Урыс-адыгэ зауэ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kbd">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедиэ</sitename>
    <dbname>kbdwiki</dbname>
    <base>https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ЦӀыхухэт</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедиэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категориэ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Урыс-адыгэ зауэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2524</id>
    <revision>
      <id>48947</id>
      <parentid>44094</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T15:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Liptink0</username>
        <id>9831</id>
      </contributor>
      <origin>48947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23332" sha1="4sbb9qy5rh7445tfvg3iwo7fe7cp91c" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| Зыщыщыр           = Урыс Адыгэ зауэ
| Сурэт             = Heinrich Ambrose Eckert - Battle between Cossacks and Circassians (1838).jpg
| Псалъэ кӀэтхар    = Адыгэдзэ гуп къущхьэхэм дэт
| ЩекӀуэкӀар        = [[1763]] — [[1864 накъыгъэм и 21]] 
| ЗдекӀуэкӀар       = Къаукъаз
| КъызхэкӀар        = 
| Зэриухар          = Адыгэ хэкум и хэкӀуэдэгъуэ &lt;/br&gt;Урысей империэм и текӀуэныгъэ
| Лъэныкъуэ1        = [[File:Flag of Adygea.svg|border|22px]]&lt;/br&gt;'''[[Адыгэ Хэку]]''':&lt;/br&gt;[[Абдзах]]&lt;/br&gt;[[Беслъэней пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Бжьэдыгъу пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Жанэ]]&lt;/br&gt;[[Къэбэрдей пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[КӀэмгуей пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Мамхэгъ пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Мэхуэщ пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Натхъуэдж]]&lt;/br&gt;[[Убых  пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Хьэтикъуае пщыгъуэ]]&lt;/br&gt;[[Шапсыгъ]]
| Лъэныкъуэ2        = [[File:Flag of Russia.svg|border|22px]]&lt;/br&gt;'''[[Урысей империэ]]'''
| Дзэзэшэ1          = [[Къанокъуэ Айтэч]]&lt;/br&gt;[[Тыгъужъыкъуэ Къызбэч]]&lt;/br&gt;[[Зан Сэфэрбый]]&lt;/br&gt;[[Болэтыкъуэ Джанболэт]]&lt;/br&gt;[[Бэрзэдж Кэрэнтыхъу]]&lt;/br&gt;[[Уэблагъуэ Ахьмэд]]&lt;/br&gt;[[Къарэмырзей Алий]]
| Дзэзэшэ2          = [[Ермолов Алексей]]&lt;/br&gt;[[Барятинский Александр]]&lt;/br&gt;[[Зас Григорий]]&lt;/br&gt;[[Евдокимов Николай]]&lt;/br&gt;[[Паскевич Николай]]
| Къэрухэр1         = 
| Къэрухэр2         = 
| ХэкӀуэдар1        = 
| ХэкӀуэдар2        = 
| техьэпӀэхэр       = 
}}
'''Урыс Адыгэ зауэ''' е '''Пащтыхь зауэжь'''&lt;ref&gt;Абазов, А. Х.; Анчабадзе, Ю. Д.; Кушхабиев, А. В.; Паштова, М. М., eds. (2022). [http://apsnyteka.org/file/Adygi_2022.pdf Адыги: Адыгейцы. Кабардинцы. Черкесы. Шапсуги] [Адыгэхэр: Адыгэйхэр. Къэбэрдейхэр. Шэрджэсхэр. Шапсыгъхэр]. Народы и культуры (урысыбзэкIэ). Мэзкуу: Наука. н. 64.&lt;/ref&gt; (1763 — 1864&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101226065324/http://www.circassianworld.com/Historiya.html Адыгэ дуней. Урыс адыгэ зауэр къызэрежам и тепсэлъыхьыгъуэ]&lt;/ref&gt;) — зауэм и щӀэдзэгъу къалъытэр [[Мэздэгу]] быдапӀэр щыхалъхьа гъэращ 1763, [[Джылэхъстэней]]м. Щиухар 1864 накъыгъэм и 21, [[Ӏаткъуаджэ]]м деж.

== Зауэм и щӀэдзэгъуэр, Къэбэрдейр Урысейм зэриубыдар ==
[[XVIII лӀэщӀыгъуэ|XVIII лӀэщӀыгъуэм]] и кум [[Урысей империэ]]м и [[экспансиэ]]р Къуакъазым носыр. [[Къаукъаз]] щӀыбагъым дэт къарууншэ пэштыхьейхэр ([[Картли Кахети]], [[Имерети]] нэмыщӀхэр) Урысейм и ӀэнатӀэр къаштэ, ауэ Ӏуэхугъуэр зэӀуохьэр Урысеймрэ и щӀыпӀэ щӀэхэмрэ я зэхуакум [[Ищхьэрэ Къаукъаз]]ыр дэлъ мэхъур. 

Апхуэдэу XVIII лӀэщӀыгъуэм и етӀуанэ Ӏыхьэм Урысей империэм зауэр къырегъажэр Къаукъазыр убыдыным папщӀэ. Амалыншэу мэхъур [[Адыгэ хэку]]м емызауэу — Къаукъазым и нэхъ къэрууфӀэ хэку, емылъытауэ илъэс бжыгъэкӀэ [[адыгэхэр]] Урысейм и лъэныкъуэр зауэ бжыгъэмкӀэ зэриштэтэр, зэрзэпылъхэтэр, ауэ адыгэ жылэми я хуитыныгъэр ягъэкӀуэдыну хуейтэкъым. Апхуэдэу, адыгэхэм къапэщылъырт язэуэну дунейм и нэхъ лъэш [[Урысей империэ|империэм]]. 

=== Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр ===
Къаукъазыр иубыдын Урысей империэм зэрщӀидзар Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ — [[Къэбэрдей]], а лъэхъэнэм [[пщыгъуэ]]м щӀыпӀэшхуэр иубыдырт. КъэбэрдеймкӀэ пхырыкӀырт [[гъуогу]] нэхъыщхьэхэр [[КъаукъазщӀыбагъ]]ым. Абым нэмыщӀыу Къэбэрдейм ӀэнатӀэшхуэ иӀэт нэмыщӀ къаукъаз лъэпкъхэм — [[абазэхэр]], [[къэрэшейхэр]], [[балъкъэрхэр]], [[осетинхэр]], [[ингушхэр]], [[мышгычхэр]] къэбэрдей пщыхэм я ӀэнатӀэр къалъытэрт. 

Урысей ӀэнатӀэгъуэм илъытэт Къэбэрдейр иубыду нэхъщхьэ гъуогу КъаукъазщӀыбагъым кӀуэр ([[Къэбэрдей пщыхэр|къэбэрдей пщыхэм]] я ӀэнатӀэм щӀэттэр) езым зэригъэзэхуэн. Абым нэмыщӀыу Урысейм Къэбэрдейр щиубыдым деж: япэреуэ — [[Къаукъазыку]]р и ӀэнатӀэм щӀыхьэрт; етӀуанэу — [[Къаукъаз лъэпкъхэр|къаукъаз лъэпкъхэм]] абымкӀэ и къэрур яригъэлъагъурт, нэхъыщхьэу ар зыхуигъэлъытэтэр Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм. Къэбэрдейр иубыда нэужь Къаукъазыр тӀууэ зэгуэкӀырт — КъухьэпӀэ [[Адыгэ хэку]], [[Дагъыстэн]] жоуэ. 

=== Мэздэгу къуэладжэр ===
1763 гъэм [[Мэздэгу къуэ]]м деж, [[Джылэхъстэней]] пщыгъуэм Урысей ӀэнатӀэгъуэм [[быдапӀэ]] хелъхьэ, ар къэбэрдей пщыхэм ямычэнджэшу ещӀыр. БыдапӀэр хахыжыну лъэӀуэгъуэ пщыхэм щыратым Урысейм амалыншэу ищӀэн ар идакъым, абым пэмыщӀу нэхъыбэу быдапӀэм и [[дзэ]] зэщӀиубыдащ. Апхуэдэ Ӏуохугъуэ Урысейм щыригъэкӀуэкӀым [[Къэбэрдей]]р щӀэхуу зэ къэрууэ зэгуэхьащ, Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэ [[Адыгэ пщыгъуэхэр|пщыгъуэхэми]] щыщ дзэхэри зауэхэм хэтыну къыкъуэкӀахэщ.

=== Зауэр зэрекӀуэкӀар ===
Урысей дзэзэшэхэм я нэхъыбэм зауэр «мафӀэкӀэ» ирагъэкӀуэкӀырт, губгъуэхэр ([[гъавэхэр]]) хаутэт, [[былым]]ыр ирахурт хэкум. [[Къуажэ|Къуажэхэм]] бжыгъэ ямыӀэу ягъэсырт. Урысей ӀэнатӀэгъуэм [[уэркъхэр|уэркъхэмрэ]] [[лъхукъуэлӀхэр|лъхукъуэлӀхэмрэ]] ныкъуэкъуэгъу хидзэрт Къэбэрдейм, кӀуэсэжьа лъхукъуэлӀхэр идеж иштэу, я пщы-уэркъхэм пэувэнэхэу къакӀигъастэу. Абым нэхъыбэу гъунэгъу лъэпкъхэр къигъэгугъа — Къэбэрдейм текӀуэмэ, и губгъуэ щӀыпӀэхэр яхуигуэшыну, къэбэрдей пщыхэм фӀэкӀа [[щыхь]] ямытыжынэу. Апхуэдэу щыхъум лъэпкъ бжыгэхэр зауэм хэмыхьэу Урысей и лъэныкъуэр яубыда хъуащ. 
[[File:Kabardian villages in river valleys XVIII-XIX centuries..png|thumb|290px|Адыгэ-абазэ къуажэ [[Псыхуабэ]] лъэныкъуэм исахэр лӀэщӀыгъуэ XVIII икӀэм XIX ипэм, яужым [[Балъкъ]] щӀыбагъым ирагъэкӀахэр]]
Зауэр екӀуэкӀыху къэбэрдей къуажэу хъуар, [[Ӏуащхьитху щӀыпӀэ]]м щыӀахэр хагъэкӀуэдащ, зауэм къелахэр [[Бэлъкъ]] щӀыбагъымкӀэ ягъэтӀысахэщ, щӀыпӀэ «''хуит''» хъуахэм [[быдапӀэ]] щӀэхэр халъхьа — Константиногорское ([[Псыхуабэ]]), 1801 гъэм [[Нартсанэ къуэ]]м быдапӀэ Кислые воды ([[Нартсанэ]]) — абыхэм зэхуащырт къэбэрдейхэм щхьэкӀэ гъуогур Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм, Къэбэрдейр Адыгэ хэкум хэгъэкӀа хъуащ. Хьэлэч къыхэзылъхьэр абым нэмыщӀу къэбэрдей жылэм [[емынэ узыгъуэ|емынэ узыгъуэращ]], зауэ екӀуэкӀым узыр нэхъри нэхъ псынщӀыу лъэпкъыр зэщӀигъащтэрт. ЗэрыхъуамкӀэ, Къэбэрдейм и жылэ мин 500 хъутэр мин 35 нэсащ. 

Абым папщӀэ урыс дзэзэшэхэм гу лъытыгъуэ ящӀыр Къэбэрдейм фӀэгъэкӀа хузэфӀэмкӀыжьынэу и [[шуудзэ]] мин бжыгъэ хъутэмкӀэ урысей лъэныкъуэхэм теуэн. Ауэ лъэпкъым зэуэныр щигъэтакъым. [[Къумбалей]] и псыхъуэм (иджырей [[Ищхъэрэ Осетиэ]]м) [[Къумбалей зауэ|зауэшхуэ]] щекӀуэкӀащ, текӀуар а зауэм Урысейра. А лъэхъэнэм щыщщ адыгэ псалъэжьыр: {{Cquote|Емынэм къелар Къумбалейм ихьа}}

Къущхьэ лъэныкъуэхэм хэта адыгэ къуажэхэр губгъуэмкӀэ ягъэтӀысын щӀадза, быдапӀэ кусэу ирагъэкӀуахэр хъумэным пылъхэт къэбэрдей жылэр къущхьэ лъэныкъуэмкӀэ пхырымкӀынэу (къущхьэхэр сыт щыгъуи лъэпкъым и быдапӀэу щытащ зауэхэми, абым папщӀэ урысей ӀэнэтӀэгъуэм зихъумэжырт). 1822 гъэм Къэбэрдей къэрууншэ хъуам [[Ермолов|Ермоловыр]] зекӀуэу хэхьа. Пщы-уэркъ бжыгъэхэм зауэ иратурэ [[Бэхъсэн]] къуэладжэмкӀэ икӀуэтыкӀахэ, яужым Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм икӀахэщ «[[Хьэжрэт Къэбэрдей]]» къуажэхэр халъхьауэ, абым нэмыщӀу бжыгъэхэр [[Мышгычей]]м хэтӀысхьахэщ.

=== Зауэр Къэбэрдейм зэриухар ===
Апхуэдэу, [[Къэбэрдей]]р илъэс 60-кӀэ [[Урысей]]м иубыда хъуащ. И щӀыпӀэм и ныкъуэм и ныкъуэращ къыхуэнэжьар, жылэ мин 500 хъутэм къелар мин 35-щ.

[[осетинхэр|Осетин]], [[ингушхэр|ингуш]], [[балъкъэрхэр|балъкъэр]] лъакъуэ гуэрэхэр [[къэбэрдей пщыхэр|къэбэрдей пщыхэм]] я ӀэнатӀэм щӀэкӀыху Урысейм ер къаштэрт. [[Къэрэшей]]р зы махуэ зауэкӀэ Урысейм хэхьа [[1828 жэпуэгъуэм и 30]].

[[Джылэхъстэней]] щӀыпӀэ унэщӀам (иджырей [[Мычгыш Республикэ|Мышгычейм]], [[Республикэ Ингуш|Ингушейм]], [[Республикэ Ишъхъэрэ Осетиэ|Осетиэм]] я губгъуэхэр) къущхьэхэм къыдагъэкӀыурэ [[мышгычхэр|мышгычхэмрэ]] ингушхэмрэ ягъэтӀысырт. [[Къэбэрдеишхуэ]]м и щӀыпӀэ унэщӀахэм къущхьэм къыдагъэкӀа осетинхэм, къэрэшейхэм балъкъэр лъэпкъхэм яратырт.

Адыгэ хэкум и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр (Къэбэрдейр) Урысейм зэриубыдар 1774 гъэм, зы къэралым дуней псом псалъэ пимыдзэу империэм и зы лъэныкъуэу къалъытэу щӀадзащ, ауэ [[Адыгэ хэку]]м и КъухьапӀэ лъэныкъуэр Урысейм хэту къалъытэртэкъым.

== Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэр ==
1829 гъэм, Урысей империэм дипломатиэ Ӏэзэгъуэхэр къигъэщхьэпэу Адыгэ хэкур «езым еуэ» дуней псо къэралхэм къахуеӀуохур.

Абым куэдрэ япэу [[Уэсмэн империэ]]р бжыгъэрэ пылъащ Адыгэ хэкур и ӀэнатӀэгъуэм щӀигъэхьанэу, ар [[Кърым хъаней|Кърым хъанейкӀи]], [[мыслимэн дин|мыслымэныгъэкӀи]] игъэзэнщӀэным пылъырт. Зауэу зэ нэхъ зэпэуватэкъым Адыхэ хэкумрэ тыркухэмрэ — уэсмэнхэм я кхъухьхэмкӀэ Адыгэ хэкум и хы Ӏуфэм дзэ къыщыригъэкӀам, быдапӀэ ящӀыным папщӀэ. Дзэр щӀэху хэкӀуэда [[адыгэ шуудзэр]] зэ теуа яуж. Абым лъандэрэ къыщыщӀэдзауэ уэсмэн ӀэнатӀэгъуэр чэнджэшурэ [[Натхъуэдж]] пщыхэм пӀалъэ къаӀырахыр быдапӀэ ящӀыну Анапэрэ ([[Ӏэнапэ]]) Суджук калерэ ([[ЦӀэмэз]]). Ауэ, пцӀыгъэ ящӀамкӀэ, дунейпсом тыркухэм ябым яуж къаӀуохун щӀадзэр [[Адыгэ хэку]]р и ӀэнатӀэгъуэм щӀэту. 

Тыркухэм я щӀыпӀэтхыпхъэхэм Адыгэ хэкур я къэралым хэту ятхт. Урысейм ар езым игу ирихьу апхуэду щыту къилъытэрт. Аргуэру [[урыс-тырку зауэ]]м Урысейр текӀуа яуж [[Адрианопол тхылъ]]ыр къэралитӀым щӀатхэр, абым унафэ къыхэкӀымкӀэ Тыркум Адыгэ хэкур «ирет» мэхъур Урысейм, «гъащӀэпсом еуэ щытынэу». Апхуэдэу «Еуропэ псом и дипломатхэр къэгъэпцӀа хъуащ урысей ӀэщӀагъэмкӀэ». 

[[Карл Маркс]] гу зэрилъытамкӀэ: {{Cquote|Тыркум имыӀар дауэ иритыфа Урысейм}} Абыми итхт Урысейм ар фӀыуэ къызэргурыӀуэр: «''Тыркуей пэштыхьыр Ӏэнапэм дэсыхукӀэрэ Урысейм тхылъ щӀитхащ адыгэ пщыхэм ящэхуэну хы Ӏуфэ къалэхэм''». Тыркуей Ӏуохугъэхэр зэгъэзэхуэным щхьэкӀэ [[Истамбыл]] адыгэ тхьэмадэхэр макӀуэ. Тырку ӀэнатӀэгъуэм мыслымэн диныр къаштэу [[Уэсмэн империэ]]м и ӀэнатӀэм щӀэхьэнэхэу адыгэхэм къажыраӀэр, ауэ тхьэмадэ кӀуахэм къажыраӀар зэкӀи къамылъытэу зызэпагъазэри хэкум къагъэзэжыр. 

ДунейпсомкӀэ Урысейр хуит хъуауэ, къыгурыӀуэт [[Адрианопол тхылъ]]ыр зы хьэрф къуэдеуэ, адыгэхэм къамылъытэнур, и ӀэнатӀэгъуэм Адыгэ хэкур зауэ къуэдейкӀэ зэриубыдыфэнур. 

[[1830 гъэ]]м Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм Урысейм дзэ къэруушхуэхэр тредзэр. Адыгэхэм тхьэмадэ гуп ягъакӀуэр урыс дзэзэшэхэм ядеж чэнджэшэгъуэ. Абдежым урыс Ӏэтащхьэхэм къаӀуохур Адыгэ хэкур адыгэхэми ядэщӀыгъуу Урысейм ирита я нэхъыжьу ящхьэщыт тырку пэштыхьым. Тхылъ бжыгъэ яужым адыгэхэм ягъэкӀуа урыс пэштыхьхэм, къэрал бжыгъэхэм я ӀэнатӀэгъуэм ауэ абыхэм зауэр зыкӀи ягъэувэӀакъым.

=== Зауэр зэрекӀуэкӀар Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм ===
Адыгэ хэкум и КъухьэпӀэ лъэныкъуэм урысей дзэзэшэхэм [[Къэбэрдей]]ми хуэду «мафӀэкӀэ» [[зауэ]]р ирагъэкӀуэкӀырт — губгъуэм [[гъавэ|гъавэхэр]] хаутыхьырт, [[былым]]ыр ирахут жылэм гъаблэр хагъыхьэу. [[Къуажэ|Къуажэхэр]] бжыгъэу ягъэсу, цӀыху дэмкӀыжыфыхэр яукӀыу. ЦӀэрыуӀэ а зауэм хъуар дзэзэшэ [[Зас Григорий]], и [[быдапӀэ]] гъунэм [[бжыхь]] иригъэкӀуат [[бжыкӀ]] хэсахэм цӀыхущхьэхэр фӀэгъэтӀысхьауэ, мыхьэну абым хилъхьэтэр адыгэ жылэр игъэшынэным папщӀэ. Апхуэдэ Ӏуохугъуэр урыс пэштыхьым нэгъунэ игу темыхуэу хъуат. Апхуэдэ зауэкӀэм жылэр куэду хэкӀуадэрт ауэ урысыдзэм и Ӏэтащхьэм текӀуэныгъуэр къахуэкӀуэтэкъым. 

Урысыдзэм щыщ гуп Адыгэ хэкум зекӀуэу хэхьэхэтэр кӀуэдт, къамыгъэзэжэу. Урыс пэштыхьхэм адыгэ лъэпкъ закъуэракъым хигъэкӀуадэтэр а зауэм, езым и дзэми бжыгъэ имыӀэу цӀыхухэр ихьт. 

=== Хы Ӏуфэр блокадэм зэрхэхуар ===
Адыгэ хэкум и хы Ӏуфэр [[блокадэ]] щӀыным папщӀэ [[Ӏэнапэ]]м къыщыщӀэдзауэ [[Мдзымтэ|Мдзымтэпэ]] нэс хы Ӏуфэ быдапӀэ кусэ ирагъэкӀуа.

Адыгэхэм бжыгъэрэ а быдапӀэхэр яубыдт, ауэ яужкӀэ урысхэм щӀэуэ трагъэзэжырт. Апхуэдэу, [[1840 щӀышылэм и 19]] адыгэхэм яубыдри, яужым зэхакъута быдапӀэ Лазаревскэр ([[ПсышӀопэ]]); гъатхэпэм и 12 — Велияминовскэр ([[ТӀуапсы]]); мэлыжьыхьым и 2 — Махайловскэр ([[Цопсын]]); мэлыжьыхьым и 17 — Николаевскэр; накъыгъэм и 6 — Навагинскэр ([[Щачэ]]). БыдапӀэ Михайловскэр адыгэхэм щаубыдым деж, урысыдзэм хэт щӀалэ Архип Осиповым гын здыщӀэлъ щӀыунэр къигъэуат. Абым папщӀэ быдапӀэ Михайловскэм (Цопсын) и цӀэр Архипо Осиповку зэрахъуэкӀащ. 

=== Зауэр хым зэрекӀуэкӀар ===
Зауэр здекӀуэкӀтэр щӀы къуэдейратэкъым, [[Хы ФӀыцӀэ|хыми]] апхуэдэу дзэхэр зэпэщӀэувэрт. Пэсырей лъэхъэнэхэм щыщӀэдзауэ адыгэ лъакъуэ хы Ӏуфэм Ӏусхэтэр ([[шапсыгъхэр]], [[натхъуэджхэр]], [[убыххэр]]), [[азгъэхэр]] хым фӀыуэ зекӀуэхэрт. [[Страбон]] щыщӀэдзауэ хъыбархэр къынэса адыгэ-азгъэ лъакъуэхэр хым зекӀуэ зэрхэтхэр, [[лӀэщӀыгъуэ курытхэр|лӀэщӀыгъуэ курытхэм]] а Ӏуохугъэр индыдэ хъуат. 

[[Адыгэ кхъухь|Адыгэ кхъухьхэр]] инхэтэкъым, псынщӀэхэт; щӀэху бгъэпшкӀуфхэт. «''Кхъухьхэм я лъащӀэр занщӀу щытт нэрыбгэ 18-20 ихуэу, абым нэмыщӀу кхъухь инхэри щыӀэт нэрыбгэ 40-80 ихуэу''»

Зауэр зэрщӀидзэрэ адыгэхэм фӀыуэ къагъэсэбэпырт я [[кхъухьыдзэ]]р. Урысей кхъухьышхуэхэр жьым пылъхэт зыкъэмынэу, хьэлъэхэт, щӀэху загъэзэфхэтэкъым, абым папщӀэ ар я тхьэсхъапӀэт адыгэ кхъухьхэм ягъэлъытамэ. Адыгэ кхъухьзекӀуэхэр нэрыбгэ 100-м фӀэкӀыу зэрысхэтэр ятеуэрт урыс кхъухьхэм, абым нэмыщӀыу [[кхъуафэ]] гупууи теуэ щащӀ хъут. Мазэншэ жэщхэм щэхуу хым хэхьэхэти я кхъухьхэмкӀэ урысхэм ятеуэхэрт. «''Япэ щыкӀэ фочкӀэ плъакӀуэхэр траудырт, яужым теуэхэрт [[къамэ|къамэкӀэ]], [[сэшхуэ|сэшхуэкӀи]] я Ӏуохур щӀэху зэфӀагъэкӀырт.''»

Урыс кхъухьхэр хы Ӏуфэм нэхъ гъунэгъуу язэрхузэфӀэкӀыу Ӏухьэти адыгэ къуаджэхэм топышэкӀэ яхэуэрт.

== Гулъытыгъуэ ==
{{Reflist}}

== Тхылъхэр ==
* С. Хатко. ''История Черкесии''. Бытырбыху. Бытырбыху Университетым и тхылъ тедзапӀэ. 2002 гъ. 
* Т. В. Половинкина. ''Черкесия — боль моя''. Исторический очерк (древнейшее время — начало 20-го века). Мыекъуапэ. 2001 гъ.
* Т. Лапинский. ''Горцы Кавказа и их освободительная борьба против русских''. Налшыч. ТхылътедзпӀэ «Эль-Фа». 1995 гъ.
* А. Фонвиль. ''Последний год войны Черкесии за независимость 1863-1864''. Налшыч. 1991 гъ. 
* Э. Спенсер. ''Путешествия в Черкесию''. Мыекъуапэ.1995 гъ.

[[Category:Тхыдэ]]
[[Category:Адыгэ Хэку]]
[[Category:Адыгэ хэкум и тхыдэ]]
[[Category:Урысей империэм зауэ иригъэкӀуэкӀахэр]]</text>
      <sha1>4sbb9qy5rh7445tfvg3iwo7fe7cp91c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Андрей Козлов 123</title>
    <ns>3</ns>
    <id>7051</id>
    <revision>
      <id>48948</id>
      <parentid>48891</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T19:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leaderbot</username>
        <id>10485</id>
      </contributor>
      <comment>/* Notice of expiration of your sysop right */ new section</comment>
      <origin>48948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6782" sha1="ckrj750s5q5qjlyu99l8eiyc5q97d2v" xml:space="preserve">== Запрос ==

Андрей здравствуйте! Не можете помочь с активизацией в этом разделе пространства имен «Модуль:/Module:». Заранее благодарен. С уважением, ––[[ЦӀыхухэт:Frhdkazan|Frhdkazan]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Frhdkazan|talk]]) 18:22, 9 Гъатхэпэм и 2017 (MSK)
:Нам бы [[Module:Infocards]] удалить и заново создать, чтобы заработало.––[[ЦӀыхухэт:Frhdkazan|Frhdkazan]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Frhdkazan|talk]]) 18:41, 9 Гъатхэпэм и 2017 (MSK)

== Your temporary access has expired ==

&lt;div style=&quot;padding: 8px; border: 1px solid #ccc; background: #fafaff;&quot;&gt;Hello, the temporary access you requested on this wiki has expired. Just to let you know that If you want it back, feel free to make a local announcement and open a new request on [[m:Steward requests/Permissions|stewards' permission request page]] on Meta-Wiki later. Moreover, if you think the community is big enough to elect a permanent administrator, you can place a local request here for a permanent adminship, so stewards can grant you the permanent access. Please ask me or any other steward if you have any questions. Thank you! --[[ЦӀыхухэт:Stryn|Stryn]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Stryn|talk]]) 13:01, 19 Гъатхэпэм и 2017 (MSK)&lt;/div&gt;

== Edit-window problem with palochka ==
Hello! 

In [[MediaWiki:Edittools]] (visible in the edit window), the following Kabardian alphabet is made available: 

:А Э Б В Г Гу Гъ Гъу Д Дж Дз Е Ё Ж Жь З И Й К Ку КІ Кӏу Къ Къу Кхъ Кхъу Л Лъ ЛІ М Н О П ПІ Р С Т ТІ У Ф ФІ Х Ху Хь Хъ Хъу Ц ЦІ Ч Ш Щ ЩІ Ы Ю Я
:а э б в г гу гъ гъу д дж дз е ё ж жь з и й к ку кІ кӏу къ къу кхъ кхъу л лъ лІ м н о п пІ р с т тІ у ф фІ х ху хь хъ хъу ц цІ ч ш щ щІ ы ъ ь ю я І Іy

All of the palochkas are the wrong character. WP-kbd uses only the Unicode monocase palochka, U+04C0 &lt;Ӏ&gt;. However, most of the letters above use the Ukrainian &quot;decimal&quot; dotted i, U+0406 &lt;І&gt;. Only 'Кӏу' and 'кӏу' have the true palochka, but they are the rare lower-case palochka, U+04CF &lt;ӏ&gt;, which is not used on WP-kbd.

I don't have permission to edit MediaWiki:Edittools. Could you fix please?

(P.S. I left a request on the Edittools talk page in Russian, but I figured your English is probably much, much better than my Russian, since you include English on your user page.)

[[ЦӀыхухэт:Kwamikagami|Kwamikagami]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Kwamikagami|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 04:14, 7 ЩӀышылэ 2024 (MSK)

* [[ЦӀыхухэт:Kwamikagami|Kwamikagami]], hello, '''done'''. I fixed it. There are palochkas instead of 'I' letter now. [[ЦӀыхухэт:Андрей Козлов 123|Андрей Козлов 123]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Андрей Козлов 123|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 14:38, 14 ЩӀышылэ 2024 (MSK)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Администраторхэр) will expire on 2025-06-26 23:20:52. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[ЦӀыхухэт:Leaderbot|Leaderbot]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Leaderbot|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 22:42, 20 Мэкъуауэгъуэ 2025 (MSK)&lt;/div&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:06, 28 Мэлыжьыхь 2026 (MSK) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (Administrators) will expire on 2026-06-23 20:32:06. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[ЦӀыхухэт:Leaderbot|Leaderbot]] ([[ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ:Leaderbot|тепсэлъыхьыныгъэ]]) 22:41, 17 Мэкъуауэгъуэ 2026 (MSK)&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ckrj750s5q5qjlyu99l8eiyc5q97d2v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>