Wikipedia kcgwiki https://kcg.wikipedia.org/wiki/A%CC%B1tsak_Wat_Wu MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Wat khwo A‌̱lyiat A‌̱tyunta̱m A‌̱lyiat a‌̱tyunta‌̱m Wukipedia A‌̱lyiat Wukipedia Fail A‌̱lyiat fail MediaWiki A‌̱lyiat MediaWiki Ta‌̱mpi‌̱let A‌̱lyiat ta‌̱mpi‌̱let Beang A‌̱lyiat beang Sa A‌̱lyiat nsa TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 596 41167 41163 2026-04-11T20:29:24Z Kambai Akau 15 /* Yebaat ma̱ng hyaai */ 41167 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[Á̱niet A̱tyap|A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[Á̱niet A̱kpat|A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai [[A̱batyok Jei|Jei]] si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba. Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, p. 136 ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book |a̱ngaan=Yohanna |a̱son=S. |mam zwat=n.m.z. |a̱lyoot=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |a̱tyushei=Macrom Prints |a̱vwuo=[[Gwoot|Kagoro]] |peji=147}}</ref><ref>{{Cite book |a̱ngaan=A̱ka̱u |a̱son=K. T. L. |mam zwat=2014 |a̱lyoot=The kcg-en Dictionary |a̱vwuo=[[A̱keang Binin|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |pejí=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==Ya̱fang== <references/> <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] 4tzzm3xuo3pdnj9qry8r5vtvjaamjiv 41168 41167 2026-04-11T20:30:50Z Kambai Akau 15 Undid revision [[Special:Diff/41163|41163]] by [[Special:Contributions/Danjuma Anthony|Danjuma Anthony]] ([[User talk:Danjuma Anthony|talk]]) - Gwakhap, yok bwuak a̱lyem ta̱mpi̱let bah. 41168 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[Á̱niet A̱tyap|A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[Á̱niet A̱kpat|A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai [[A̱batyok Jei|Jei]] si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, p. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book |a̱ngaan=Yohanna |a̱son=S. |mam zwat=n.m.z. |a̱lyoot=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |a̱tyushei=Macrom Prints |a̱vwuo=[[Gwoot|Kagoro]] |peji=147}}</ref><ref>{{Cite book |a̱ngaan=A̱ka̱u |a̱son=K. T. L. |mam zwat=2014 |a̱lyoot=The kcg-en Dictionary |a̱vwuo=[[A̱keang Binin|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |pejí=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==Ya̱fang== <references/> <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] 36tg02mee2woo8hl32os94qnrb4tjnk 41169 41168 2026-04-11T20:34:39Z Kambai Akau 15 41169 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book |a̱ngaan=Yohanna |a̱son=S. |mam zwat=n.m.z. |a̱lyoot=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |a̱tyushei=Macrom Prints |a̱vwuo=[[Gwoot|Kagoro]] |peji=147}}</ref><ref>{{Cite book |a̱ngaan=A̱ka̱u |a̱son=K. T. L. |mam zwat=2014 |a̱lyoot=The kcg-en Dictionary |a̱vwuo=[[A̱keang Binin|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |pejí=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==Ya̱fang== <references/> <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] gspnsyc1mj64uu5l5fd2fajxmhoasnj 41170 41169 2026-04-11T20:37:15Z Kambai Akau 15 41170 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |a̱tyushei=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱keang Binin|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==Ya̱fang== <references/> <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] 3nby05hmrq7jhk464tnjdcvut2p3v8p 41171 41170 2026-04-11T20:38:34Z Kambai Akau 15 41171 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==Ya̱fang== <references/> <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] 1gfn69yk5smwl5c6ab3kw72btltwjp5 41172 41171 2026-04-11T20:39:49Z Kambai Akau 15 41172 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] 6obeltq47ssht7zyylmvgqjj65m2enb 41173 41172 2026-04-11T20:43:33Z Kambai Akau 15 41173 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mami Achi et al. (2019) a̱ni, Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji zang ja a̱sa̱t a̱gwam ngaan [[Za̱uza̱u]] (Zariya) wu, [[Muwammat Kwasa̱u]], ku khwat a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat guu di̱ fwuong jen ji di̱ nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, zang ja ku tsa da̱ a̱beam 1897. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni khwat a̱khwu 1,000 swak ma̱ a̱da̱dei wa ma̱nyin.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok Bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] jguu7vy47smaguu97lx61lwfzs2xp11 41188 41173 2026-04-11T21:07:41Z Kambai Akau 15 41188 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji nang a̱gwam [[Za̱uza̱u]] (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei [[Muwammat Kwasa̱u]] ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{Notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] iqjpre7pnnwoq3m1wh3abs067u15ktd 41189 41188 2026-04-11T21:12:06Z Kambai Akau 15 41189 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Marok Ga̱ndu/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Marok Ga̱ndu/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Marok Ga̱ndu/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Marok Ga̱ndu/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Marok Ga̱ndu/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Marok Ga̱ndu/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji nang a̱gwam [[Za̱uza̱u]] (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei [[Muwammat Kwasa̱u]] ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{Notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] gaxgehk7ydjalhychtap5kucwe3u925 41190 41189 2026-04-11T21:15:08Z Kambai Akau 15 /* Yebaat ma̱ng hyaai */ 41190 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Marok Ga̱ndu/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Marok Ga̱ndu/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Marok Ga̱ndu/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Marok Ga̱ndu/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Marok Ga̱ndu/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Marok Ga̱ndu/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji nang a̱gwam [[Za̱uza̱u]] (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei [[Muwammat Kwasa̱u]] ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{Notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92}}<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] rw93erqkoz020zh8jyioanwh98nvanq 41191 41190 2026-04-11T21:16:20Z Kambai Akau 15 41191 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Marok Ga̱ndu/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Marok Ga̱ndu/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Marok Ga̱ndu/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Marok Ga̱ndu/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Marok Ga̱ndu/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Marok Ga̱ndu/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji nang a̱gwam [[Za̱uza̱u]] (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei [[Muwammat Kwasa̱u]] ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{Notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. {{notetag|Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92}}<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> ==A̱ya̱fang== {{reflist}} <h4>Nkwaa̱mbwat</h4> * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] jplci9gm5p1s51is7msfg4zglcf4w7p 41192 41191 2026-04-11T21:19:01Z Kambai Akau 15 41192 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Marok Ga̱ndu/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Marok Ga̱ndu/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Marok Ga̱ndu/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Marok Ga̱ndu/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Marok Ga̱ndu/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Marok Ga̱ndu/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji nang a̱gwam [[Za̱uza̱u]] (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei [[Muwammat Kwasa̱u]] ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{Notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap. A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, p. 92. Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, pp. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. {{notetag|Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, p. 92}}<ref>Kazah-Toure 2012, p. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> == A̱ya̱fang == === Lyuut-a̱tatak === {{Notefoot}} === A̱ya̱fang-a̱mami === {{Reflist}} ===Nkwaa̱mbwat=== {{refbegin}} * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] nx6jhf2bxqp0009dj4cncuey56vmgqa 41199 41192 2026-04-11T21:30:40Z Kambai Akau 15 41199 wikitext text/x-wiki {{1}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyap-Maba̱ta̱do|[[{{FULLPAGENAME}}|Maba̱ta̱do]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Fantswam|[[Marok Ga̱ndu/Fantswam|Fantswam]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Gworog|[[Marok Ga̱ndu/Gworog|Gworog]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Sholyia̱|[[Marok Ga̱ndu/Sholyia̱|Sholyia̱]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Takad|[[Marok Ga̱ndu/Takad|Takad]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyecaat|[[Marok Ga̱ndu/Tyeca̱rak|Tyeca̱rak]]}} {{Zwa-a̱lyiat-Tyuku|[[Marok Ga̱ndu/Tyuku|Tyuku]]}} {{2}} {{A̱lyem Maba̱ta̱do|a̱lyem=Maba̱ta̱do}} {{Databox}} '''Marok Ga̱ndu''' ku '''Marok Ga̱ndu Magata''' (18?? - 1902) ku yet a̱tyuvwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo a̱ neet fam [[Jenshyung Afrika]] a̱ si̱ ma ngyet a̱kwak a̱son nzwang [[A̱tyap]], a̱nyan wa ku khwu di̱ cam a̱byin nggu ka a̱ni. Si̱sak ma̱ng a̱lyiat [[Toure Ka̱za-Toure|Ka̱za-Toure]] na mi̱ Achi et al. (2019), Ga̱ndu ku yet {{Quote| "...a̱kwak a̱son nwalyak wuwa ma̱ng a̱kwak a̱son nzwang sot vwuong á̱niet a̱tsaai á̱khwo A̱tyap a̱ lan mi̱ fi̱ng a̱ni..." }} Sot nzwang [[A̱kpat]] ji nang a̱gwam [[Za̱uza̱u]] (Zariya) a̱ na nyia̱ tyok ma̱ng a̱gba̱mgbam cet a̱ni nang á̱ ngyei [[Muwammat Kwasa̱u]] ku kwak a̱son a̱ni, jija si̱ bai ta̱bat nggu di̱ fwuong jen ji nwuai a̱byin A̱tyap 1902 nggu hu, si̱ hu ku tsa da̱ kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1897 a̱ni. Ca̱caat ma̱ng shei a̱nu A̱bi̱ri̱ti̱n ba, nwuai mi̱ nwuai huni ku kwok swuan kyang ku na swak á̱niet 1,000 ma̱ a̱da̱dei.<ref>Spurway, Michael V. (1932). "Zango Katab Notes". National Archives Kaduna (NAK): ZAR Prof No. 607</ref> Á̱ si̱ bai tsa yei nwuai mi̱ nwuai huni "Tyong Kwasa̱u" di̱n [[Tyap (a̱lyem)|Tyap]] ji (di̱n Shong á̱ nyia̱ "Running away from Kwassau"). Ga̱ndu neet bai Magata, a̱tsatsak a̱bakeang a̱bakwai Jei si̱ kwai A̱gbaat ji, kwai A̱tyap ji̱ yet a̱gwak nzwang a̱ni.<ref>Achi et al. 2019, p. 123</ref> Á̱ shyia̱ ma̱ng a̱di̱dam wu nyia̱ á̱ ku lak njhyung nyiá̱ sang a̱sokfa nggu ba nang a̱kwak a̱son a̱ la̱u ma̱ng zwakhwu tazwa zwáng á̱niet nta a̱ni mami nkhang gbangbang yong ka̱ngka̱ng á̱niet nggu ba.{{Notetag|Á̱ ku byia̱ (ku bye yet) kwan ma̱kpaat mat á̱ yok sak ghwughwu ma̱ng á̱di̱dam a̱tyunwai sok a̱fa wu, Marock, mi̱ nfwuo A̱tyap ba. Kap jat hu hwa yet gba̱mgbam ma̱ng a̱di̱dam ku nat a̱ mbwuot swak a̱ni ma̱ng nkyang njhyang a̱mgba̱m ma̱ng zwá Kati̱lik ma̱ng Protestan ji tung ma̱ng a̱mgba̱m nang á̱nietcen tyok A̱bi̱ri̱ti̱n ba ku nyia̱ ba nshai nkhang gbangbang Atyap na (dundung ma̱ng á̱nietyok mali A̱kpat ba) nang a̱vwuo ka ntat a̱ni ku kyang nyiung á̱ si̱ bai tyiet ma̱ nce na̱ khwi bai a̱ni bah tazwa nkhang a̱zama mba na a̱ni bah ma̱ng á̱nyiak nang Marok Ga̱ndu; ma̱ng nyiá̱ Marock ba ku myim ba̱ swan a̱za̱za̱rak mi̱ nfwuo Á̱niet A̱tyap ba. Marok tan a̱fi̱ng ka̱ lan swak ka tazwa cam a̱byin nggu ka ma̱ng á̱niet nka ba. : Achi et al. 2019, w. 136}} ==Yebaat ma̱ng hyaai== Á̱ ta̱bat Ga̱ndu mi̱ 1902 gba̱mgbam mbwak [[tyok ya̱shuk]] A̱kpat ba di̱ [[ta̱gbi̱ng]] nang Atyap vwuot a̱yaat a̱wot si̱ fwan di̱ san a̱kwak a̱son mbaa. Á̱ si̱si̱ nnyiak gu á̱ si̱ hyat gu di̱n vak [[swat shan]] ma̱ a̱yit Santswan ka, A̱byin A̱tyap.{{notetag|A̱dodo ta̱gba̱k nzwang mbwak Za̱uza̱u ma̱ng byan nkyang hu ku khwi a̱ni du tyia̱ á̱niet A̱tyap ba ba̱ fwung di̱ yong ka̱tsak bah shimba ba̱ si̱ mi̱n vwuong a̱tsaai ka tyak bah. Tsi̱tsak da̱ a̱beam 1900 ma̱ng 1902 á̱niet nwuai ba neet Za̱uza̱u si̱ ta̱bat nwalyak a̱nyan wa a̱ kwak a̱son a̱ si̱ yet a̱kwak a̱son á̱niet nzwang wu, Marok Ga̱ndu. Si̱ huni tat a̱ta̱n ma̱ng yebaat ma̱ng hyaai nggu wu, di̱n vak swat shan. Kyang hu ku ghwut a̱ni á̱zanson hwa yet tyei bobwot yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ma̱ a̱tyetuk nwai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n hu (Kazah-Toure 1995). : Kazah-Toure 2012, w. 92.}} Á̱ si̱ ta nggu zwang mi̱ a̱man a̱lyia̱ neet di̱ fi̱ri̱ng nggu hu. Mat vwuot lihyat, á̱ bu si̱ ma nkup gu a̱gba̱ndang a̱toot A̱kpat mi̱ vam á̱ si̱si̱ ndap gu [[gat a̱pyia̱]] á̱ kat a̱pyia̱ nggu ka. Á̱ si̱ khwat á̱ghyang á̱niet nzwang A̱tyap nang á̱niet nzwang Kwasa̱u ba ku yebaat a̱ni bai di̱ tyan hyaai ji á̱ si̱ tak ma̱ng a̱mba nyia̱ ba̱ li a̱gwam mba wu.<ref>Achi et al. 2019, ng. 123-4</ref> Á̱ tak nyia̱ Kwasa̱u kyiak yong swat á̱niet nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, fwui á̱ghyang ma̱ng swuan a̱ghwon a̱ si̱si̱ niat á̱ghyang ma̱ng swuan, mat tyei á̱ghyang á̱niet ba da̱ a̱hyem ta wa. {{notetag|Di̱ fam Magata, Mayayit, Maka̱ra̱u ma̱ng A̱shong A̱sh[y]ui, Kwasa̱u ta̱taat á̱niet ba ba̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng ba̱t. A̱ si̱ kyiak yong swat á̱niet ba nang gu ta̱bat a̱ni di̱n shán, a̱ si̱ fwui á̱ghyang ma̱ng swuan. Mami mba nang á̱ nyia̱ gu swat di̱n shan a̱ni bya yet Marok si̱ Magata. Á̱ ma nyia̱ nyia̱ á̱ niat Zi̱nyip Kutunku ma̱ng Kuntai Mado a̱si̱ Mashan ma̱ng swuan. Nyia̱ wuni yet doot mat mwang á̱niet ba da̱ a̱hyem wa. Da̱ a̱kwonu a̱kya, kak tangka̱i lak a̱di̱dam, ma̱ng a̱ka̱tuk nyia̱ si̱ bai tsa lak li ku labeang a̱ni tazwa a̱mgba̱m nkyang nang tyok a̱kpat wu ngyong a̱kwonu a̱ni tat si̱sak ji nang ce a̱fwun hu ma ni̱ nnyia̱ na̱mbwon tangka̱i lak li gbangbang hu a̱ni meang. : Achi et al. 2019, w. 92}}<ref>Kazah-Toure 2012, w. 92</ref> Sheda a̱ghyang a̱bwonu Ninyio (2008) neet kwok a̱bwonu si̱ tyaat yebaat Ga̱ndu hu a̱nii: "Á̱ghyang á̱niet A̱tyab bya fwop a̱nu ma̱ng á̱niet a̱tsaai á̱khwo Za̱uza̱u ba. Á̱zanson njen hyaai nggu ji, á̱ kup ngguu tyentyang ma̱ng a̱jhyem a̱yaatoot ''Sarauta'' (tyok) A̱kpat ba, si̱ a̱bya bya yet a̱gba̱ndang a̱toot á̱ si̱ kup nggu a̱pyia̱ ma̱ng ''Jan dara'' (a̱shong bung) á̱ si̱ gat gu a̱pyia̱ ka. Á̱ yong a̱nia bah. Á̱ ma tyia̱ nggu taba ma̱ a̱nu a̱ fi̱ng ma̱ng gworo a̱ nyuai nang a̱gwam A̱kpat a̱ni á̱ si̱ tsa jhyuai nggu á̱ nyia̱ "''raika shidade Sarkin Katab.''" Si̱ huni fa ma̱ ca̱caat a̱cat nyia̱ 'shyicet ang ku labeang a̱gwam Katab (A̱tyap)'." Á̱ tak nyia̱ á̱ si̱si̱ nswat guu di̱n shan a̱zaghyi jhyuai maat hu. Hyaai huni si̱ khwat tyei bobwot di̱ yong ka̱tsak ma̱ng ka̱ngka̱ng A̱tyap ba ma̱ a̱tyetuk nwuai á̱niet Bi̱ri̱ti̱n ba.<ref name=Ninyio >Ninyio, Y. S. (2008). ''Pre-colonial History of Atyab (Kataf)''. Ya-Byangs Publishers, Jos. Ng. 82-2. ISBN 978-978-54678-5-7</ref> Yohanna (n.m.z.) a mbeang Akau (2014) ma lyiat tazwa hyaai nggu hu, a̱wot ma̱ mam zwat ku vwuon ma̱ng si̱ á̱ghyang hu.<ref>{{Cite book|last=Yohanna |first=S. |title=The National Questions: Ethnic Minorities and Conflicts in Northern Nigeria |publisher=Macrom Prints |location=[[Gwoot|Kagoro]] |page=147}}</ref><ref>{{Cite book |last=A̱ka̱u |first=K. T. L. |date=2014 |title=The kcg-en Dictionary |location=[[A̱gba̱ndang A̱keang Bini|Benin City]] |isbn=978-978-0272-15-9 |page=xiii-xiv}}</ref> ==Zwakhwu== Si̱sak ma̱ng a̱lyiat Kazah-Toure mami Achi et al. (2019), á̱ zama bwom a̱bwom nwuat shi a̱ghyang mat á̱ nsak gu mi̱ fwuo tat da̱ a̱beam 1940, koji ma̱ A̱byin A̱tyap ka di̱n jen gya̱ra̱p ma̱ng song, á̱ njhyung za̱kwa a̱ngi̱ri̱m nggu ji, kwa̱i, ma̱ng a̱ka̱tuk hyaai ma̱ng jen doot fwuo ce nggu hu a̱ni, a̱wot kyang a̱ga̱de, á̱ si̱ bwoi a̱bwom ka di̱n [[A̱lyem Tyap|Tyap]] jija bah, a̱wot da̱ [[a̱lyem Kpat]] ja. <ref>Achi et al. (2019), pp. 124-5</ref> == A̱ya̱fang == === Lyuut-a̱tatak === {{Notefoot}} === A̱ya̱fang-a̱mami === {{Reflist}} ===Nkwaa̱mbwat=== {{refbegin}} * Achi, B.; Bitiyonɡ, Y. A.; Bunɡwon, A. D.; Baba, M. Y.; Jim, L. K. N.; Kazah-Toure, M.; Philips, J. E. (2019). ''A Short History of the Atyap''. Tamaza Publishinɡ Co. Ltd., Zariya. Ng. 9-245. ISBN 978-978-54678-5-7 * Kazah-Toure, Toure (2012). [https://www.citizenshiprightsafrica.org/CDD_Citizenship_and_Indigeneity_Conflicts_in_Nigeria.pdf Citizenship and Indigeneity Conflicts in Nigeria] [Identity Conflicts: Belonging and Exclusion in Zangon Katab]. Citizenship Rights Africa. Ng. 88-121. [[Sa:kwi_1902]] [[Sa:A̱tyap]] gnbtja5peag08o82l2w89gutngipz7m 10 3387 41194 20258 2026-04-11T21:22:26Z Kambai Akau 15 41194 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{name|}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{note|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}|group=da̱ li|name={{{name|}}}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{note|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}|group=da̱ li}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 20irm6yrhr0f5sr8ib2lieec1w2r99k 41196 41194 2026-04-11T21:24:48Z Kambai Akau 15 41196 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{name|}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{note|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}|group=note|name={{{name|}}}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{note|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}|group=da̱ li}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 87olaqq1khygca8983kw6gzgr0nekfr 41197 41196 2026-04-11T21:26:03Z Kambai Akau 15 41197 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{name|}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{note|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}|group=note|name={{{name|}}}}} |{{#tag:ref|{{{1|{{{note|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}|group=da̱ ya nfa̱k}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 9acs8sohddi1rsf4mefksu6pqwb0si3 0 7002 41166 2026-04-11T17:37:39Z Kambai Akau 15 Created page with "'''A̱tuku''' yet a̱bakeang kya ma̱ng di̱vishyon oda kwak a̱son a̱feang mi̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali [[Jemaa]], [[Fam A̱ka̱wa̱ Belt]], [[Nigeria]]. It is located 159.08&nbsp;km from the state capital, [[Kaduna (city)|Kaduna]].<ref>{{cite web|url=https://test.distance.to/Atuku/Kaduna|title=Distance Atuku → Kaduna|work=Test Distance|access-date=August 31, 2024}}</ref><ref name="PPW">{{cite web|url=https://nigeria.places-in-the-world.com/10943403-place-atuku.html|t..." 41166 wikitext text/x-wiki '''A̱tuku''' yet a̱bakeang kya ma̱ng di̱vishyon oda kwak a̱son a̱feang mi̱ Sot A̱gwomna̱ti Mali [[Jemaa]], [[Fam A̱ka̱wa̱ Belt]], [[Nigeria]]. It is located 159.08&nbsp;km from the state capital, [[Kaduna (city)|Kaduna]].<ref>{{cite web|url=https://test.distance.to/Atuku/Kaduna|title=Distance Atuku → Kaduna|work=Test Distance|access-date=August 31, 2024}}</ref><ref name="PPW">{{cite web|url=https://nigeria.places-in-the-world.com/10943403-place-atuku.html|title=Atuku, Nigeria|work=Places in the World|access-date=August 31, 2024}}</ref> The postal code of the area is 801.<ref>{{Cite web |title=Post Offices - with map of LGA |publisher=NIPOST |url=http://www.nipost.gov.ng/PostCode.aspx |access-date=August 31, 2024 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091007011423/http://www.nipost.gov.ng/PostCode.aspx |archivedate=2009-10-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nigeriapostcode.com/kaduna-kaura-kadarko-tukum.html|title=Tukum, Kaura - Postcode - 801113|work=NigeriaPostcode|access-date=August 31, 2024}}</ref> 2bejg0p5m3a4e0tyhe90mxkl8w0ri99 10 7003 41174 2026-04-11T20:44:28Z Kambai Akau 15 Redirected page to [[Ta‌̱mpi‌̱let:NoteTag]] 41174 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:NoteTag]] 9tt1qek8lezg5rm7jq3o6fqpb5rr21s 10 7004 41175 2026-04-11T20:48:08Z Kambai Akau 15 Redirected page to [[Ta‌̱mpi‌̱let:Dummy reference]] 41175 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:Dummy reference]] nejzklbot5w5zbwkhq4xp8rugmo8bte 10 7005 41176 2026-04-11T20:48:28Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly><templatestyles src="Template:Fake link/styles.css" />{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{Error|[[Template:Dummy reference]] is only for use in template documentation, guidelines and other Wikipedia-internal purposes. Do not use it in actual articles.}}[[Category:Articles with dummy references]]|<sup class="reference nowrap ltr fakelinks">[{{#ifeq:{{yes/no|{{{txtital|}}}}}|yes|<span style="font-style:italic">}}{{#if:{{{txtcol|}}}|<span style="color:{{{txtcol|}}..." 41176 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Template:Fake link/styles.css" />{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|{{Error|[[Template:Dummy reference]] is only for use in template documentation, guidelines and other Wikipedia-internal purposes. Do not use it in actual articles.}}[[Category:Articles with dummy references]]|<sup class="reference nowrap ltr fakelinks">[{{#ifeq:{{yes/no|{{{txtital|}}}}}|yes|<span style="font-style:italic">}}{{#if:{{{txtcol|}}}|<span style="color:{{{txtcol|}}}">}}{{{1|1}}}{{#if:{{{txtcol|}}}|</span>}}{{#ifeq:{{yes/no|{{{txtital|}}}}}|yes|</span>}}]</sup>}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 3828y1r2mkmf07ivpxy6vai4mywogwe 10 7006 41177 2026-04-11T20:49:37Z Kambai Akau 15 Created page with "/* {{pp-template}} */ .fakelinks { color: var(--color-progressive, #0645ad); cursor: default; } .fakelinks:hover { color: var(--color-progressive--hover, #0645ad); }" 41177 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .fakelinks { color: var(--color-progressive, #0645ad); cursor: default; } .fakelinks:hover { color: var(--color-progressive--hover, #0645ad); } hqjhiudlx90ljadxrplzwt0ctazqtkr 10 7007 41178 2026-04-11T20:50:46Z Kambai Akau 15 Created page with "{{reflist|{{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=note}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" 41178 wikitext text/x-wiki {{reflist|{{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=note}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> jb6gzf74sk3ppglrheabtiqhr89t4pb 41195 41178 2026-04-11T21:23:41Z Kambai Akau 15 41195 wikitext text/x-wiki {{reflist|{{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=da̱ li}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> pzjjuldmnu5nijb3e4bijxieq5bdtzj 41198 41195 2026-04-11T21:26:23Z Kambai Akau 15 41198 wikitext text/x-wiki {{reflist|{{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=da̱ ya nfa̱k}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> j5g2nzs7nxnw6vdwv9eapk472fm5e6j 10 7008 41179 2026-04-11T20:52:11Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{efn|name={{{name|}}}|group=lower-roman|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>" 41179 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{efn|name={{{name|}}}|group=lower-roman|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> lwysjwmhsp66kkz0q0sof13622mlvqf 10 7009 41180 2026-04-11T20:53:09Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=lower-greek}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41180 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=lower-greek}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> pp8l3oiikiiz90xancpz486gacjwols 10 7010 41181 2026-04-11T20:54:07Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{safesubst<noinclude />:efn|name={{{name|}}}|group=upper-alpha|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41181 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{safesubst<noinclude />:efn|name={{{name|}}}|group=upper-alpha|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> pl8uafdfsl93tqtnaaohv0ehjbm2430 10 7011 41182 2026-04-11T20:56:00Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{efn|name={{{name|}}}|group=upper-roman|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41182 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{efn|name={{{name|}}}|group=upper-roman|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 6aejjdaattu2i9akzoapf74uvtqasi2 10 7012 41183 2026-04-11T20:56:56Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{efn|name={{{name|}}}|group=lower-greek|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41183 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{efn|name={{{name|}}}|group=lower-greek|reference={{{1|{{{reference|{{{content|{{{text|}}}}}}}}}}}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 540b9npumd63myk8yo4tu3ejt9enzzx 10 7013 41184 2026-04-11T20:57:49Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=upper-roman}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41184 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=upper-roman}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> thunm8yo5yr9bzt5jpxbstc9lpsoi2p 10 7014 41185 2026-04-11T20:58:38Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=lower-roman}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41185 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=lower-roman}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 987prp5evnupgqtm6tns5bgic9i0loe 10 7015 41186 2026-04-11T20:59:35Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=lower-alpha}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41186 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=lower-alpha}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> snjycxxh75i4shsxkok2inz0jmgj6vi 10 7016 41187 2026-04-11T21:00:55Z Kambai Akau 15 Created page with "<includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=upper-alpha}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude>" 41187 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{notelist|colwidth={{{1|{{{colwidth|}}}}}}|refs={{{refs|{{{notes|}}}}}}|group=upper-alpha}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> mr5waq82eymxpnkxg45xwnan98jlmv4 10 7017 41193 2026-04-11T21:19:49Z Kambai Akau 15 Redirected page to [[Ta‌̱mpi‌̱let:NoteFoot]] 41193 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Template:NoteFoot]] 9nbwnxb1q6g0py5xziri0ng4jl8f3hf