Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kbd">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедиэ</sitename>
    <dbname>kbdwiki</dbname>
    <base>https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D0%BA%D3%80%D1%83%D1%8D%D1%86%D3%80_%D0%BD%D1%8D%D1%85%D1%8A%D1%8B%D1%89%D1%85%D1%8C%D1%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Служебная</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ЦӀыхухэт</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ЦӀыхухэт тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедиэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедиэм и тепсэлъыхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблон тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ДэӀэпыкъуэгъуэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категориэ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категориэ тепсэлъэхьыгъуэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337</id>
    <revision>
      <id>48949</id>
      <parentid>48945</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T00:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26773" sha1="59ro48dr92qefq40e00v6p7ij9am12h" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|цӀэр                         = Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр
|зэрзэджэр                    = {{Lang-ru|Союз Советских Социалистических Республик}}
|статусыр                     = &lt;big&gt;социалe федератив къэрал&lt;/big&gt;
|къэрал уэрэд                 = [[Совет Зэгуэтхэм и къэрал уэрэд]]
|нып                          = Flag of the Soviet Union.svg
|ныпым_тепсалъыхь             = [[РССЗ-м и нып]]
|дэмыгъэ                      = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg
|дэмыгъэм_тепсалъыхь          = [[РССЗ-и и дэмыгъэ]]
|шӀыпӀэтхыпхъэ                = Map-Flag of the Soviet Union.svg
|инагъыр                      = 250px
|псалъэкӀэтхэ                 = &lt;big&gt;РССЗ-м и шӀыпӀэтхыпхъэ [[1945 гъэм]] еуэ.&lt;/big&gt;
|type_before                  = Къэрал хэзылъхьэхэр
|p1                           = РСФСУ
|flag_p1                      = Flag RSFSR 1918.svg
|p2                           = РССУ
|flag_p2                      = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg
|p3                           = РССУ
|flag_p3                      = Flag of the Ukrainian SSR (1923-1927).svg
|p4                           = РСФСКъ
|flag_p4                      = Flag of Transcaucasian SFSR.svg
|щыхалъхьар                   = [[30 дыгъэгъазэ]] [[1922]]
|щыкӀуэдар                    = {{nobr|[[26 дыгъэгъазэ]]}} [[1991]]
|type_after                   = [[Советяужыгъэ|Советхэр зэхэкӀа яуж&lt;br /&gt; къэрал хъуахэр]]&lt;ref&gt;КъэбжэкӀахэр зэгуэт къэралхэм я хэта къуэдейхэра, иджы [[Лъэпкъ Зэгуэтхэр, ЛъЗ|ЛъЗ-м]] хэтхэр. РССЗ-м и лъэужырыт къэралу щытыр [[Урысей|Урысей Федерациэ]]&lt;/ref&gt;
|s1                           = Урысей
|flag_s1                      = Flag of Russia 1991-1993.svg
|s2                           = Урысыху
|flag_s2                      = Flag of Belarus (1991-1995).svg
|s3                           = Укрэинэ
|flag_s3                      = Flag of Ukraine.svg
|s4                           = Молдавиэ
|flag_s4                      = Flag of Moldova.svg
|s5                           = Курджы
|flag_s5                      = Flag of Georgia (1990-2004).svg
|s6                           = Ермэлей
|flag_s6                      = Flag of Armenia.svg
|s7                           = Азэрбиджан
|flag_s7                      = Flag of Azerbaijan.svg
|s8                           = Къазахъстэн
|flag_s8                      =
|s9                           = Узбэчстэн
|flag_s9                      = Flag of Uzbekistan.svg
|s10                          = Тыркумэнстэн
|flag_s10                     = Flag_of_Turkmenistan_1992.png
|s11                          = Къыргъызстэн
|flag_s11                     = Flag of Kyrgyzstan.svg
|s12                          = Таджикстэн
|flag_s12                     = Flag of Tajikistan.svg
|s13                          = Эстониэ
|flag_s13                     = Flag of Estonia.svg
|s14                          = Литоу
|flag_s14                     = Flag of Lithuania 1989-2004.svg
|s15                          = Латвиэ
|flag_s15                     = Flag of Latvia.svg
|гоуидзэ                      = «[[Къэралу хъуам я пролетарийхэр, фызэгухьэ!]]»
|къалэнэхъышъхьэ              = [[Мэзкуу]]
|къалэхэр                     = [[Мэзкуу]], [[Ленинград]], [[Киеу]], [[Ташкент]], [[Баку]], [[Харкоу]], [[Минск]], [[Нижний Новгород|Горкэ]], [[Новосибирск]], [[Екатеринбург|Свердловск]]
|бзэ                          = [[урысыбзэ]] ([[де-факто]])&lt;ref&gt;[[Де-юре]] РССЗ-м [[1990 гъэм]] нэс къэралыбзэ нэхъышъхьэ иӀакъым. Урысыбзэр лэжьыгъэ-шъэныгъэхэм я бзэуэ щыта мыхъумэ. 1990 гъэм малыжъыхьым и 24 РССЗ-м и хабзэмкӀэ «РССЗ-м и лъэпкъхэм я бзэхэр» унафэ къыдегъэкӀ урысыбзэр РССЗ-м и нэхъышъхьэбзу.&lt;/ref&gt;
|валутэ                       = [[совет рубл]]
|дэӀэпыкъуэгъу_параметыр      =
|параметырым_хэтыр            =
|и_шӀыпӀэр                    = 22 402 200 км²&lt;ref&gt;ЗэхэкӀыныгъэм идежь 1991 гъэм&lt;/ref&gt;
|джылэр                       = 293 047 571 цӀыху.&lt;ref&gt;РССЗ-м и икӀэрей джылэбжыгъэмкӀэ (1989)&lt;/ref&gt;
|ӀэнатӀэм_и_хабзэр            = совет республика
|тхьэмадэхэм_я_пӀэр           = Фактическу къэрал тхьэмадэр
|тхьэмадэ1                    = Владимир Ленин
|тхьэмадэ1_и_гъэ              = 1922—1924
|тхьэмадэ2                    = Иосиф Сталин
|тхьэмадэ2_и_гъэ              = 1924—1953
|тхьэмадэ3                    = Никита Хрущёв
|тхьэмадэ3_и_гъэ              = 1953—1964
|тхьэмадэ4                    = Леонид Брежнев
|тхьэмадэ4_и_гъэ              = 1964—1982
|тхьэмадэ5                    = Юрий Андропов
|тхьэмадэ5_и_гъэ              = 1982—1984
|тхьэмадэ6                    = Константин Черненко
|тхьэмадэ6_и_гъэ              = 1984—1985
|тхьэмадэ7                    = Михаил Горбачёв
|тхьэмадэ7_и_гъэ              = 1985—1991
|дин                          = 
|дэӀэпыкъуэгъу_параметыр1     =
|параметыр1_хэтыр             =
|ЗэфӀэувэныгъэ1               =
|Махуэ1                       =
|Гъэ1                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ2               =
|Махуэ2                       =
|Гъэ2                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ3               =
|Махуэ3                       =
|Гъэ3                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ4               =
|Махуэ4                       =
|Гъэ4                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ5               =
|Махуэ5                       =
|Гъэ5                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ6               =
|Махуэ6                       =
|Гъэ6                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ7               =
|Махуэ7                       =
|Ггъэ7                        =
|ЗэфӀэувэныгъэ8               =
|Махуэ8                       =
|Гъэ8                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ9               =
|Махуэ9                       =
|Гъэ9                         =
|ЗэфӀэувэныгъэ10              =
|Махуэ10                      =
|Гъэ10                        =
|ЗэфӀэувэныгъэ11              =
|Махуэ11                      =
|Гъэ11                        =
|дэӀэпыкъуэгъу_параметыр2     =
|параметыр2_хэтыр             =
|ипэ                          =
|и1                           =
|и2                           =
|и3                           =
|и4                           =
|и5                           =
|и6                           =
|и7                           =
|яуж                          =
|я1                           =
|я2                           =
|я3                           =
|я4                           =
|я5                           =
|я6                           =
|я7                           =
|тепсалъ                      = &lt;references/&gt;
}}
'''Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр''' ('''Совет Зэгуэтхэр, РССЗ''', {{Lang-ru|Союз Советских Социалистических Республик, Советский Союз, СССР}}) — социал къэрал, [[Урысей империэ|Урысей империэу]] щытам и шӀыпӀэ нэхъыбэм къыхэкӀауэ 1922 гъэм щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ, къэралышхуитӀым я зы ([[Америкэ Штат Зэгуэтхэр|АШЗ-м]] дэкӀыгъу). Къалэ нэхъышъхьу щытар [[Мэзкуу]].

== Тхыдэ ==
[[Мазае революциэ|Мазае революциэм]] яуж 1917 гъэм пэштыхьыгъэр [[Урысей империэ|Урысей империэм]] хэкӀуэда, ӀэнатӀэр зыубыдахэр буржуаз-демократ КӀэх ӀэнатӀашъхьэ, [[Япэрей дунейпсо зауэ|Дунейпсо зауэм]] къыхэмыкӀа техьэ яуж. А гъэ дыдэм и жэпуэгъуэм Урысейм [[Жэпуэгъуэ револуциэ]] къохъур, ӀэнатӀэм инхэр Ӏохьэ [[Ленин Владимир|Владимир Ленин]] я шъхьэщыту. Къэралым [[Джылэ зауэ]] кӀедзэ, 1922 гъэм нэгъунэ екӀуэкӀа, текӀуахэр а зауэм инхэра.

1922 дыгъэгъазэм и 30 [[Республикэ Совет Федерал Социал Урысей|РСФС Урысейм]], [[Республикэ Совет Социал Урысыху|РСС Урысыхум]], [[Республикэ Совет Социал Хуэхуэлей|РСС Хуэхуэлейм]], [[Республикэ Совет Федерал Социал КъаукъазщӀыбыгъуэ|РСФС КъаукъазщӀыбыгъуэр]] джоуэ зэгуэтыныгъэ тхылъ кӀатхэ, Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэу зэхыхьу.

1924 гъэм, [[Ленин Владимир|Владимир Ленин]] дунем ехыжьа яуж къэралым и нэхъышъхьу увыр [[Сталин Иосиф|Иосиф Сталин]]. РССЗ-м «кӀэ эконом политикэ» (КӀЭП) ирагъэкӀуэкӀ, щэхуэн лэжьыгъэм и пӀалъэр зыубыдыфу щыта, ауэ 1930-хэм КӀЭП-ыр хомхомурэ колликтивизациэ къэрукӀэ иригъэкӀуэкӀын кӀедзэ абым пэмыкӀыуи индустирализациэ.

1937 гъэм репрессиэ куэду йокӀуэкӀ [[Сталин Иосиф|Сталиным]] пэщытхэм шъхьэкӀэ, апщыгъуэм [[Дзэ Плъыжь|Дзэ Плъыжьым]] и командир бжыгъэ хэкӀуэдауэ щыта.

1939 гъэм, Молотов-Риббентропп секрет тхылъ пактымкӀэ РССЗ-м [[Лэхьый|Лэхьыйм]] и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд - [[Урысыху|Урысыхумрэ]] [[Хуэхуэлей|Хуэхуэлеймрэ]] я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэр. 1939-1940 гъэхэм [[совет-финн зауэ]], текӀуар абым РССЗ-ра, [[Крел къэрал|Карелейм]] и ныкъуэр апщыгъуэми еубыд. 1940 гъэм РССЗ-м балтикэ къэрал - [[Латвиэ]], [[Литоу]], [[Эстониэ]] джоуэ еубыд, абым пэмыкӀыу [[Румыниэ|Румыным]] хэта [[Бессарабей|Бессарабейри]] еубыд.

{{Main|Къэралыгъуэ зауэшхуэ}}

1941 бадзэуэгъуэм и 22 Джэрмэн нацист дзэм и къытеуэнымкӀэ Къэралыгъуэ зауэшхуэр кӀедзэ. Джэрманыдзэр псынкӀыу хэкӀт къэралым [[Мэзкуу]] бгъэдыхьу, ауэ къагъэувэӀа хъуа. [[Сталингад зауэ|Сталинград зауэмрэ]] [[Курск зауэ|Курск зауэмрэ]] яуж совет дзэхэр текӀуэн кӀадза, къуэхьэпӀэмкӀэ хэкӀху. 1945 нэкъыгъэм и 9 Къэралыгъуэ зауэшхуэр иуха РССЗ-р текӀуауэ. 1945 и шышъхьэӀум РССЗ-р зауэм хохьэ [[Япон|Японым]] пэувауэ. 

Къэралыгъуэ зауэшхуэм цӀыху бжыгъэ зымыӀэ, мылъку бжыгъэ зымыӀэ хэкӀуэда РССЗ-м. Зауэ нэужым къэралым и зэфӀэувэгъэжьыным пыхьа ису хъуар.

1953 гъэм и гъатхэпэм [[Сталин Иосиф|Сталин]] дунем йохыжь, ӀэнатӀэ убыдыным шъхьэкӀэ ныкъуэкъуэгъу екӀуэкӀам яуж къэралым и тхьэмаду [[Хрущов Никита|Никита Хрущов]] тохьэ. Абы и ӀэнатӀэкӀэ 1956 гъэм XX [[Совет Зэгуэтым и Коммунист партиэ|СЗКП]]-м иригъэжьа компаниэ «Сталин култым и къэгъэшъэнымрэ» репрессиэ лъэпкъ яшъахэри реабилитациэ ишъыжьа. 

1964 гъэм ӀэнатӀэм Ӏухьэр [[Брежнев Леонид|Леонид Брежнев]]. Брежнев щытета зэманым траӀуар «Стагнациэ лъэхъэнэ». [[Брежнев Леонид|Брежнев]] дунем ехыжьа яуж къэралым и тхьэмаду [[Андропов Юрий|Юрий Андропов]] тохьэ мыкуэду тет а пӀэм (1982-1984) яуж [[Черкенко Константин|Константин Черненко]] (1984-1985).

1985 гъэм [[Комитет Централ Совет Зэгуэтым и Коммунист партиэ|КЦ СЗКП]]-м и тхьэмаду техьэр [[Горбачов Михаил|Михаил Горбачов]]. РССЗ-м «[[перестройка]]» (реструктуризациэ) къожьэ.

1991 гъэм дыгъэгъазэм и 25, [[Беловежиэ мэз|Беловежиэ мэзым]] президентхэм [[Урысей|Урысейм]] ([[Елцин Борис|Борис Елцин]]), [[Урысыху|Урысыхум]] ([[Шушкевич Станислав|Станислав Шушкевич]]), [[Хуэхуэлей|Хуэхуэлейм]] ([[Кучма Леонид|Леонид Кучма]]) зэгуэтыныгъэ тхылъыр дэнонсиациэ яшъри РССЗ абымкӀэ еух и гъашъэр.

== Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр ==
{{Main|Совет Зэгуэтхэм я къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр}}

РССЗ-м и тхыдэм контитуциищ иӀа - 1924, 1936, 1977 гъэхэм тхауэ.

1977 гъэм и конституциэмкӀэ, къэралым и ӀэнатӀэр джылэм еуэ къиӀуатэт.

Советхэм я къэрал зэхэтыкӀэм къидэтэкъым ӀэнатӀэ гуэчыныр. ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр ([[РССЗ-м и Нэхъышъхьэ Хасэ]]) хабзэгъэзанкӀэмрэ мэхьчэмэ ӀэнатӀэмрэ яшъхьэщытт.

ФоктымкӀэ, къэралым и ӀэнатӀэр зыӀэкӀэлътэр [[Совет Зэгуэтхэм я Коммунист Партиэ|Совет Зэгуэтхэм я Коммунист Партиэм]] (СЗКП).

Къэралым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьэ лэжьыгъу щытар [[Джылэ депутат я Зэхуэс|джылэ депутатхэм я Зэхуэс]], илъэсищкӀэ хахтэр. [[Джылэ депутат я Зэхуэс|Джылэ депутат Зэхуэсыр]] хэзыхтэр [[РССЗ-м и Нэхъышъхьэ Хасэ|Нэхъышъхьэ Хасэ]].

ХабзэгъэзанкӀэ Ӏэнатэр министр 40 зэхэтт.

Къыгуэтхэмрэ автоном республикэхэмрэ езыхэм я партиэ лэжьыгъэхэр яӀэт.

1990-1991 гъэхэм пӀэ Призедент РССЗ джоуэ щыӀа.

== АдминистрациэкӀэ гуэшыгъуэр ==
{{Main|Совет зэгуэтхэм я администрациэ гуэшыгъуэр}}
Совет Зэгуэтхэм я шӀыпӀэр республикэ совет социалхэм (РСС) яуэ гуэшауэ щытт. Я бжыгъэм зэрихъуэк ыу щытт 4 къыщыкӀэдзауэ (1924 гъэм, щыхалъхьэм) 16 нэгъунэ (1940 гъэм). Совет Зэгуэтхэм я хэкӀуэдэжьыным идежь хэтар 15 республикэ.

Езы республикхэми кӀуэцӀ гуэшыгъуэ яӀэт: республикэ автоном совет социал (РАСС), овтоном област, автоном край, автоном округ, област, край, къалэ сойузым и къэлъытэгъу джоуэ.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto;&quot;
|-
!&lt;small&gt;Шыпэтхыпхъэм &lt;/br&gt;зэрхэт&lt;/small&gt;
!Нып
!Республикэ
!Къалэ &lt;/br&gt;нэхъышъхьэ
!rowspan=&quot;16&quot; | [[Файл:USSR Republics Numbered Alphabetically in russian.png|300px]]&lt;/br&gt;РССЗ-м и администрациэ гуэшыгъуэр 1991 гъэмкӀэ
|-
|1
|[[Файл:Flag of Azerbaijan SSR.svg|50px]]
|[[Азэрбиджан РСС]]
|[[Баку]]
|-
|2
|[[Файл:Flag of Armenian SSR.svg|50px]]
|[[Ермэлей РСС]]
|[[Еруан]]
|-
|3
|[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|50px]]
|[[Урысыху РСС]]
|[[Минск]]
|-
|4
|[[Файл:Flag of Georgian SSR.svg|50px]]
|[[Курджей РСС]]
|[[Тбилиси]]
|-
|5
|[[Файл:Flag of Kazakh SSR.svg|50px]]
|[[Къэзахъ РСС]]
|[[Алма-Ата]]
|-
|6
|[[Файл:Flag of Kyrgyz SSR.svg|50px]]
|[[Къыргъыз РСС]]
|[[Фрунзе]]
|-
|7
|[[Файл:Flag of Latvian SSR.svg|50px]]
|[[Латвиэ РСС]]
|[[Рига]]
|-
|8
|[[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|50px]]
|[[Литоу РСС]]
|[[Вилнус]]
|-
|9
|[[Файл:Flag of Moldavian SSR.svg|50px]]
|[[Молдавиэ РСС]]
|[[Кишинеу]]
|-
|10
|[[Файл:Flag of Russian SFSR.svg|50px]]
|[[Урысей РСФС]]
|[[Мэзкуу]]
|-
|11
|[[Файл:Flag of Tajik SSR.svg|50px]]
|[[Таджыку РСС]]
|[[Душанбэ]]
|-
|12
|[[Файл:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|50px]]
|[[Тыркумэн РСС]]
|[[Ашхабад]]
|-
|13
|[[Файл:Flag of the Uzbek SSR.svg|50px]]
|[[Убэч РСС|Узбэч РСС]]
|[[Ташкент]]
|-
|14
|[[Файл:Flag of Ukrainian SSR.svg|50px]]
|[[Хуэхуэлей РСС]]
|[[Киеу]]
|-
|15
|[[Файл:Flag of Estonian SSR.svg|50px]]
|[[Эстониэ РСС]]
|[[Таллин]]
|}

== Экономикэр ==
[[Файл:SUR 100 1961 obverse.jpg|thumb|right|Совет зэгуэтхэм я ахъшэ - совет рубл 100, 1961 гъэм щыщу]]
{{Main|Совет Зэгуэтхэм я Экономикэр}}
1990 гъэм РССЗ-м и экономикэр дунем и еӀтуанэт ([[Америкэ Штат Зэгуэтхэр|АШЗ-м]] яуж) дунем и 1/5 лъэжьыгъэр къыдигъэкӀт. Советхэм я экономикэр плану щытт. РССЗ-м и тхыдэмкӀэ «илъэситху» пшъыкӀутӀ иӀэуэ щыта - [[джылэ лэжьыгъэ илъэситхукӀэ къэӀэтыным и план]].

Джылэ лэжьыгъэм и нэхъ зыпылътэр - [[дуней мылъку]] ([[фӀэмыкӀ]], пэмыкӀ джоуэ), [[хьэлъэ индустиэ]] ([[жыр]], [[чугун]]), [[электроэнегиэ]], [[металургиэ]] ([[гъущӀ]], метал къуэлэнхэр), [[Петрол лъэжьыгъэ|петрол лэжьыгъэ]] ([[фадэгын]], [[гас]]), химиэ лъэжьыгъэ, прибор лъэжьыгъэ, машинэ лэжьыгъэ пэмыкӀхэр джоуэ.

== Джылэр ==
{{Main|Совет Зэгуэтхэм я джылэр}}
[[Файл:USSR Ethnic Groups 1974.jpg|thumb|right|РССЗ-м и этно-шӀыпӀэтхыпхъэр, 1974 гъэмкӀэ]]


1989 гъэмкӀэ РССЗ-м и джылэ бжыгъэр 286 717 млн. цӀыху хъут. Лъэпкъ нэхъ инхэр (милыуаным зы бжыгъэ фӀэкӀ, 1989 гъэ):

# [[Урысхэр]] - 145 155 489 (50,8 %)
# [[Украинхэр]] - 44 186 006 (15,46 %)
# [[Узбэчхэр]] - 16 697 825 (5, 84 %)
# [[Урысыхухэр]] - 10 036 251 (3,51 %)
# [[Къэзахъхэр]] - 8 135 818 (2,85 %)
# [[Азэрбиджанхэр]] - 6 770 403 (2,37 %)
# [[Къэзанхэр]] - 6 648 760 (2,33 %)
# [[Ермэлыхэр]] - 4 623 232 (1,62 %)
# [[Таджыкухэр]] - 4 215 372 (1,48 %)
# [[Курджыхэр]] - 3 981 045 (1,39 %)
# [[Молдавхэр]] - 3 352 352 (1,17 %)
# [[Литоухэр]] - 3 067 390 (1,07 %)
# [[Тыркумэнхэр]] - 2 728 965 (0,96 %)
# [[Къыргъызхэр]] - 2 528 946 (0,89 %)
# [[Джэрмэнхэр]] - 2 038 603 (0,71 %)
# [[Чувашхэр]] - 1 842 347 (0,64 %)
# [[Латвийхэр]] - 1 458 986 (0,51 %)
# [[Башкырхэр]] - 1 449 157 (0, 51 %)
# [[Джуртхэр]] - 1 378 344 (0,48 %)
# [[Мордвахэр]] - 1 153 987 (0,4 %)
# [[Полакхэр]] - 1 126 334 (0,39 %)
# [[Эстонхэр]] - 1 026 649 (0,36 %)

== Дзэхэр ==
{{Main|Совет Зэгуэтхэм я Дзэхэр}}
[[Файл:Za Rodinu.jpg|thumb|right|Танк Т-34-85, ракетэ Р-9-мрэ]]
КонституциэмкӀэ Дзэ Ӏыгъыныр зтеухуатэр къэрал хъумэным шъхьэкӀэрэ социализм зэфӀэгъувэнымрэ. 1946 гъэм нэгъунэ цӀэуэ зэрихьэр [[Лэжьыгъэ-ЛъхукъуэлӀ Аримэ Плъыжь]] (ЛЛъАП), 1946 щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ [[Советхэм я Ариэ|Советхэм я Армиэу]] щыта (СА). [[Советхэм я Ариэ|СА]] и бжыгъэр 1991 гъэм зэрыхъутэр 2 800 мин цӀыху. Армиэр щыуэ гуэчт - [[ЩӀызекӀуэдзэ]], [[Уэгу-зауэдзэ]], [[Хыдзэ]] джоуэ, абым пэмыӀыуи дзэ лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, къэбжэкӀахэм я хуэмыду икӀи я хэмыхьу.

== ТехьэпӀэхэр ==
{{Commons|Category:Soviet Union}}
* РССЗ-м и конституциэ:
** [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1924.htm 1924 гъ.]
** [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1936.htm 1936 гъ.]
** [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/cnst1977.htm 1977 гъ.]
* [https://web.archive.org/web/20090202151905/http://ussr.km.ru/ РССЗ-м тепсэлъыхь сайт — USSR.KM.RU]
* [https://web.archive.org/web/20200804052749/http://www.praviteli.org/ Урысеймрэ Совет Зэгуэтхэмрэ я тхьэмадэхэр, биографиэ-хронологиэ щӀэупщӀэгъалъэ]
* [http://www.sovmusic.ru/ Совет макъамэхэр]
* [https://web.archive.org/web/20100219193950/http://www.cccp-tv.ru/ CCCP TV: Советхэм я ТВ-м и ӀухьэпӀэ] — Советхэм я ТВ нэтынхэм я зэхуэхьэсыныгъэ 1952 щыкӀэдзауэ 1991 гъэм нэгъунэ.
* [https://web.archive.org/web/20130125103741/http://souz.info/ SouzInfo — библиотекэ политикэ тхыгъэхэмрэ аудиодокументхэмрэ]

== ХъыбарыщӀэ гупшысыгъэхэр ==
* [https://web.archive.org/web/20120123032355/http://geta1.narod.ru/INTERS/NISTOR/ISTORIYA.HTM ТхыдэкӀэр зэрыслъагъумкӀэ]
* ''[[Семёнов, Юрий Иванович|Юрий Семёнов]].'' [http://scepsis.ru/library/id_128.html «Урысей: ХХ лъэхъэнэм къышъышъар»]
* [https://web.archive.org/web/20130615232822/http://noogen.2084.ru/zametki.htm «Хамэ гулъытэгъуэхэр» (Зытхам и цӀэр хэшъэкӀыгъыншэ)]
* ''[[Боффа, Джузеппе]].'' [http://www.scepsis.ru/library/id_809.html «РССЗ-м къыщыкӀэдзауэ Урысейм нэгъунэ. Кризис мыухам и тхыдэ. 1964—1994»]
* ''[[Грэхэм, Лорен|Лорен Грэхэм]].'' [http://scepsis.ru/library/id_666.html «Шъэныгъэрэ философиэрэ цӀыху шэным и шъэныгъэ Совет Зэгуэтхэм»]
* Тхылъхэм къахэха тхыгъэхэр сайтым щыщ «[http://scepsis.ru/tags/id_112.html Скепсис]»
** [http://scepsis.ru/tags/id_112.html РССЗ-м и тхыдэ (1917—1991)]
** [http://scepsis.ru/tags/id_154.html Совет Урысейм и тхыдэ 20 гъэхэм.]
* [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] мыр регион шъэныгъэ зэхэлъхьа, джэрмэныбзэкӀэ къыдагъэкӀа библиографиэ хъыбархэр зыхэлъ, Урысейм, РССЗ-м, Совет лъэужъыгъэм теухуауэ зиӀэ псалъэхэр.
* [http://www.cccp-here.blogspot.com РССЗ-м и псэукӀэм теухуа напэкӀуэцӀ, мылъку Ӏамэ-псымэхэм я тепсэлъыхь]
* [http://www.sovunion.info РССЗ-р 1920-хэ 1930-хэ гъэхэм]
* [https://web.archive.org/web/20130930040056/http://www.sovworld.ru/ Совет Зэгуэтхэм и къалэхэм я сурэт, пэмыкӀ къэралхэми я 1940-хэ — 1980-хэ гъэхэм]
* [https://web.archive.org/web/20131114044555/http://www.soviethistory.ru/sovhist/ РССЗ-м и тхыдэ] — www.soviethistory.ru
* [https://web.archive.org/web/20180330020353/http://happynation.su/ Совет зэгуэтхэр: лъэпкъ махуэ] носталгием теухуа сайт РССЗ-м и псэукӀэмкӀэ.

{{Russia-stub}}

[[Категориэ:Тхыдэ]]</text>
      <sha1>59ro48dr92qefq40e00v6p7ij9am12h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украинэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>390</id>
    <revision>
      <id>48951</id>
      <parentid>48409</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T01:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11829" sha1="s6r67yxb8zxabpoosk5u0uj72tdd8eu" xml:space="preserve">{{Country
|АдыгэцӀэр                  = Украинэ
|ИцӀэдыдэр                  = {{Lang-uk|Україна}}
|ИцӀэм еуэ                  = Украинэм
|Нып                        = Flag of Ukraine.svg
|Дэмыгъэ                    = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
|Гоуидзэр                   =
|Къэрал уэрэдым и цӀэр      = Ще не вмерла Україна
|Аудио                      =
|ШӀыпӀэтхыпхъэм             = Europe-Ukraine (disputed territory).svg
|lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 26|lat_sec =
 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 3|lon_sec = 
 |region                    = UA
 |CoordScale                = 
|Бзэхэр                     = [[Украинэбзэ]]
|Хуитыныгъэм и махуэ        = [[1991]]
|КъызхэкӀар                 = [[ССРЗ]]
|Къалэ нэхъыщъхьэр          = [[Киеу]]
|ӀэнатӀэ хабзэр             = [[Парламент президенту республикэ]]
|Къалэ нэхъ инхэр           = [[Киеу]], [[Одесэ]], [[Харкоу]], [[Лвов]], [[Днепропетровск]]
|Тхьэмадэхэм я пӀэхэр       = [[Украинэм и Президентыр|Президент]]&lt;br /&gt;[[Украинэм и премиер-министрыр|Премиер-министр]]
|Тхьэмадэхэр                = [[Владимир Зеленский]]&lt;br /&gt;[[Yulia Svyrydenko]]
|И инагъымкӀэ и пӀэр        = 45
|ШӀыпӀэр                    = 603 628&lt;ref&gt;[http://www.ua.spinform.ru/terra.html Украинэм и шӀыпӀэр]&lt;/ref&gt;
|Псым и процентыр           = 7
|Этнохоронимыр              = Украинэхэр
|Джылу дэсымкӀэ и пӀэр      = 28
|Джылэр                     = 45 962 900&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2009/ds/kn/kn_u/kn1209_u.html Украинэм и къэрал статистикэм и лэжьыгъэ — Джылу 2010 гъ. шъычылэм и 1-мкӀэ дэсым я къэлъытэгъуэр]&lt;/ref&gt;
|Джылэбжыгъэм и гъэр        = 2010
|Джылэм и Ӏувагъыр          = 76,14
|ВКӀуП                      = 179,604 млрд&lt;ref name = &quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PPPEX&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=32&amp;pr1.y=5 Дунейпсом и фонд валутэмкӀэ]&lt;/ref&gt;
|ВКӀуП-р гъэ щатар          = 2010
|ВКӀуП-мкӀэ и пӀэр          = 32
|ВКӀуП-цӀыхум техуэр        = 3 995&lt;ref name = &quot;IMF&quot;/&gt;
|ВКӀуП-м цӀыхум техуэмкӀэ и пӀэр = 97
|ВКӀуП (ЩПЛъ)               = 337,268 млрд&lt;ref name = &quot;IMF&quot;/&gt;
|ВКӀуП (ЩПЛъ) и пӀэр        = 33
|ВКӀуП (ЩПЛъ) цӀыхум техуэр = 7 331&lt;ref name = &quot;IMF&quot;/&gt;
|ЦӀПЗИ                      = 0,710
|ЦӀПЗИ-р щата гъэр          = 2010
|ЦӀПЗИ-мкӀэ и пӀэр          = 69
|ЦӀПЗИ-р зыхуэзэр           = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;ин&lt;/span&gt;
|Валутэр                    = [[гривнэ]] (UAH)
|Доменхэр                   = [[.ua]]
|Телефон кодыр              = 380
|Къагъэсэбэп зэманыгъуэхэр  = +2
|Гулъытыгъуэ                =
|Commons                    = Ukraine
}}
'''Украинэ''' (е ''Хуэхуэлей''; {{Lang-uk|Україна}}) — къэрал [[Еуропэ]]м икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — [[Киеу]].

== Хэкумэтхыр ==
{{Main|Украинэм и хэкумэтхыр}}
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|left|Украинэм и шӀыпӀэтхыпхъэр]]
Украинэр [[КъуэкӀыпӀэ Еуропэ|КъуэкӀыпӀэ Еуропэм]] хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — [[Лахь жылэ]]м, [[Слоуакэ]]м, [[Мэжарей]]м, ипшъэ-къуэхьэпӀэм — [[Молдавиэ|Молдовэм]], [[Румыниэ]]м, къэрал къэмылъыта [[Днестырпыт Молдовэ Республикэ]], ишъхъэрэмкӀэ — [[Урысыху]]м, къуэкӀыпӀэмкӀэ — [[Урысей]]м.

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт ([[Украинэ Карпатхэр]]), [[Кърым|Къымымрэ]]. ИпшъэмкӀэ [[Хы ФӀыцӀэ|Хы ФӀыцӀэмрэ]] [[Хы МыутӀэ|Хы МыутӀэмрэ]] Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: [[Днепыр]], [[Ишъхъэрэ Буг]], [[Днестыр]], [[Ишъхъэрэ Донец]], [[Десна]].

Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. [[Еуропэ]]м и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).

Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.

== Тхыдэр ==
{{Main|Украинэм и тхыдэр}}
XI—X лъэхъэнэхэм Украинэм и шӀыпӀэм къэрал [[Киеу Урысей]] хэта. 988 гъэм пщы [[Владимир Святославович]]ым [[захуэ чыристэныгъэ]] къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур [[Урысей]]м.

1237—1241 гъэхэм [[Киеу Урысей]]м хъан [[Батый]]р йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр [[Литоу Пщыхэкушхуэ]]м хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ — [[Посполитым и Реч]].

XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм [[Запорож къазакъыгъуэ]] къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.

XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр [[Урысей империэ]]м хокӀуэр.

1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Украинэv зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ — [[Жылэ Республикэ Украинэ|джылэ республикэ Украинэ]] [[Жылэ Республикэ КъухьэпӀэ-Украинэ|джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Украинэрэ]] джоуэ.

1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал [[Совет Социал Республикэ Украинэ]] мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр]] къэралу зэхохьэхэ.

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Украинэ къэрал хуит мэхъур.

== Жылэр ==
{{Main|Украинэм и жылэр}}
2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Украинэм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Украинэм лъэпкъ дэсхэр (2001)
|-
! Лъэпкъхэр
! Бжыгъэр,&lt;br /&gt;мин цӀыху
! %
|-
| Украинэхэр
| 37541,7
| 77,82
|-
| Урысхэр
| 8334,1
| 17,28
|-
| Урысыхухэр
| 275,8
| 0,57
|-
| Кърымхэр
| 248,2
| 0,51
|-
| Молдавхэр
| 258,6
| 0,54
|-
| Болгархэр
| 204,6
| 0,42
|-
| Мэжархэр
| 156,6
| 0,32
|-
| Румынхэр
| 151,0
| 0,31
|-
| Лахьхэр
| 144,1
| 0,30
|-
| Журтхэр
| 103,6
| 0,21
|-
| Ермэлыхэр
| 99,894
| 0,21
|-
| Алыджхэр
| 91,548
| 0,19
|-
| Къэзанхэр
| 73,304
| 0,15
|-
| Пэмыкхэр
|
| 0,4
|-
! Псори
! 48240,9
! 100
|}

== Экономикэр ==
{{Main|Украинэм и экономикэр}}
Украинэм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).

Украинэр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр — гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.

== Администрациэ гуэшыгъуэр ==
{{Main|Украинэм и гуэшыгъуэр администрациэкӀэ}}
Украинэр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, [[Аутоном Республикэ Кърым]]. Къалэ [[Киеу]]мрэ [[Севастопол]]ымрэ хэгъэза статус яӀэ.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:auto&quot;
! Област
! Къалащхьэр
| rowspan=&quot;26&quot; | [[Файл:Map of Ukraine political simple city Kiew.png|250px]]
|-
| Аутоном Республикэ Кърым
| Симферопол
|-
| Винницэ
| Винницэ
|-
| Волын
| Луцк
|-
| Днепропетровск
| Днепропетровск
|-
| Донецк
| Донецк
|-
| Житомир
| Житомир
|-
| Закарпатскэ
| Ужгород
|-
| Запорожскэ
| Запорожие
|-
| Ивано Франковскэ
| Ивано Франковск
|-
| Киеускэ
| Киеу
|-
| Кировоградскэ
| Кировоград
|-
| Луганскэ
| Луганск
|-
| Лвовскэ
| Лвов
|-
| Николаевскэ
| Николаев
|-
| Одескэ
| Одесэ
|-
| Полтавскэ
| Полтава
|-
| Ровненскэ
| Ровно
|-
| Сумскэ
| Сумы
|-
| Тернополскэ
| Тернопол
|-
| Харкоускэ
| Харкоу
|-
| Херсонскэ
| Херсон
|-
| Хмелницкэ
| Хмелницки
|-
| Черкасскэ
| Черкассы
|-
| Черновицкэ
| Черновци
|-
| Черниговскэ
| Чернигов
|}

== Дзэр ==
{{Main|УКкраинэм и дзэр}}
[[Файл:Soldiers during the Independence Day parade in Kiev, 2008.JPG|thumb|right|Гъэлъэгъуэным, 2008 гъэм шышъхьэӀум и 24-м]]
Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.

Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ — зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.

Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ [[Урысей]]мрэ [[Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр|РССЗ-м]] къыдагъэкӀам ящыщ.

== Гулъытыгъуэ ==
{{Reflist}}

== ТехьэпӀэхэр ==
{{Commons|Category:Ukraine}}
* [http://www.president.gov.ua/ Украинэм и президентым и официал сайтыр]
* [http://www.rada.gov.ua/ Нэхъыщхьэ Радам и официал сайтыр]
* [http://www.kmu.gov.ua/ Украинэм и Хасэм и официал сайтыр]
* [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Украинэм конституциэкӀэ контрол зэрагъэкӀуэкӀым и хъыбархэр]
* [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Украинэм и партиэхэм я тхылъ]
* [http://www.archives.gov.ua/ Украинэм и архивхэр]


{{Europe country}}

[[Категориэ:Украинэ| ]]</text>
      <sha1>s6r67yxb8zxabpoosk5u0uj72tdd8eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрнан Кортес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454</id>
    <revision>
      <id>48952</id>
      <parentid>46382</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T01:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36894" sha1="d4b4u3e05jkhml65qmrn7a75xgm0mim" xml:space="preserve">{{Statesman
 | адыгэцӀэ             = Фернандо Кортес де Монрой и Писарро Альтамирано
 | и цӀэдыдэ            = {{lang-es|Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano}}
 | сурэт                = Retrato de Hernán Cortés.jpg
 | сурэтым и бгъуагъыр  = 250px
 | псалъэкӀэдзэ         = 
 | ӀэнатӀэпӀэ           = Испанием и конкистадор
 | нып                  = 
 | щытехьэр             = 
 | щытекӀар             = 
 | япэ итар             = 
 | яуж ихьэр            = 
 | къыщыхъуар           = 
 | къыздэхъуар          = Медельин, Кастиджэ
 | дунем щехыжьар       = 
 | дунем здехыжьар      = Кастильеха-де-ла-Куэста, [[Испание|Испание]]
 | лъэпкъыр             = 
 | адэр                 = 
 | анэр                 = 
 | шъхьэгъусэр          = 1) Каталина Суарес Марсайда,&lt;/br&gt;2) Хуана Рамирес де Орелиано де Сунига,&lt;/br&gt;3) Малинче (пщылӀ)
 | быныр                = 10 хуэдиз
 | ӀэпэкӀэдзыр          = Hernan Cortes Signature.svg
 | Commons             = Hernán Cortés
}}

'''Ферна́ндо Корте́с де Монрóй и Писа́рро Альтамира́но''' ({{lang-es|Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano}}) къыщалъхуар [[Медельин|Медельиным]] [[Эстремадурэ]] провинцэм 1485 гъэм; дунейм щехыжьар [[Кастильеха-де-ла-Куэста]] [[Андалусие|Андалусием]] 1547 гъэм дыгъэгъазэм и 2. Нэхъ зэрацӀыхур Ферна́ндо, Эрна́ндо, Ферна́н е Эрна́н Корте́с (испаныбзэкӀэ ''Hernán Cortés'') — [[Испание|Испанием]] и конкистадор, [[Мексикэ|Мексикэр]] зыубыду, [[Ацтекхэр|ацтекхэм]] я къэралыр хэзыгъэкӀуэдар. Пщы [[Карл V Габсбург|Карл V]]-м ӀэнатӀэ ''Marques del Valle de Oaxaca'' (Оахакэ къуэм и маркиз). И гъащӀэм тепсэлъыхьу тхылъ мащӀэ къэнахэр, абы щхьэкӀэ тхыдэщӀэныгъэм и лъэжьыгъэхэр Ӏэуэ зэхокӀхэр я гупсысэхэмкӀэ.

== КӀэлэгъуэм и биографиэ ==
[[Медеджин|Медеджиным]] къэхъуа [[Эстремадура]] провинциэм, апщыгъуэ зэманым пэщтыхьей [[Кастиджэ|Кастиджэм]], 1485 гъэхэм ядежь. Ядэр лъэпкъыжъдыдэм щыщт ауэ мылъкур ӀэкӀэкӀри дзэм капитану къулыкъу ихьт. ЯдэмкӀэ Кортесыр Николас де Овандо Ӏыхьлы хухъут — япэрей тхьэмадэ [[Эспаниолэ|Эспаниолэм]]. ЯнэмкӀэ Кортесыр [[Писарро Франсиско|Франсиско Писарро]] и къуэш хъут — [[Перу|Перур]] зыубыдам (пэмыкӀ и Ӏыхьлы, абыи Франсиско Писарро ицӀу Кортесым дэкӀыгъуа Мексикэр щаубыдым).

Кортесым дэкӀыгъуа и гъашъэтхыдэр зытх — Франсиско Лопес де Гомара и гугъ зэришътэр, сабий къэрууншу, куэду сымэджауэ, абым шъхьэкӀэ кариерэ къыхухахтэр иэ юристу иэ шоджэну. 14 илъэсищым дежь [[Саламанка]] и университетым кӀагъэхьэ. А зэманым и хъыбар къэнэжьакъым ауэ пщым хутхахэмкӀэ Кортесым пӀалъэр зэригъашъэт икӀи латиныбзэри ишъэт.

ИлъэситӀ текӀауэ Кортесым университетыр фӀэхедзэ, ядэм абымкӀэ игу щигъэкӀауэ, икъуэмкӀэ унагъуэр къэзӀэтыжьын зигугъам. Яужым Кортесыр нотариусу лэжьа [[Севиджэ|Севиджэм]]. 

Гомара Кортесым и гугъ зэришъыр кӀалэ депсэлъеуэ, шъыкӀеуэ, шэн бзаджэ иӀу. Провинциэм дэсынымрэ натариус лэжьыгъэмрэ къэхьэлъэкӀт илъэс 16 хъу кӀалэм. А зэманым Эспаниэм хъыбар къынос ШӀыпӀэ КӀэхэр къызарэгъуэтам.

1504 гъэм Кортесыр и Ӏыхьлы де Овандом идежь ежьэн игугъэ Эспаниолэм и губернатору трагъувам, ауэ ежьэн хузэфӀэкӀакъым. Гомарам хъыбар итхымкӀэ абы зилажьэр уӀэгъэ иӀэр бзылъхугъэ зпылъам и шъхьэгъусэм иуӀэуэ (Адрей хъыбархэм зэритымкӀэ шъхьэгъумджэм къыхуат зпылъ бзылъхугъэм идежь къыкӀэкӀыжьу). Щыхъужьам Кортесыр Ипшъэ Эспаниэм зукӀу хэта, зэргугъэхэмкӀэ зауэшъэныгъэм зыригъасу. А зэманым и хъыбар шъагъуэ къэнакъым.

== ШӀыпӀэ КӀэр ==
1506 гъэм Кортесыр [[Санто Доминго]] къэса, колонист хуэду заригъэтхри, унэрэ шӀыгурэ къыхихын пӀалъэ иӀу абы пэмыкӀыу индей унэӀут иӀэну, и шӀыгум елэжьыну. Губернатор Овандом и Ӏыхьлыр иде ишта, къалэ Асусам натариусу лэжьэну. Абы пэмыкӀы иджыри Кортесыр индейхэм къаӀэта зауэ хуитыныгъэм шъхьэкӀэ пэщытахэм яхэта, и мылъкур абы яуж куэдкӀэ хигъэхъуауэ. 

1510 гъэм Кортесыр [[Веласкес Диего|Диего Веласкес]] и дзэгупым дэкӀыгъу ежьа, [[Куба|Кубар]] яубыдыну. Дзэгупым Кортесыр мылъкумкӀэ и нэхъышъхьу утт, [[Эспаниэ|Эспаниэм]] ирагъэхьын хуэй мылъку къахьам пщым и ныкъуэм, абыми кӀэлъыплът. Веласкесым игу ирихьт Кортесыр, абым шъхьэкӀэ илъэс 26 хъу конкистадорым кӀэх зыкъыӀэта колониэм. Куэд темыкӀауэ Веласкес и секретар мэхъури [[Сантиаго де Куба]] и [[Алкалд|алкалду]] тохьэр. Бей хъуа Кортесыр, индей лъэпкъ унэӀуту, дышъэ къыздыкӀах шӀыпӀэхэр, хадэхэр къыратри. 1514 гъэм Кортесыр колонис гупым яшъхьэщыту, индей унэӀут нэхъыбэ зыхуэныкъу зыубыдынхэм ягугъэхэм я мылъкухэм щылэжьэным шъхьэкӀэ. Губернаторымрэ Кортесымрэ я зэгурыӀуэгъуэр зэӀохьэри Кортесыр тӀо хьэпсэм ягъэтӀысыр, ауэ Ӏэуэ къышъышъ Ӏэкъым. Ар къызхэкӀа хъуныр Кортесым хуэмеуэ Каталина Суаресыр ирагъэча, Веласкес и благъэ хуэхъур.

== Мексикэм и экспедициэ ==
[[Файл:Ruta de Cortés.svg|thumb|220px|ЗекӀуэ 1519-1521 и тхыпхъэ]]
Мексикэр убыдын мурадыр зеяр Веласкес, ахъчэкӀэ зекӀуэр зэфӀэзгъувари ара. 1518 гъэм Кортесыр дзэзэшу трагъува, ауэ губернаторымрэ езымрэ аргуэру зэхъуэна яуж а унафэр Ӏуахри Кортесыр трагъэкӀыжьа. ТӀум щыгъуи Кортесым бзэдагагъэ иӀэмкӀэ дзэгупрэ дэкӀыгъу гупрэ къэгъуэт, уасэ яретри [[Сантиаго де Куба]] кхъухьыхэм исху докӀхэ. Экспедициэр хъэрзыну зэфӀэгъувауэ щыттэкъым шхынкӀэ абы шъхьэкӀэ конкистадорхэр [[Куба|Кубам]] щыдэкӀахэр 1519 гъэм мазаем и 10. Экспедициэм хэтар кхъухь 11 (абыхэм я зым шъхьэщытар лейтенант Алварадо, Кортес и лъэужырыт).

Кортес и дзэм хэтар: лъэс шъауэгъу 518 нэрыбгэ, шу шъауэгъу 16 нэрыбгэ (абыхэм я зытӀущым зэхэдзауэ зы шы нэхъ ямыӀу, Алварадоми хуэду), аркебузэзехьу 13 нэрыбгэ, арбалетзехьу 32 нэрыбгэ, хызекӀуэ шъауэгъу 110 нэрыбгэ, унэӀуту 200 - кубэ индейхэмрэ африкэм щыщхэмрэ, пщылӀрэ мылъку зехьэрэ хуэдэху. Шыуэ 32, топфочу 10, фалконету 4. 

Экспедициэр гъогу ящӀэгъэхэмкӀэ ежьа [[Юкатан]] хы тӀыгуныкъуэм и Ӏуфэмидежь. Япэреуэ Америкэм и цивилизациэшхуэм щыпэкӀэхуахэр псыхъурей [[Косумел]] идежь, апщыгъуэм [[Майахэр|майахэм]] я пщы къэрал Экаб здэщыӀам, тхьэлъэӀупӀу щыта шӀылэжьыгъэм и тхьэ [[Иш Челъ]]-гуащэ. Эспанхэм тхьэлъэӀупӀэр трахын якъутэн ягугъэ тхьэлъэӀур зэрагъэкӀуэкӀыр щалъагъум. БзэзэдзэкӀыу япэреуэ яӀэр индей пщылӀ-шъауэ, абым хъыбар къахуиӀуэта Херонимо де Агилияре шъхьэкӀэ, эспан шоджэн, майэхэм яубыдауэ яхэса, я бзэр зэригъашъу. Экспедициэм бзэзэдзэкӀынымкӀэ и нэхъышъхьэ яужым хъуа. 1519 гъэм гъатхэпэм Кортесым формалу [[Юкатан|Юкатаныр]] эспаниэ шӀыпӀэхэм хигъэхьа (ауэ хабзэгъэмкӀэ ар щыхъуар 1535 гъэм къуэдей). Яужым экспедициэр хы ӀуфэмкӀэ ежьа, гъатхэпэм и 14 Табаско и псыхъуэм нэсахэ. Эспанхэр индей къуаджэм теуэхэри ауэ дышъэ зыхуэяр ягъуэтакъым. Табаско идежь Кортесым тыныгъэ куэд къырат индей пщыхэм, дышъэ куэду, бзылъхугъэ 20, абыхэм [[Малинче]] яхэту, яужым Кортес и бзэзэдзэкӀрэ и шъхьэгъусэрэ хъуар. Зэуэ чыристан диным хагъэхьа, эспанхэр «дония МаринакӀэ» еджэхэт. 
[[Файл:Zempoala-06.jpg|thumb|left|300px|Тотонакахэм я къалэ нэхъышъхьэ Семполаум къэлыжьа Ӏуашъхьэхэр]] 
Табаско идежь эспанхэм къэралышхуэ Мешико и хъыбар къашъэр, материкым и кум хэлъу, абым цӀэ «Мексикэр» къыхокӀыр. 1519 гъэм бадзэуэгъуэм Кортес и экспедициэр Мексикэ хыжэм иде къокӀыр, абдежым [[Веракрус]] быдапӀэр халъхьэ, иджырей къалэм км 70 пэщылъу. АбымкӀэ Кортесыр эспан пщым и ӀэнатӀэм занкӀыу кӀохьэр. И джылэм заӀэту пэмыувэн шъхьэкӀэ Кортесым унафэ етыр кхъухьхэр ягъэсыну. Гарнизоныр къэгъанэри Кортесыр къэралыкум йохьэр. Япэреуэ лъэпкъ хэхьахэр тотонакхэра, я къалэ Ӏэташъхьэ Семпоалум Кортесыр зауэншу дохьэ. Абдежьым лъэпкъ хасэ пщы 30-м унафэ къыдахыр [[Ацтекхэр|ацтекхэм]] зауэ иратыну. Иджы Кортес и дзэм и нэхъыбэр къыхэхьа лъэпкъ тотонакхэм ящыщт. Тотонакхэм тхылъ кӀатхэ [[Мексикэ|Мексикэр]] яубыда яуж лъэпкъыр хуиту къэнэну, ауэ а тхылъым итар ягъэзэнкӀэжьакъым эспанхэм. 

1519 гъэм шышъхьэӀум и 16 эспанхэр [[ТеночтилӀан|ТеночтилӀаным]] дохьэхэ. Кортесым иӀэр — лъэс шъауэгъуэ 500, шу шъауэгъуэ 16, тотонакхэм ящыщу мин 13 хуэдиз шъауэгъуэ. Шъауэгъуэ къэрууфӀэ конкистадорхэм здагъуэтыр къушъхьэ лъэпкъ хуит ЛӀаскал идежь, [[Ацтекхэр|ацтек]] лъэпкъ зэгуэтхэм язауэхэм. Зэр хэхьар иригъэубыдын шъхьэкӀэ ЛӀаскалхэм я пщым Кортесым и пхъур ирет ШикотенкалӀ, яужым Кортесым пшъашъэр Алварадом иретыжьыр, Луиса де ЛӀаскала триӀуауэ, Алварадом и зукӀу хъуам яужым хэта дэкӀыгъу. Кортес и дзэр абдежьым шъауэгъуэ минищкӀэ лӀаскаланхэмкӀэ хэхъуа. ЛӀаскалар эспаниэ ӀэнатӀэм и къэру хъуа [[Мексикэ]] Ӏыгъыным, а лъэпкъым эспаниэм и колониэ ӀэнатӀэр трамгъэкӀыхукӀэрэ уасэпӀалъэр итакъым.
[[Файл:Matanza de Cholula - Lienzo de Tlaxcala.jpg|thumb|220px|Чолулэ екӀуэкӀа зауэр. Индейхэм я тхыгъэ]]
1519 гъэм жэпуэгъуэм Кортес и дзэр Чолулэм нэса — къалэ етӀуанэ и инагъумкӀэ [[Мексикэ|Мексикэ Курытым]], тхьэлъэӀупӀэ нэхъышъхьэ абдежь иса лъэпкъхэм я диным. КъызхэкӀам гурыӀуэгъуэ имыӀу Кортесым джылэ абым дэсар ириха, къалэри ныкъуэ гъэсу къыгъэна. 

[[Ацтекхэр|Ацтекхэм]] я къалэ нэхъышъхьэм идежь здэкӀуэм, эспанхэм вулкан [[ПопокатепелӀ]] къагъуэтыр ([[НауалӀыбзэ|науалӀыбзэкӀэ]] «Тутын ефэ Ӏуашъхьэ»). Кортес и офицер — Диего де Ордас, Ӏуашъхьэшъхьэм дэкӀын мурад ишъа, ӀэшэзехьитӀым дэкӀыгъу. Яужым пщы [[Карл V Габсбург|Карл V]]-м Ордес и дэмыгъэм а Ӏуашъхьэр хилъхьэну пӀалъэ ирита. 

[[ТеночтилӀан|ТеночтилӀаным]] эспанхэр щихьэр 1519 гъэм шъакӀуэгъуэм и 8, ацтекхэм я лӀатоан (пщы) [[Моктесума II]]-м зауэншу къыригъэблэгъахэ, Кортесым дышъэкӀы Ӏэшъагъэ бжыгъэхэр иритауэ, абымкӀэ эспанхэр нэхъри къызэкӀэстауэ къэралыр яубыдыну. Тхылъ иригъэкӀуэкӀахэмкӀэ Кортесым къызэриӀуэтамкӀэ джылэ зыпэкӀэхуахэм езымрэ и гъусэхэмрэ тхьэ [[КецалъкоалӀ|КецалъкоалӀым]] къыгъэкӀуаху къалъытэхэт, абы шъхьэкӀэ ипэмкӀэ ямызауэ дахагъэкӀэ къырагъэблэгъахэт. Иджырей тхыдэшъэныгъэм и лэжьыгъэхэм ар зэпаубыдыр. КӀэх шъауэ индей хъыбарышъэхэм къаӀохуа быдапӀэ [[Веракрус|Веракрусым]] зэртеуар, абым яужы къыкӀэкӀын Кортесым гугъэ щышъар ацтекхэм я пщыр иубыдын. 

Эспанхэмрэ лӀаскалан шъауэгъуэхэмрэ пщым и зы унэр яубыдри кӀэтӀысхьахэ, яужым абдежьым къэрал мылъкулъэри къагъуэта. Мантесумэм [[Карл V Габсбург|Карл V]]-м и ӀэнатӀэм кӀэувэну хагъэзыхьа, унэ яубыдам къыкӀанэри. Илъэс ныкъуэ текӀауэ, зэфӀэувэныгъэ хэрзынэ щымыхъум Кортес хъыбар къынос Веласкесым дзэ Панфило де Нарваэса къыригъэжьауэ [[Мексикэ|Мексикэм]], кхъухь 18 зэхэту, унафэ Кортесыр яубыду [[Куба|Кубам]] нагъэсыну яӀу. Зэманыр Ӏэуэ зэӀыхьэт: Кортесым къалэм и нэхъышъхьу лейтенант Алварадор къэгъанэ, шъэуэгъуэ 100 дэкӀыгъуи, езым 300 нэрыбгэ игъусу [[Веракрус|Веракрусым]] йожьэ (Эспан тхыгъэ лэжьыгъэхэм ягу ирихьтэкъым индей шъэуэгъуэ гъусэхэм я бжыгъэр къаӀуэхун). Кортесым Нарваэсам щыщ шъауэгъуэхэр ахъчэкӀэ хегъэзыхьхэри и лъэныкъуэм къоуэкӀхэри дзэ бжыгъэкӀэ хэхъуам ядэкӀыгъу Мексикэ къуэм къэгъэзэжьыр.

== ТеночтилӀан и хэкӀуэдэгъуэр «Гузавэгъуэ жэшымрэ» ==
[[Файл:Battle Spanish Otomies Metztitlan.jpg|270px|left|thumb|ТеночтилӀан зауэ.]] 
Арварадор Кортес щымыӀэхукӀэрэ лъыгъажэ политикэ иригъэкӀуэкӀа, лажьэ зимыӀэ ацтек уэркхэр зэтриукӀауэ, лъэпкъджэку щырагъэкӀуэкӀым. Ацтекхэм лӀатоанэ кӀэуэ хахри — КуилӀауака, зауэм зыхуагъэхьэзырын кӀадза, эспанхэм пэувэну. 1520 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24 къалэм Кортес къыгъэзэжьа. Кризисым и зыӀэтыгъуэ нэхъ иним, Мантесумэр хэкӀуэда (1520 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27 иэ 30). Эспанхэм зэрджаӀэмкӀэ [[Моктесума II|Моктесумар]] зыукӀар индей зызӀэтахэр, индей хъыбарышъэхэмрэ иджырей тхыдэшъэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ зэрагугъэмкӀэ [[Моктесума II|Моктесумар]] зыукӀар езы эспанхэмра, Ӏэнэмэт зыхуэмныкъуэжь щыхъум. 

Эспанхэм я лъырыжэ дэкӀыжьыгъуэр бадзэуэгъуэм и 1 цӀэ траӀуэр «Гузавэгъуэ жэш». Артелериэу хъуар я ӀэкӀэкӀа, дышъэ [[ТеночтилӀан|ТеночтилӀаным]] къыдахауэ хъуар яфӀэкуэда. ХэкӀуэдауэ хъуам я бжыгъэр гъэзэнкӀэн гугъ мэхъур, нэхъ ин дыду къэзыӀохур Бернал Диас — эспану 1 000 хуэдиз хэкӀуэдауэ, Кортесым зэритхымӀкэ 150 нэхъ хэкӀуэдакъым. Езы Кортесым макӀэ итхыр «Гузавэгъуэ жэшым» шъхьэкӀэ. Нэхъ зызгъэлъэгъуар зауэнымкӀэ Алварадо лейтенантым.

Зэпэубыдыгъу щытыр конкистэ тхыдэм «Отумбэ щекӀуэкӀа зауэ» 1520 гъэм бадзэуэгъуэм и 7, иджырей тхыдэшъэныгъэ лэжьыгъэхэм ао таурыхъхэм ящыщу къалъытэ. Официалу къызэралъытэмкӀэ [[ацтекхэр]] яуж ихьэхэ, ауэ эспанхэм я къэру нэхъ къыхьа, индей дзэр хэкӀуэда. Кортесымрэ и шъэуэгъэ дэкӀыгъумрэ аргуэру гуфӀэгъуэкӀэ къырагъэблэгъахэ [[ЛӀаскал]] идежь, абдежьы нэхъ тэрэзу [[ТеночтилӀан|ТеночтилӀаным]] теуэн зыхуагъэхьэзырын кӀадзахэ. Эспанхэм я къэрур нэхъ къэзыхьар иджыри индейхэм уз хахьахэм гриппымрэ фэрыгъэзымрэ. Фэрыгъэзым ихьар КуилӀауак, абым яуж ацтекхэм я пщыуэ хахыр Куаутемок, абым яуж фӀэкӀа пщы техьэжьакъым. [[ЛӀаскал]] идежь Кортес иде [[Куба|Кубам]] къыкӀауэ дзэ дэӀэпыкъуэгъуэ къынос, артилериэ иджы яӀэ, кхъухьхэр яшъым кӀадзэ. Кхъухьхэр зэпкъырыхауэ индей мылъкузехьэхэм псыхъурей [[Тескоко|Тескоком]] и Ӏуфэм къахьхэр.

1521 гъэм щӀышылэм [[ТеночтилӀан|ТеночтилӀаным]] и хъуреягъыр яубыд, псыншэ-шхыншу къагъэнауэ. Абы щыгъуэми ацтекхэм къадэшъ къалэ-къэрал Мехико къуэм дэтхэри яубыд эспанхэм. 1521 гъэм, шышъхьэӀум къалэм теуэн кӀадзахэ. ШышъхьэӀум и 13, ацтекхэм я лӀатоани (пщы) къэнэжьар щаубыдым ацтек къэралыр кӀуэда. 1524 гъэ нэгъунэ Кортес шъхьэхуиту изакъуэ тета нэхъышъхьу [[Мексикэ|Мексикэм]].

== Мексикэм и тхьэмадэ ==
Кортес тхыгъэ иригъэхьхэтэмрэ биографиэ Гомаро итхамрэ тхьэусыхыгъэ куэл иӀэ, пщымрэ абым дэкӀыгъухэмрэ къызэреныкъуэкъухэр, Кортес фэ зэррамыплътэм. ЗэрщытамкӀэ Кортесым апщыгъуэ шъхьэхуиту ӀэнатӀэ иӀэну хуэя, абым шъхьэкӀэ и дэкӀыгъухэмрэ езырэ я Ӏохухэр зэӀыхьахэ. 

1524 гъэм Кортесым ӀэнатӀэ генерал-капитан ират, аргуэру колониэ кӀэ яшъам Эспаниэ КӀэ Хымрэ Океанымрэ. А унафэм дэкӀыгъу эспаниэ пщым и лъэжьыгъыплӀ къэкӀуа (Пщым и Аудиенциэ), администрациэм и системэр зэфӀэгъувэным елэжьынэху, Кортесми и ӀэнатӀэм лей къыхимыхын шъхьэкӀэ. А зэманым Кортес лъэжьыгъэшхуэм яуж итт, [[ТеночтилӀан]] зэхэкъутам идежь къалэ кӀэуэ зэтрилъхьэт Мехико, эспаниэм и хапӀэ кӀэ яубыдахэм и ӀэнатӀэр здыдэлъа. Чылисэ куэд ящыт, хъыбар Гомаро къыгъэнахэмкӀэ Кортесым нузыр зтриӀуа, индейхэм я пирамидэ зэхикъутахэм чылисэ 365 тришъыхьыну, илъэспсом цӀыхухэр абыхэм екӀуэлъэфыну. Кортесым и шъэуэгъуэхэр зекӀуэхэм иригъэжьэн кӀидза [[Америкэ|Курыт Америкэм]] и пэмыкӀ индей къэралхэр иубыдыным шъхьэкӀэ. Апхуэду Алварадор [[Гутемала|Гуатемалам]] игъэкӀуа. Кортесым [[Фошыгъубгъэн|фочыгъубгъэн]] гъэкӀыныр къыригъэжьа [[Мексикэ|Мексикэм]] африкэм пщылӀхэри къыричын кӀидза, губгъуэхэм щигъэлэжьэн шъхьакӀэ. 

1523 гъэм эспан пщым Хуан де Гарая ирегъажьэ Ишъхъэрэ Мексикэр иубыдын шъхьэкӀэ, Кортесым ар къыхуимыӀоху. Лъыгъэжэшхуэ къыхэкӀа зауэм Веласкес, Герая, Фосеко епископымрэ Кортесыр ятекӀуа, ауэ Мехико къэгъанэри [[Ондурас]] иубыдыну экспедициэ йожьэ (1524—1526). Абдежьым аргуэру зауэ мэхъур Кристобал де Олидо пэкӀэхуауэ, Кубам и губернатор Веласкесым иригъэжьар а къэралъыр иубыдын шъхьэкӀэ. И гъунэгъхэр къытеуэным хуэсакъу, и гъусэхэми дзыхь яхуимышъурэ Кортесыр нэхъри нэхъ гукӀэгъуншэ мэхъур цӀыхухэм ядежь. 1525 гъэм Унафэ ишъа Куаутемокар ягъэгуӀэу яужым яукӀыну, абы пэмыкӀыу Кубэм ежьэн игугъа, Веласкесыр иукӀын шъхьэкӀэ (ауэ ар 1524 гъэм дунем ехыжьа). Апхуэдэ унаӀэхэр пщы [[Карл V Габсбург|Карл V]]-м къыщишъэм Кортесым и ӀэнатӀэр трехри и пӀэм трегъэкӀ. 

Апщыгъуэм пщыр [[Джэрмэн|Джэрмэным]] щыӀэт, католикхэмрэ протистантхэмрэ я зауэр зэригъэзаху. [[Эспаниэ|Эспаниэм]] и Ӏохухэр зезыхьэтэр Адриан архиепископым. Абым идежь лъэӀуэгъуэ здыхуэкӀуар Хуан Понсе де Леон II (Флорида япэреуэ зыгъуэтам и къуэ), Кортесыр хабзэншу игъэлъагъу, укӀын хуэуэ лъаӀу. Оппозициэр нэхъ ин хъут, 1527 гъэм Кортесым и пӀэр къэгъанэри 1528 гъэм [[Эспаниэ|Эспаниэм]] къэгъэзэжьыр, лэжьыгъэ ишъахэр къыӀохужьын шъхьэкӀэ. 

== Эспаниэм зэркӀуамрэ Мексикэм зэригъэзэжамрэ ==
1528 гъэм Пщым и мэхьчэмэм идежь Кортесым бэлыхьу зигъэзэнкӀэжьа. Къэдауэхэм зэрагъэкъуанчэтэр Кортесыр [[Мексикэ|Мексикэм]] дышъэрэ дыжьынрэ макӀыу къызэригъэхьтэм пщым и Ӏэхьа нукъу техуэр. Пщым аудиенциэ иретри уэркъ ещыр Сантиаго де Компостела щыщхэм. 1529 гъэм Кортесрэ и бынымрэ Оахакэ и маркиз пӀэ ират, 1811 гъэ нэгъунэ щыӀэр. ПэмыкӀу Кортес пӀалъэ ирата Оахаке идежь 23 000 лъэжьгъэмкӀэ дэӀэпыкъуэгъуэ уэркъ иӀэну, ауэ губернатор пӀэр иратыжьакъым, абы ипӀэкӀи нэгъуэкӀ къылъысакъым. 

Кортес [[Мексикэ|Мексикэм]] щымыӀэху политик кризисышхуэ кӀидза, аудиенциэм хэтхэм ӀэнатӀэр ягуэчт, тхьэмадэ Нунио де Гусманым индейхэм я мылъкухэр къатрихын кӀидза. 1528 гъэм [[Эспаниэ|Эспаниэм]] индей делегациэ къэкӀуа, колонистхэм шъхьэкӀэ тхьэусыхэну, Кортесым я лъэныкъуэ къышта. 1530 гъэм Кортесыр дзэзэшэ губернатору [[Мексикэ|Мексикэм]] трагъэувэ, ӀэнатӀэр зэдагуэчын хуэй хъуа Антонио де Мендосэрэ (джылэ губернатор) Кортесымрэ. Куэд темыкӀауэ Кортесыр аргуэру мэхьчэмэм яча, ӀэнатӀэ убыдынымкӀэ ягъэкъуанчу, и шъхьэгусэ япэрери иукӀауэ тралъхьу. Мэхьчэмэр зэрекӀуэкӀа хъыбархэр къаӀуэтакъым апщыгъуэм, зэриухым хуэду тхылъу хъуар ягъэкӀуэда, абы шъхьэкӀэ Кортес тралъхьар апщыгъуэм мышъу къэна. 1541 гъэм нэгъунэ Кортес Куэрнавакэ идежь иӀа хапӀэм дэса (км 48 Мехико пэщылъ ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ). 1536 гъэм Клифорниэм зекӀуэ ежьэн гугъэ ишъат, эспаниэ шӀыпӀэхэр хигъэхъуэн шъхьэкӀэ, иӀки Атлантик океаным икӀыпӀэ лъыхъуэн шъхьэкӀэ океан Шъэхум кӀуэ (ауи [[Ондурас|Ондурасым]] имыгъуэтыфар). А зекӀуэм куэд тригъэкӀуэда шъхьэкӀэ къыхиха щыӀэкъым: мылъкуи ӀэнатӀи.

1539 гъэм Калифорниэ хыжэм Улиоа Кортес и хы триӀуа, ауэ а цӀэр къытенакъым.

== Еуропэм зэригъэзэжьар. И гъашӀъэр зэриухар ==
1541 гъэм аргуэру мэхьчэмэ ирагъэкӀуэкӀам яуж и ӀэнатӀэр къызэрригъэхъум теухуауэ, Кортесым [[Эспаниэ|Эспаниэм]] игъэзэжьын хуэй мэхъур. И Ӏохухэр зэӀыхьа, пщым и аудиэнциэр ерагъкӀэ къылъыст. Хъыбарыжьым къызэриӀуатэмкӀэ Кортесым уэркъ гупым зэхигъэгъуэщыхьри пщым и гум и теувапӀэм зыкӀэришъа. Пщы къытехьам упшӀэ иритам: «У хэт уэ?», Кортесым джэуап ита: «Сэ а цӀыхура Зиусхьан уиадэжьхэм къалу къыпхуагъэнам нэхъри нэхъыбу къэралхэр къозытар!»

1541 гъэм Кортесыр зекӀуэ генуэз адмирал Андреа Дориам шхьэщытым хэхьа, пщым и унафэмкӀэ, [[Алджазайр|Алджазаирыр]] яубыдын шъхьэкӀэ. Кортесым алджазайр пщы Хайретдин Барбароссыр иубыдын игугъа ауэ хы уае къатеуар эспан хыдзэр зэрщыту хигъэкӀуадэ пэта. А зекӀуэр нэсыпыншэ Ӏэуэ къыкӀэкӀа Кортесми шӀыхуэ куэд къыхуихьа, зеӀкуэм хэтауэ хъуар езым и ахъчэкӀэ зэригъэхьэзырам шъхьэкӀэ. 1544 гъэм Кортесым иск ита, пщым и мылъкулъэм, ауэ мэхьчэмэм и лъэжьыгъэр 1547 гъэм нэгъунэ зэкӀэкӀачри мыхьэнэ къыхэкӀакъым. Кортесым [[Мексикэ|Мексикэм]] игъэзэжьым гугъэ ишъри ауэ дезентериэ уз къыхэхьэри [[Севиджэ]] къалэм игъунэгъу дунем ехыжьа 1547 гъэм дыгъэгъазэм и 2, къалэцӀыкӀу [[Кастиджеха де ла Куэста]] идежь, илъэс 62 хуэдизым иту. А илъэс псом Кортес дэкӀыгъуа шоджэн Франсиско Лопес де Гомара, конкистадорым и гъашъэм къэхъуа хъыбар къыхуиӀуэтэжьхэмрэ, хьэкӀэ къыхуэкӀуэхэмрэ иритху. 

Тхылъ къыгъэнам лъэужыгъу [[Мексикэ|Мексикэм]] кӀалъхьэжьыну кӀэлъаӀуэт, бын иӀу хъуам, индей бзылъхугъэ иӀауэ хъуам ягъуэтахэм Мелечинэ икъэ Мартинри яхэту (и япэрей къуэр) и унэгъуэцӀэм и пӀалъу хъуар яратыну. А псори ягъэзэнкӀа.

== И гъашӀъэм тепсэлыхь тхылъ зэхэдза ==
Кортес бзылъхугъэ бжыгъэм япылъа Эспаниэм, Мексикэми индей бзылъхугъэ бжыгъэ иӀа.

ХабзэмкӀэ Кортес тӀо къыча фыз: Кубэм Каталинэ Суарес Марсайда, 1522 гъэм дунем ехыжьа Койоаканэ идежь. Абым бын щагъуэтакъым. 1529 гъэм Кортес Хуана Рамирес де Орелиано де Сунига къэчэр, Карлос Рамирес де Орелиано ипхъу, Агилиара и етӀуанэ граф. А унагъуэм Кортес быних иӀа:
* '''Дон Луис Кортес и Рамирес де Орелиано,''' сабиуэ дунем ехыжьа 1530 гъэм.
* '''Дониа Каталина Кортес де Сунига,''' къэхъуа нэуж зэуэ лӀа 1531 гъэм.
* '''Дон Мартин Кортес и Рамирес де Орелиана,''' 1532 гъэм къэхъуа. И Ӏыхьлы де Орелиа къычауэ щыта, унагъуэм бын ягъуэтакъым. Мартин Кортесыра маркиз дел Вадже пӀэр къызлъысар.
* '''Дониа Мария де Кортес и Сунига,''' 1533—1536 гъэхэм я зэхуакум къэхъуа. Етхуанэ граф Лунэм дэкӀуауэ щыта.
* '''Дониа Каталина де Кортес и Сунига''' 1533—1536 гъэхэм я зэхуакум къэхъуа. Ядэр дунем ехыжьа яуж куэд имыхьу езыри кӀэлъыкӀуэжьа.
* '''Дониа Хуана де Кортес и Сунига,''' 1533—1536 гъэхэм я зэхуакум къэхъуа. Герцог де Алкала дэкӀуат, бын иӀа.

И фыз къымычахэми бын къахуигъэна Кортес:
* '''Дон Мартин Кортес,''' Малинче и къуэ, Хуан де Сунига къану къыштат - Кортес и зы дзэзэшэхэм ящыщ. «Япэрей метис» цӀэлей иӀа. И бын иджыри къыздынэсым Мексикэ дэс.
* '''Дон Луис Кортес,''' Антониа Эрмосиджа и къуэ.
* '''Дониа Каталина Писарро,''' и Ӏыхьлы дониа Леонор Писарро къыхуилъхуа.
* '''Дониа Леонор,''' метис, Монтесумэ и пхъу нэхъыжъым къыхуилъхуа - Исабел де Монтесума (абы и бынхэр XIX лъэхъэнэм нэгъунэ пенсион къахьт эспаниэм и ӀэнатӀашъхьэм къарит)

Изакъу къӀохун хуэй:
* '''Дониа Мариа Кортес де Монтесума''' (1510), Кортесым къану къышта, Монтесума II и пхъу.

== ТехьэпӀэхэр ==
* [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kortes_pred.html Кортес Карл V тхылъ хуригъэхьар, Сегура де ла Фронтера иде щытхар 1520 гъэм] {{Ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20121120115957/http://mesoamerica.narod.ru/faces.html ЦӀыхухэм я нэӀу Пэсырей Мезоамерикэм (Э.Кортес яхэту)] {{Ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20140722164016/http://forum.world-history.ru/persons_about/16/2126.html Э.Кортес и экспедициэ] {{Ref-ru}}
* ''Зенон Косидовский'' [http://scepsis.ru/library/id_534.html «Ацтекхэм я къэрал Кортесым зэриубыдар»] {{Ref-ru}}

[[Категориэ:ЗекӀуэлӀхэр]][[Категориэ:Тхыгъэ дэгъуэхэхэр]]</text>
      <sha1>d4b4u3e05jkhml65qmrn7a75xgm0mim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэтэней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1833</id>
    <revision>
      <id>48950</id>
      <parentid>47288</parentid>
      <timestamp>2026-06-19T00:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>8299</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5235" sha1="8joo4hpx8ncjnkosmxnt5h1wy2ks8ex" xml:space="preserve">[[File:Beerajam 0011.jpg|right|thumb|Сэтэней и сын, адыгэ къуаджэ [[Беер Аджам]]ым, [[Шам]]]]
'''Сэтэне́й-гуа́щэ''', '''Сэтэна́е-гуа́щэ''' — [[Нартхэр|нарт]] хъыбархэм хэт [[гуащэ]], [[Сосрыкъуэ]] и анэ, бзылъхугъэ-уд, нарт лъэпкъыр чэнджэшыну къызхокӀуэхэр, жъы мыхъу зи дэхагъэр мыкӀуэд. 

== КъызхэкӀар ==

Хъыбар бжыгъэхэм зэщымыщу къыхокӀыр Сэтэней къызхэкӀ лъэпкъыр; зымкӀэ ''Алыджхэ'' ящыщ, пэмыкӀхэм — ''Ешъокъуэхэ, Шъауэхужьхэ'' ящыщу къыхокӀыр. 

И анэр ''Лалыхуэ-гуащэ'' и адэр ''Уэзрокъатхъуэ'' пэмыкӀыу ''Уэрдэш''. ЗдапӀар [[Къэрдэнхэ]] я лъэпкъым. 

== Хъыбар къэӀохугъуэхэр ==

Сэтэней хъыбар псоми [[уд]]у хэт, бзылъхугъэ зи дэхагъэ мыкӀуэд, и чэнджэшыгъуэхэмкӀэ нартхэм [[ху]] джылэри ягъуэтыжьыр, [[Санэ|сани]] хахыфыр, [[гъубджэ|гъубджэри]] яшъыр. Сэтэней и псалъэм [[дыгъэ]]р къегъэувыӀэ, [[уае]] къырегъажьэ, [[псы къиугъуэ|псыр къырегъэу]]. 


{{Cquote|усакӀэ=|...Дыжьын папыщыр зыпелъхьэ,

И лъэуей кӀэкӀым къоувэ,

Дышъэ джэдыгур 

И плӀэ къыредзэ,

Дышъэ бачыр

Ӏэдакъэм кӀэлъу,

ХуалъэпэкӀуакӀыу,

Бажьэ хуэду зигъазу,

Ужьэ хуэду щэбакӀу

Сэтэней гуащэр къыпожьэ...}}

И дэхагъэм димыхьэх [[Нарт Хэку]]м щыӀэкъым, хулъхугъу хъуари къохъуапсэр, ауэ [[Бэдынокъуэ]] и хъыбарым яуж йохьэ дихьэхыным пылъ къырегъэблагъэ шъауэр унэм, Бэдынокъуэм къидэкъым мыхъумэ&lt;ref&gt;Нартхэр. ''Бэдынокъуэ и пшыналъэ''. Нап. 183. Налшыч. 1995 гъэ.&lt;/ref&gt;. 

Сэтэней нарт псоми я анэ. [[Сосрыкъуэ|Сосрыкъуи]], [[Ащэмэз|Ащэмэзи]], [[Щауей|Щауеи]] зыпӀыр Сэтэней. Нарт лӀыхъужъхэм къагурымыӀуэ Ӏохугъуэхэр яхузэпкъырызыхыр Сэтэней.

Дунем къыщыхъу, къыщышъэхэми япэ гу лъызытэр ара. Бийхэр [[Нарт Хэку]]м къыщытеуэхэкӀэ нартхэр бим ятезгъакӀуэр «нарт анэ» Сэтэней. [[Лъэпшъ]] Ӏэдэуадэ шъыкӀэр къыхуэзгъуэтри Сэтэнейщ. Нартхэм санэху яхукӀэзыхури ара. 

Сэтэней и шъхьэ закъуэм епхауэ адыгэ нартхэм [[пчыналъэ]] хэткъым, ауэ Сэтэней зыхэмыт хъыбари [[уэрэд]]и ӀуэрыӀуатэм хэткъым. 

Зыдэпсо лӀыи, езым къилъхуа быни иӀэкъым.

Сосрыкъуэ бжыгъэрэ доӀэпыкъур и [[зекӀуэ]]хэм, [[Тотрэш]] иукӀа яуж и анэ уд Бырымбыхум къырегъэлыр, Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэри елъагъур, дэӀэпыкъуну мэгуэӀэжьыр ауэ икъуэр къедэӀукъым. 

Хъыбару хъуам Сэтэней жъышъхьэм нэскъым, и гъашъэри иухкъым, зы хъыбар закъуэм къоӀохур Сосрыкъуэ яукӀам и [[псэ]]р иретри езыр малӀэр&lt;ref&gt;[http://myths.kulichki.ru/enc/item/f00/s30/a003030.shtml Дуней лъэпкъу хъуам я ӀуэрыӀуатэхэр. ''Сэтэней''.]&lt;/ref&gt;.

== Сэтэней и цӀэр ==

[[ТӀуапсэ|ТӀуапс]] км 18 пэщылъ хьэблэ Олгинкэ дежь псы йожэх зи цӀэр Сэтэнаекъо ({{lang-ru|Сатанок}})

[[Псыжъ]] и пшъэмкӀэ иджырей [[Къэрэшейкъалэ]]м и гъунэгъу мывэ щылъа, цӀэуэ зэрихьэтэр «Сэтэней и хьэку».

Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэм удз-гъагъэ [[Сэтэней (удз)|Сэтэней]] цӀэ зэрехьэ. 

== Гулъытыгъуэ ==
{{Reflist}}

{{Stub}}

== ТехьэпӀэхэр ==

* [https://web.archive.org/web/20101006070555/http://kubangori.narod.ru/Slovartopo.html Къаукъазым и топоним псалъалъэ. А. Твёрдый.] {{Ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110128050618/http://lib.rus.ec/b/229677/read Нартхэр. Адыгэ ӀуэрыӀуатэхэр] {{Ref-ru}}
* [http://www.history-ryazan.ru/node/1295 Тхьэгъэлэджрэ Сэтэнейрэ я хъыбар] {{Ref-ru}}

{{ӀуэрыӀуатэ}}

[[Категория:Нартхэр]]
[[Категория:ӀуэрыӀуатэ]]</text>
      <sha1>8joo4hpx8ncjnkosmxnt5h1wy2ks8ex</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>