Topp 20 Single 2022-02|publisher=[[VG-lista]]|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114143353/https://topplista.no/charts/singles/2022-w02/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Irish Singles Chart Top 50 |url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=January 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103203239/https://www.officialcharts.com/charts/irish-singles-chart/20220114/ie7501/ }}</ref>ასევე მიაღწია ავსტრალიის, ახალი ზელანდიისა და გაერთიანებული სამეფოს საუკეთესო 40-ეულს.<ref>{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|title=ARIA Top 50 Singles Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114061315/https://www.aria.com.au/charts/singles-chart/2022-01-17|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/singles/2022-01-14|title=NZ Top 40 Singles Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=January 17, 2022|access-date=January 17, 2022|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214734/https://nztop40.co.nz/chart/singles?chart=5263|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Singles Chart Top 100 |url=https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 15, 2023 |url-status=live |archive-date=February 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204020922/https://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20220114/7501/ }}</ref> „Happy“-ს წარმომადგენელმა მენი პატსტონმა კომენტარი გააკეთა: „მას ძალიან, ძალიან აინტერესებს მუსიკა. ამის შესახებ მისი აღფრთოვანებაც ჩანს. დარწმუნებული ვარ, კუშნერის ახალგაზრდული ენერგია, მაგნეტიზმი და კურთხეული დნმ უამრავ თაყვანისცემას გამოიწვევს“.<ref>{{cite web |last=Patston |first=Manning |title=David Kushner nails it on first go with sobering debut, 'Miserable Man' |url=https://happymag.tv/david-kushner-miserable-man/ |website=Happy |access-date=April 15, 2023 |date=January 19, 2022 }}</ref> [[ფაილი:David Kushner, Brixton Academy London.jpg|მინი|დევიდ კუშნერი [[ლონდონი|ლონდონში]], [[ბრიქსტონის აკადემია]]ში გამოდის, 2025 წელი]] სიმღერა „Mr. Forgettable“ შევიდა დევიდ კუშნერის სადებიუტო მინიალბომში „Footprints I Found“(2022). „Mr. Forgettable“-მა, რომელიც [[ალცჰაიმერის დაავადება|ალცჰაიმერის დაავადების]] მქონე პაციენტის პერსპექტივიდანაა დაწერილი, ასევე მიიპყრო ყურადღება TikTok-ზე, სადაც ზოგიერთი მომხმარებელი გამოხატავს ოჯახის წევრების მიერ დავიწყებას, ზოგი კი ფსიქიკურ დაავადებას უკავშირებს.<ref>{{cite web |last=Carapellotti |first=Hannah |title=TikTok has changed music stardom |url=https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ |website=[[The Michigan Daily]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 14, 2022 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162050/https://www.michigandaily.com/arts/digital-culture/tiktok-has-changed-music-stardom/ }}</ref> კუშნერმა მუსიკის გამოშვებიდან ერთი წლის განმავლობაში 556 მილიონი მოსმენა დააგროვა, ხოლო იმავე წლის მოგვიანებით მომღერალ Lauv-თან ერთად საკონცერტო ტურნეში მიიღო მონაწილეობა. 2023 წლის 14 აპრილს გამოუშვა სინგლი „Daylight“.<ref name="Paper" /><ref name="BroadwayWorld.com" /> სინგლის გამოსვლის პარალელურად, კუშნერმა TikTok-ზე შექმნა ტრენდი სახელწოდებით „You look happier; what happened“ („უფრო ბედნიერი ჩანხარ; რა მოხდა?“). ტრენდის ფარგლებში ადამიანები აქვეყნებდნენ საკუთარ ფოტოებს, სადაც იღიმოდნენ და ბედნიერად გამოიყურებოდნენ, შემდეგ კი კამერას პარტნიორისკენ მიმართავდნენ, რათა ეჩვენებინათ, რომ სწორედ ისინი იყვნენ ბედნიერების მიზეზი. აღნიშნულმა ტრენდმა დიდი პოპულარობა მოიპოვა.<ref name="InTheKnow">{{cite web |last=Balao |first=Neia |title=Tiktok Users Are Celebrating Their Relationships With the 'You Look Happier; What Happened' Trend: 'This is So Pure' |url=https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ |website=[[Yahoo!|In the Know]] |access-date=April 15, 2023 |date=March 22, 2023 |url-status=live |archive-date=April 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415162051/https://www.intheknow.com/post/tiktok-users-are-celebrating-their-relationships-with-the-you-look-happier-what-happened-trend-this-is-so-pure/ }}</ref> კუშნერმა TikTok-ზე მიღებულ წარმატებაზე საუბრისას აღნიშნა: „TikTok-მა ჩემს მუსიკალურ კარიერაში ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. ყველაფერი უბრალოდ გასართობად დაიწყო. თავიდან ნამდვილად არ მქონდა დაგეგმილი მუსიკის პოპულარიზაცია, მაგრამ მოულოდნელი წარმატების შემდეგ მივხვდი, რომ TikTok ახალი ადამიანების დასაკავშირებლად ძალიან ძლიერ საშუალებას წარმოადგენდა.“<ref name="Paper" /> 2023 წლის აპრილში კუშნერი მომღერალ [[დინ ლუისი]]ს „Future Is Bright“ ტურნეს ფარგლებში კონცერტებს ხსნიდა. მოგვიანებით, ასევე უნდა გამოსულიყო [[ლუის კაპალდი]]ს „Broken by Desire to Be Heavenly Sent Tour“-ის 2023 წლის 1 ივლისის კონცერტზე, რომელიც ქალაქ [[ჩეპსტოუ]]ში, [[მონმუთშირი]]ს საგრაფოში გაიმართა.<ref>{{cite magazine |last=Zellner |first=Xander |title=Hot 100 First-Timers: David Kushner Shines With 'Daylight' |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.billboard.com/music/chart-beat/david-kushner-hot-100-debut-daylight-1235314640/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Griffiths |first=George |title=David Kushner interview on breakthrough single Daylight: 'Vulnerability is freedom' |url=https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140055/https://www.officialcharts.com/chart-news/david-kushner-interview-on-breakthrough-single-daylight-vulnerability-is-freedom__39113/ }}</ref><ref>{{cite web |last=Major |first=Michael |title=David Kushner Stuns Charts With 'Daylight' |url=https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 |website=[[Broadway World]] |access-date=April 29, 2023 |date=April 25, 2023 |url-status=live |archive-date=April 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230429140054/https://www.broadwayworld.com/bwwmusic/article/David-Kushner-Stuns-Charts-With-Daylight-20230425 }}</ref> 2023 წლის ნოემბერში დევიდ კუშნერი პირველად გეგმავდა [[ავსტრალია]]სა და [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდია]]ში ტურნეს ჩატარებას, თუმცა გაუთვალისწინებელი გარემოებების გამო იძულებული გახდა, ტურნე ბოლო მომენტში გაეუქმებინა.<ref>{{cite web|url=https://beat.com.au/david-kushner-announces-highly-anticipated-debut-australian-shows/|title='You all mean so much to me': David Kushner cancels Australian tour|work=Beat Magazine |publisher=Beat Australia|date=2 November 2023|accessdate=31 August 2024}}</ref> 2024 წლის მაისში გამოცხადდა, რომ კუშნერი სიმღერა „Daylight“-ისთვის 2023 წლის საერთაშორისო სიმღერების კონკურსის მთავარი პრიზის გამარჯვებული გახდა. 2024 წლის ბოლოს გამოაცხადა ახალი სინგლი „Empty Bench“,<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/shorts/f8m0nCqjEfo |title='empty bench' december 6th |language=en |access-date=2024-12-04 |via=www.youtube.com}}</ref> რომელიც 2024 წლის 6 დეკემბერს გამოვიდა.<ref>{{Cite web |title=Spotify |url=https://open.spotify.com/album/3km5zzX8gjqQwNcc2E6LHk?si=Kxbwb9kpQO-vp8PnruFbqA |access-date=2024-12-06 |website=open.spotify.com}}</ref> 2025 წლის დასაწყისში კუშნერმა დაიწყო ახალი სიმღერის, „Breathe In, Breathe Out“-ის, თიზერების გამოქვეყნება. სიმღერა 2025 წლის 31 იანვარს გამოვიდა. ხოლო მეორე მინიალბომი, „20 Years from Now“, 2025 წლის 14 თებერვალს გამოიცა.<ref>{{Cite web |title=David Kushner - 20 Years From Now |url=https://presave.umusic.com/david-kushner-20-years-from-now?utm_campaign=666522_1.31.25_Breathe%20In,%20Breathe%20Out_NA%20+%20SA_352469_US&utm_source=dotmailer&utm_medium=email&dm_i=7JYT,EAAI,88P7WS,264P1,1 |access-date=2025-02-02 |website=presave.umusic.com}}</ref> ==პირადი ცხოვრება== კუშნერი ქრისტიანია და მუსიკის შინაარსზე მნიშვნელოვან გავლენას რწმენა ახდენს. 2023 წლის ინტერვიუში განაცხადა: „ღმერთისადმი რწმენა ჩემი ცხოვრების ერთ-ერთი ფუნდამენტური საფუძველია. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგჯერ ყველაფერი რთულდება, მივხვდი, რომ ეს ნორმალურია. კრიტიკაზე დიდად არ ვკონცენტრირდები. ვაღიარებ ჩემს რწმენას და ვწერ მუსიკას, რომელიც, ჩემი აზრით, ადამიანებს შეეხება.“ კუშნერი ურთიერთობაშს TikTok-ის ინფლუენსერ ნიკოლ მიტჩელთან, რომელთან ერთადაც სიმღერის „Daylight“ პოპულარიზაციის მიზნით TikTok-ზე ვიდეო გამოაქვეყნა. 2025 წლის მარტში კუშნერმა ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემების გამო გააუქმა [[გაერთიანებული სამეფო]]სა და [[ევროპა|ევროპის]] ტურნეს დარჩენილი კონცერტები. [[Instagram]]-ზე გამოქვეყნებულ განცხადებაში დაწერა, რომ „საჭიროა გარკვეული დროით უკან დახევა და გამოჯანმრთელებაზე კონცენტრირება“. კუშნერი ღიად საუბრობდა შფოთვასთან და ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ სირთულეებზე. ასევე გაამხილა, რომ [[ტიკოზური აშლილობა]] აქვს. მისი თქმით, თავდაპირველად ეს ხმოვანი სახით დაიწყო, თუმცა დროთა განმავლობაში გაძლიერდა. მიუხედავად ამისა, მუსიკის შექმნის პროცესში სიმპტომები თითქმის მთლიანად ქრება. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კუშნერი, დევიდ}} [[კატეგორია:დაბადებული 6 სექტემბერი]] [[კატეგორია:დაბადებული 2000]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები]] [[კატეგორია:ამერიკელი მომღერლები და სიმღერების ავტორები]] [[კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები]] 47o0w6ch405hfbb590z3dpmkgfa9vy5 0 891737 5412266 2026-06-13T10:40:42Z GiorgiXIII 62215 ახალი გვერდი: [[სურათი:snegoochistitel_SDPM_in_Vologda1.JPG|thumb|თოვლმწმენდი СДПМ]] '''თოვლმწმენდი''' — [[სალიანდაგო მანქანები|სალიანდაგო მანქანა]] [[რკინიგზის ლიანდაგი|რკინიგზის ლიანდაგების]] [[თოვლი]]სგან გასაწმენდად. ==... 5412266 wikitext text/x-wiki [[სურათი:snegoochistitel_SDPM_in_Vologda1.JPG|thumb|თოვლმწმენდი СДПМ]] '''თოვლმწმენდი''' — [[სალიანდაგო მანქანები|სალიანდაგო მანქანა]] [[რკინიგზის ლიანდაგი|რკინიგზის ლიანდაგების]] [[თოვლი]]სგან გასაწმენდად. == კონსტრუქცია და ტიპები == [[სურათი:Klima Schnann.jpg|thumb|[[ავსტრიის ფედერალური რკინიგზები]]ს თოვლმწმენდი]] თოვლმწმენდი წარმოადგენს სპეციალიზირებულ [[ვაგონი|ვაგონს]], რომელზეც დადგმულია თოვლმწმენდი ხელსაწყოები, [[ძრავა|ძრავები]], მართვის მექანიზმები, გამანათებელი და სხვა მოწყობილობები. თოვლმწმენდი ხელსაწყოები დამზადებულია სოლისებური დანების (ერთლიანდაგიანი თოვლმწმენდი), თოვლმწმენდი ფარების (ორლიანდაგიანი თოვლმწმენდი), ორფრთიანი დანების (ტარანული თოვლმწმენდი), [[როტორი (ტექნიკა)|როტორების]] ან [[ფრეზი (იარაღი)|ფრეზების]] (როტორული თოვლმწმენდი), [[ტურბორეაქტიული ძრავი]]ს [[გამონაბოლქვი აირები]]ს მიმწოდებელი [[საქშენი|საქშენების]] სახით (რეაქტიული თოვლმწმენდი). თოვლმწმენდები გადაადგილდებიან [[ლოკომოტივი]]ს მიწოლით (როგორც წესი [[თბომავალი|თბომავლით]]) ან ავტონომიური ბენზინის ძრავით (რეაქტიული თოვლმწმენდი). == გამოყენება== [[სურათი:Rotary steam shovel at work.jpg|thumb|როტორული თოვლმწმენდის მუშაობა [[მინესოტა]]ს შტატში]] [[გადასარბენი|გადასარბენების]] გაწმენდა 0,6 მეტრიანი სისქის თოვლის საფარის დროს ხორციელდება ერთლიანდაგიანი დანის თოვლმწმენდით თოვლის გადაყრით ლიანდაგის ორივე მხარეს. 1,5 მეტრამდე ნამქერების დროს ორლიანდაგიან და მრავალლიანდაგიან მონაკვეთებზე იყენებენ ორლიანდაგიან დანიან თოვლმწმენდებს თოვლის გადაყრით მინდვრების მხარეს. დანის თოვლმწმენდები უზრუნველყოფენ გაწმენდილი ზოლის სიგანეს 2,95-დან 5,1 მეტრამდე (გაღებული გვერდითი ფრთების დროს). უფრო მძლავრ ტარანულ თოვლმწმენდელებს იყენებენ გადასარბენებზე 2—2,5 მეტრიანი დანამქვრისას, უპირატესად ძლიერ ნამქერად მიდრეკილ ჭრილებში. გასაჭრელი ტრანშეის სიგანე 5,2 მეტრამდე. გადასარბენების თოვლის ფენისაგან გაწმენდას სისქით 2,5—4,5 მეტრი უზრუნველყოფენ მძლავრი თოვლმწმენდელები მუშა ორგანოების ელექტროამძრავებით: ერთი ან ორი როტორ-მკვებავი და ერთი გამოსატყორცნი როტორი, რომელიც თოვლს ყრის მინდვრების მხარეს 50 მეტრამდე მანძილზე. როტორული თოვლმწმენდელების ძრავები იკვებება [[თბომავალი|თბომავლის]] გენერატორიდან.<ref>{{Cite web |url=http://www.ruzgd.ru/snow.shtml |title=Борьба со снежными заносами |access-date=2009-11-04 |archive-date=2013-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221023612/http://www.ruzgd.ru/snow.shtml |url-status=live }}</ref> ეს თოვლმწმენდელები ჭრიან 5—6 მეტრის სიგანის ტრანშეას. [[რკინიგზის ლიანდაგი|სადგურის ლიანდაგების]], [[ისრული გადამყვანი|ისრული გადამყვანების]], სადგურების ყელის გაწმენდას აწარმოებენ რეაქტიული თოვლმწმენდელებით, რომელთა ბაზას წარმოადგენენ [[ავტოდრეზინა|ავტოდრეზინები]] (ან ბაქნები), რომლებზეც დადგმულია ტურბორეაქტიული ძრავი. უკან მდებარე საქშენის მეშვეობით ცხელი გამონაბოლქვი აირები ლიანდაგისკენ იბერება, რითაც თოვლს გვერდებზე ყრის, ადნობს და აორთქლებს. == მუშა სიჩქარეები == თოვლმწმენდების მუშა სიჩქარეები: * დანის 40-დან 70 კილომეტრ საათამდე * ტარანული — до 45 კილომეტრ საათამდე * როტორული — 10 კილომეტრ საათამდე * რეაქტიული — 15 კილომეტრი საათი == გალერეა == <gallery> სურათი:Bundesarchiv Bild 101I-107-1311-33, Nordeuropa, Feldbahn im Schnee, Lokomotive.jpg|სოლისებრი თოვლმწმენდი [[სამხედრო-საველე რკინიგზები|სამხედრო-საველე რკინიგზაზე]], 1943 წლის დეკემბერი სურათი:WhitePass Snowblower.jpg|როტორული თოვლმწმენდი სურათი:SDP-822 and 2M62-0618 2012 G1.jpg|დანიანი თოვლმწმენდი '''СДП''' სურათი:Bangor and Aroostook Railroad snowplow.JPG| სურათი:2-axle single-track Bjork type snowplough (1).jpg|ინჟინერ ბიორკის სისტემის თოვლმწმენდი სურათი:Moscow tram 0211 20120103 150.jpg|ტრამვაის ჯაგრისებიანი ГС-4-ის თოვლმწმენდის მუშაობა </gallery> ==იხილეთ აგრეთვე== * [[ვიწროლიანდაგიანი თოვლმწმენდი]] * [[თოვლმწმენდი დანა]] * [[თოვლსაწმენდი მანქანა (სალიანდაგო მანქანა)]] * [[სალიანდაგო რანდა]] ==ლიტერატურა== * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001687278 Снегоочиститель // Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 395. — ISBN 5-85270-115-7.] ==რესურსები ინტერნეტში== * [http://dm35ru.livejournal.com/17903.html Как это устроено? Снегоочиститель СДПМ] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:სალიანდაგო მანქანები]] 6p0hkg9l21558pnwq08nv78nhdi4c2a 1 891738 5412268 2026-06-13T10:42:18Z GiorgiXIII 62215 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412268 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 1 891739 5412272 2026-06-13T10:56:18Z Ruska-QR 175612 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412272 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf 3 891740 5412280 2026-06-13T11:15:34Z ქართული ვიკიპედია 174425 დაემატა [[თარგი:გამარჯობა|მისალმების შეტყობინება]] ახალი მომხმარებლის განხილვის გვერდზე 5412280 wikitext text/x-wiki {{გამარჯობა}} -- [[მომხმარებელი:ქართული ვიკიპედია|ქართული ვიკიპედია]] ([[მომხმარებლის განხილვა:ქართული ვიკიპედია|განხილვა]]/[[სპეციალური:Contributions/ქართული ვიკიპედია|წვლილი]]) 11:15, 13 ივნისი 2026 (UTC) 7oedef3t6ifldusr5z4mqxnp9op2jlu 0 891741 5412287 2026-06-13T11:56:47Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{რუანდა წლების მიხედვით|1996}} '''1996 წლის მოვლენები რუანდაში.''' 5412287 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1996}} '''1996 წლის მოვლენები რუანდაში.''' igodpx3ps1pzpyrz5bhaq2361qwbg6b 5412289 5412287 2026-06-13T11:58:23Z Eleneburdil-QR 176013 5412289 wikitext text/x-wiki {{რუანდა წლების მიხედვით|1996}} '''1996 წლის მოვლენები რუანდაში.''' ==მოქმედი პირები== ==მოვლენები== ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{წლები რუანდაში}} o1q64yp66x4itfuws46wp1thif7uiha 1 891742 5412288 2026-06-13T11:57:01Z Eleneburdil-QR 176013 ახალი გვერდი: {{განხილვის სათაური}} 5412288 wikitext text/x-wiki {{განხილვის სათაური}} as9n4ooneqapt6amivwj5b32p50aghf